عبد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ب-د93 sîga, 189 mücavir kök, 251 ayet, 57 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خلصشعبيَعْبُدُونَبِعِبَادِهِعبدألهدونعَبْدًاأبورزقأمرعِبَادِهِأَعْبُدُ

KökSîga 93Ayet 251Sure 57Mücavir 189

▶ Ağı aç (3B)

عبد

ع - ب - د

KÖK
  • 275 geçiş
  • 251 ayet
  • 93 sîga
  • 13 sözlük

Ana kapının önündeki bekçidir. “Abd”in “amel”den farkı, “amil” olan belli bir sureyi başkasına tahsis edendir. Geri kalan zamanlarını ise başkalarına kullandırabilir. Abd ise bütün vaktini birisinin emrine veren kimse demektir. Kişi kendisini satma hakkına sahip olmadığı için abdlik (kölelik) sözleşmesi batıldır. Burada sözleşmeye göre başka insanlara, kafirlere hizmet verilmeyecek anlamında değildir. Bütünü ile yücelterek birine hizmet vermek ibadettir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Ana kapının önündeki bekçidir. “Abd”in “amel”den farkı, “amil” olan belli bir sureyi başkasına tahsis edendir. Geri kalan zamanlarını ise başkalarına kullandırabilir. Abd ise bütün vaktini birisinin emrine veren kimse demektir. Kişi kendisini satma hakkına sahip olmadığı için abdlik (kölelik) sözleşmesi batıldır. Burada sözleşmeye göre başka insanlara, kafirlere hizmet verilmeyecek anlamında değildir. Bütünü ile yücelterek birine hizmet vermek ibadettir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR7.018 harf
باب العين والدّال والباء معهما ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات عبد: العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين. وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.631 harf
العَبْدَ: خلاف الحُرِّ، والجمع عبيدٌ وأعبُدٌ وعِبادٌ، وعُبْدانٌ بالضم مثل تَمْرٍ وتُمْرانٍ، وعِبدانٌ بالكسر مثل جِحشان، وعِبدَّانٌ مشددة الدال، وعِبِداً يمدُّ ويقصر، ومَعْبُوداءُ بالمد. وحكى الأخفش عُبدٌ مثل سقْفٍ وسقُفٍ. وأنشد: انْسُبِ العَبْدَ إلـى آبـائِهِأسوَدَ الجِلْدَةِ من قَوْمٍ عُبُدْ تقول: عَبْدٌ بيِّن العُبُودَةِ والعُبودِيَّةِ. وأصل العُبودِيَّةِ الخضوعُ والذلُّ. والتعبيدُ:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok29.499 harf
باب العين والدال مع الباء عبد ، عدب ، دعب ، بعد ، بدع : مستعملة . عبد : أبو عبيد عن الفرّاء : ما عَبَّد أَن فعل ذاك وما عَتَّم وما كذّب معناه كله : مالبَّث . قال : ويقال امتَلّ يعدو ، وانكدر يعدُو ، وعَبّدَ يَعدُو إذا أسرع بعض الإسراع . وقال الله جلّ وعزّ : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) . قال الليث : العَبَد : الأنفُ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR14.001 harf
(باب العين والباء وما يثلثهما) (عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن. ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1])
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.922 harf
- العبودية: إظهار التذلل، والعبادة أبلغ منها؛ لأنها غاية التذلل، ولا يستحقها إلا من له غاية الإفضال، وهو الله تعالى، ولهذا قال: ﴿ألا تعبدوا إلا إياه﴾ [الإسراء/23]. والعبادة ضربان: عبادة بالتسخير، وهو كما ذكرناه في السجود. وعبادة بالاختيار، وهي لذوي النطق، وهي المأمور بها في نحو قوله: ﴿اعبدوا ربكم﴾ [البقرة/21]، ﴿واعبدوا الله﴾ [النساء/36]. والعبد يقال على أربعة أضرب: الأول: عبد بحكم الشرع، وهو
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR605 harf
ع ب د يقال‏:‏ عبد بيّن العبودية وأقرّ بالعبودية‏.‏ وفلان قد استعبده الطمع‏.‏ وتعبدني فلان واعتبدني‏:‏ صيرني كالعبد له‏.‏ قال‏:‏ تعبّدني نمر بن سعد وقد أرى ونمر بن سعد لي مطيع ومهطع وعبده وأعبده‏:‏ جعله عبداً‏.‏ قال‏:‏ علام يعبدني قومي وقد كثرت فيهم أباعر ما شاءوا وعبدان وأعبدني فلاناً‏:‏ ملكنيه‏.‏ وتعبد فلان وتنسّك‏.‏ وقعد في متعبده‏.‏ وطريق وبعير معبد‏:‏ مذلل وتقول‏:‏ لا تجعلني كالبعير
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok30.461 harf
العبد: الإِنسان، حرّاً كان أَو رقيقاً، يُذْهَبُ بذلك إِلى أَنه مربوب لباريه، جل وعز. وفي حديث عمر في الفداء: مكانَ عَبْدٍ عَبْدٌ، كان من مذهب عمر، رضي الله عنه، فيمن سُبيَ من العرب في الجاهلية وأَدركه الإِسلام، وهو عند من سباه، أَن يُرَدَّ حُرّاً إِلى نسبه وتكون قيمته عليه يؤَدّيها إِلى من سباه، فَجَعل مكان كل رأْس منهم رأْساً من الرقيق؛ وأَما قوله: وفي ابن الأَمة عَبْدان، فإِنه يريد الرجل العربي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.304 harf
* ع ب د * * العَبْدُ * ضد الحُر وجمعه * عَبِيدٌ * مثل كلب وكليب وهو جمع عزيز و * أعْبُدٌ * و * عِبَادٌ * و * عُبْدَانٌ * بالضم كتمر وتمران و * عِبْدَانٌ * بالكسر كجحش وجحشان و * عِبِدَّانٌ * بالكسر وتشديد الدال و * عِبِدًى * بالكسر وتشديد الدال مقصور وممدود و * مَعْبُوداءُ * بالمد و * عُبُدٌ * بضمتين مثل سَقْف وسُقُف ومنه قرأ بعضهم ﴿وعُبُد بالطاغوت﴾ بالإضافة وقرأ بعضهم { وعَبُد الطاغوت بوزن عضد
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR25.390 harf
العبد: الإنسان، حرا كان أو رقيقا كذا في المحكم والموعب، كأنه يذهب بذلك إلى أنه مربوب لبارئه، جل وعز. وقال ابن حزم: العبد يطلق على الذكر والأنثى، والعبد: المملوك خلاف الحر. وعبارة الأساس: العبد: الإنسان، وضده الحر. قال سيبويه: هو في الأصل صفة، قالوا: رجل عبد، ولكنه استعمل استعمال الأسماء كالعبدل، اللام زائدة، كما صرحوا، ج: عبدون أي كجمع المذكر السالم، نظرا إلى أنه وصف، كما مر عن سيبويه، وصرح به
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR20.769 harf
عَبَدَ اللّٰهَ 1 عَبَدَ اللّٰهَ ذ , aor. عَبُدَ , inf. n. عِبَادَةٌ (IKtt, L, Msb, &c.) and عُبُودَةٌ and عُبُودِيَّةٌ (IKtt) and مَعْبَدٌ and مَعْبَدَةٌ, (L,) He served, worshipped, or adored, God; rendered to Him religious service, worship, or adoration: (L:) or he obeyed God: (IKtt:) or he obeyed God with humility or submissiveness; rendered to Him humble, or submissive, obedience: (IAth, L,
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.151 harf
عَبَدَ عَبَدَ U ( n. ac. مَعْبَد 17 , مَعْبَدَة 17t , عِبَاْدَة 23t , عُبُوْدَة 27t , عُبُوْدِيَّة 27yit ), a. Served, worshipped, adored ( God ). عَبَّدَ عَبَّدَ II , a. Enslaved; subdued, subjugated, brought under. b. Trod; opened up ( road ). أَعْبَدَ أَعْبَدَ IV , a. see II (a) . b. Gave as a slave to. تَعَبَّدَ تَعَبَّدَ V a. [ La ], Devoted, consecrated himself to ( God ). b.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok110.003 harf
عبد عَبَدَ - يَعْبُدُ - عِبَادَة - عَابِد - عَابِدُوْن - عَبْدٌ - عَبِيْد - عِبَاد - عَبَدٌ - عَبَّدَ - يُعَبِّدُ عَبَدَ - يَعْبُدُ + كائن + كائناً: يقبل بوجوده وسلطانه ويبدي مظاهر قبول سلطانه: يبدي مظاهر قبول سلطة الجهة المُسْتَعْبِدة والتي تحدد القاعدة المسبقة لمسار حركته عِبَادَة: على وزن " فـِعالة " اسم فعل مبالغة من " عَبَدَ - يَعْبُدُ
Tamamını oku

Sîgalar(93)

Mücavir kökler189 mücavir (482 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    134 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. دون

    29 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  3. خلص

    14 ortak ayet · Hales : Çekirdek içidir

  4. أبو

    16 ortak ayet · Bab kapı demektir

  5. قول

    85 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  6. شيأ

    37 ortak ayet · Şey

  7. رزق

    14 ortak ayet · Üzüm demektir

  8. بسط

    6 ortak ayet · Bisat kilim demektir

  9. أمو

    2 ortak ayet · Kadın köle

  10. سري

    8 ortak ayet · Akan deredir

  11. شعب

    4 ortak ayet · Ağacın dalı demektir

  12. أمر

    20 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

Geçtiği ayetler(251)

  1. … يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

    Onun kullarıNefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

  2. وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

    Onun kullarıO; kullarının üstünde yegane mutasarrıftır. Ve O; Hakim’dir, Habir’dir.

  3. وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ

    Onun kullarıO, kulları üzerinde yegane hakimdir. Ve size, koruyucular yollar. Nihayet herhangi birinize ölüm gelince; elçilerimiz bir eksiklik yapmaksızın onun canını alırlar.

  4. ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

    Onun kullarıİşte bu; Allah’ın, hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla hidayete erdirir. Eğer onlar da şirk koşsalardı yapageldikleri şeyler boşa çıkardı.

  5. قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ

    Onun kullarıMusa kavmine dedi ki: Allah’tan yardım isteyin ve sabredin. Yeryüzü muhakkak ki Allah’ındır. Kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet müttakilerindir.

  6. أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

    Onun kullarıBilmezler mi ki; Allah, muhakkak kullarından tevbeyi kabul edecek ve sadakaları alacak olanın kendisidir. Ve muhakkak ki Allah, Tevvab ve Rahim’dir.

  7. وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

    Onun kullarıAllah sana bir sıkıntı verirse; onu yine ancak Allah giderir. Sana biri iyilik dilediği takdirde; onun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine verir. O, Gafur’dur, Rahim’dir.

  8. … مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَا كَانَ لَنَا أَنْ نَأْتِيَكُمْ بِسُلْطَانٍ إِلَّا بِإِذْنِ …

    Onun kullarıPeygamberleri onlara: Biz de sizin gibi birer insanız, ama Allah kullarından dilediğine ihsanda bulunur. Allah’ın izni olmadıkça biz; size delil getiremeyiz. Mü’minler; Allah’a tevekkül etsinler, demişlerdi.

  9. يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ

    Onun kullarıO, kullarından dilediğine kendi emrinden melekleri ruh ile indirir ki; Ben’den başka tanrı yoktur, Ben’den sakının, diye uyarsınlar.

  10. وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

    Onun kullarıNuh’tan sonra, nice nesilleri yok etmişizdir. Kullarının günahlarına Habir ve Basir olarak Rabbın yeter.

Sîga sayfası: تَعْبُدُونَ
Sîga sayfası: عِبَادِنَا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعبد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerطوع, خضع, قنت, خدم
Zıt Kökكبر
Çekirdek Özet 1Boyun eğmek, yumuşamak, üzerinde yürünerek düzlenip çiğnenmiş ve uysallaştırılmış olmak
Çekirdek Özet 2Varlığın bütünüyle yaratıcısına boyun eğmesi, iradî olarak emre teslimiyet ve tevhîd eksenli mutlak bağlılık
Çekirdek Özet 3Bireyin varoluşsal mülkiyet iddiasını terk ederek iradesini mutlak otoriteye bağlaması, kölelikten azade kılan dikey bağlılık nizamı
Kritik Hata Riskiİbadeti yalnızca belirli ritüellere (namaz, oruç vb.) indirgeyip kökün hayatın tümünü kuşatan mülkiyet ve itaat boyutunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عبBir şeyi bütünüyle içine çekme, yoğunlaşma, ağırlık ve baskı altına girme. عبأ kökünde bir yükü yüklenme ve ağırlık verme, عبر kökünde bir yoğunluğu aşıp geçme, عبس kökünde yüzün kasılarak toplanıp yoğunlaşması anlamı mevcuttur.دKapı, sınır, sabitlenme ve kesintiye uğramaz bir eşikte durma imgesi eklenerek; yoğunlaşan bağlılığın sabit, kalıcı, itaate boyun eğmiş ve sınırları belirlenmiş bir kulluk/kölelik hâline dönüşmesini sağlamıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakİdrak, gözetim altında olma, efendinin veya otoritenin bakışını ve buyruğunu gözetme.
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaBir otoritenin çatısı veya hâkimiyeti altına girme, sınırlı bir alana yerleşme ve bağlanma.
دKapı; giriş, geçiş, hareketKapıda durma, eşikten ayrılmama, efendinin kapısına bağlılık ve geçiş iznine tabi olma.
عبدGözetim altında kapıya ve sınıra teslim olmaBir efendinin gözetimi (ع) ve himayesi/mülkü (ب) altında, kapının önünde (د) boyun eğerek mutlak hizmet ve sadakatle durma hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇiğnenerek sertliği giderilmiş, yürünmesi kolaylaştırılmış yol (طَرِيقٌ مُعَبَّدٌ) ve uysallaştırılıp binilmeye hazır hâle getirilmiş, katranla dağlanıp terbiye edilmiş deve (بَعِيرٌ مُعَبَّدٌ).
Cahiliye şiiri kullanımıTarafe b. el-Abd muallakasında devesinin uysallığını ve yolun çiğnenmişliğini tasvir ederken kökü fiziksel düzlemde kullanır: تَبَرّى لِعَوْجاءَ النَّجاءِ كَأَنَّها / سَفَنَّجَةٌ تَبْري لأصْعَرَ أَرْبَدِ / تُبارِي عِتاقاً ناجِياتٍ وأَتْبَعَتْ / وَظِيفاً وَظِيفاً فَوْقَ مَوْرٍ مُعَبَّدِ
Erken Arapça kullanımErken bedevî kullanımında bir kabilenin başka bir kabile tarafından esir edilip köleleştirilmesini anlatmak için kullanılan تَعَبَّدَ فُلاَنٌ فُلاَناً ifadesi ve zillet ile boyun eğmeyi niteleyen deyimler. Şairin şu mısraında geçtiği üzere: تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى / ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Dīwān Ṭarafah b. al-ʿAbd.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin genelinde عبد kökü en temel ortak miras sözcüklerden biridir. Batı ve Güney Sami dillerinde kök, hem fiziksel çalışma/hizmet etme hem de tanrıya ibadet etme anlam katmanlarını eşzamanlı olarak korumuştur. İbranicede עבד (ʿābad) fiili «çalışmak, hizmet etmek, boyun eğmek, ibadet etmek» ve עבד (ʿebed) ismi «hizmetkâr, köle, kul» manasındadır. Aramice ve Süryanicede ܥܒܕ (ʿbad) «yapmak, eylemek, hizmet etmek, ibadet etmek» anlamında çok geniş bir eylem tabanı kurar. Fenike ve Ugarit yazıtlarında da ʿbd kökü hem şahıs isimlerinde teoforik bileşen olarak (tanrının kulu) hem de efendiye sadakat bildiren hizmetkâr anlamında yaygındır. Akadcada doğrudan aynı harf dizilişiyle değil, semantik karşılık olarak ardum sözcüğüyle karşılansa da kökün Sami dünyasındaki çekirdeği «bütün varlığıyla bir otoriteye hizmet etmek ve amel etmek» eksenindedir. Arapçada kök bir yandan çiğnenmiş yol ve uysallaşmış deve örneğinde olduğu gibi «zillet, yumuşama ve terbiye edilme» fiziksel zeminine oturmuş; diğer yandan ilahî otoriteye karşı tam teslimiyet ve mutlak kulluk (عِبَادَة) seviyesine yükseltilerek teolojik bir anlam derinliği kazanmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönعبد çekirdeğinden türeyen somut/fiziksel zeminAyak altında çiğnenerek yumuşatılmış yol ve uysallaştırılmış deve tasvirinden, insanın kendi benliğini ve dikbaşlılığını kırarak mutlak otoriteye boyun eğmesi yönüne semantik genişleme.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice עבד (ʿābad), Süryanice ܥܒܕ (ʿbad), Ugaritçe ʿbdOrtak Sami mirası olarak hizmet etmek, amel üretmek, boyun eğmek ve bir tanrıya adanmış kul olmak anlamlarının birebir örtüşmesi.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanÇad veya Berberi dillerinde doğrudan ses denkliğiyle doğrulanmış ortak bir biçim tespit edilememiştir; kök Sami dilleri çekirdeğinde yoğunlaşmaktadır.Muhtemel

Kaynak HALOT, Gesenius, Brockelmann Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عبدAnlamlıBoyun eğmek, hizmet etmek, kul olmakBir otoriteye teslim olarak benliğini itaate hasretmek.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
عدبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş için müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir; ihmal edilmiş veya nadir kullanımdır.Kur'an'da geçmez; el-Ayn'da mühmel, Tehzîb'de müsta'mel sayılmıştır.
بعدAnlamlıUzaklaşmak, ayrılmak, helak olmakMesafece veya manen bir noktadan öteye gitmek, yakınlığın zıddı.Kur'an'da geçer; boyun eğip bağlanmanın (عبد) zıddı sayılabilecek bir uzaklaşma barındırır.
بدعAnlamlıÖrneksiz başlatmak, icat etmekÖnceden var olmayan bir şeyi yoktan veya benzersiz olarak meydana getirmek.Kur'an'da geçer; çiğnenmiş, bilinen yoldan (عبد) farklı olarak yeni bir yol açmayı ima eder.
دعبAnlamlıŞakalaşmak, oynamak, iteklemekCiddiyetin ve itaatin dışına çıkarak hafiflik ve eğlence göstermek.Kur'an'da geçmez; el-Ayn ve Tehzîb'de müsta'meldir; itaatin ciddiyetine zıt bir hafiflik taşır.
دبعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik yapı kuralları ve kullanım açısından Arapçada kök olarak tescil edilmemiştir.Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عبدMerkezMutlak boyun eğme, kulluk, mülkiyetVarlığın tamamını ve zamanını tek bir efendiye hasrederek zillet ve sevgiyle teslim olma.Temel kök.
طوعKomşuİsteyerek ve gönüllü uymaZorlama olmaksızın, içsel bir isteklilik ve rıza ile emri yerine getirme.عبد kökündeki mülkiyet ve ontolojik zillet boyutunu içermeyebilir; serbest iradenin uyumudur.
خضعKomşuFiziksel ve bedensel boyun eğmeBaşını öne eğmek, sesini kısmak veya cüssesini alçaltmak suretiyle teslimiyeti dışa vurma.Anlık bir tavır veya fiziki teslimiyettir; عبد gibi süreklilik ve ontolojik aidiyet gerektirmez.
قنتKomşuSürekli ve sükûnetle itaat etmeSaygı, huşû ve sükût içerisinde kesintisiz olarak itaatte durma hâli.İbadetin huşû ve duruş boyutunu öne çıkarır; عبد kökünün hukukî ve mülk boyutunu taşımaz.
خدمKomşuBelirli bir işi veya görevi yerine getirmeBelli bir vakitte ya da menfaat karşılığında birine iş yapma, yardımcı olma.Kişi bütünüyle efendinin mülkü değildir, yalnızca işi tahsis eder; عبد ise bütün varlığıyla aittir.
كبرZıtBüyüklenme, boyun eğmeyi reddetmeKendini üstün görerek emre ve otoriteye teslim olmaktan kaçınma, dikbaşlılık etme.Kul olmanın (عبد) doğrudan ontolojik ve ahlaki zıddıdır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaعبدİbadet etmek, kul/köle olmakBir efendinin mülküne girmek, zilletle boyun eğmek ve sevgiyi itaate dönüştürmek.Kesin
LatinceServire, adorare, cultusHizmet etmek, tapınmak, hürmet etmekServire hizmet ve kölelik boyutunu karşılarken adorare ve cultus teolojik tapınma ve bağlılık yönünü verir; Latince tek bir fiilde her iki boyutu aynı derinlikte cem edemez.Güçlü
İngilizceWorship, serve, slave/servantİbadet etmek, hizmet etmek, kul/köleWorship ilahî saygı ve ritüel tapınmayı, serve hizmeti, slave ise mülkiyet altındaki köleyi verir; abd kelimesinin gönüllü teslimiyetle birleşen varoluşsal mülkiyet boyutunu parça parça karşılarlar.Kesin
AlmancaDienen, anbeten, Knecht/SklaveHizmet etmek, tapınmak, kulDienen fiili hizmet ve itaati, anbeten tapınmayı karşılar; varoluşsal kölelik ile ibadetin manevi bütünlüğünü tek başına yansıtmaz.Güçlü
FransızcaAdorer, servir, esclave/serviteurTapınmak, hizmet etmek, köleAdorer sevgiden doğan tapınmayı, servir eylemsel hizmeti vurgular; kavramın yolun çiğnenmesiyle başlayan boyun eğme ve hukukî aidiyet zeminini eksik bırakır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
عِبَادَةTevhîdî kulluk ve yalnızca Allah'a ibadetAllah'ın yegâne ilah olarak tanınması, emirlerine gönülden boyun eğilmesi (Fâtiha 1:5, Bakara 2:21, Nahl 16:114).
عَبْد (Mahluk / Ontolojik kul)Yaratılmışlık ve ontolojik bağımlılıkİradesi olsun ya da olmasın tüm varlıkların zorunlu olarak Allah'ın mülkü ve kulu olması (Meryem 19:93).
عَبْد (Peygamberler için şeref unvanı)Seçkin ve sadık kulVahyî görevi eksiksiz yerine getiren elçilerin Allah'a mutlak bağlılığı ve övgüsü (İsrâ 17:1, Kehf 18:1, Sâd 38:41).
عَبِيد / عَبْد (Hukukî kölelik)İnsanlar arası hukukî bağımlılık ve esaretFıkıh ve medenî hukuk bağlamında hürün zıddı olan mülk insan (Bakara 2:178, Nahl 16:75).
عِبَادَة (Şirke ve tağuta boyun eğme)Sahte ilahlara, şeytana veya tağuta itaatAllah'ın dışındaki otoritelerin yasalarına ve arzularına körü körüne ram olma (Mâide 5:60, Meryem 19:44, Yâsîn 36:60).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamUbudiyyet, ulûhiyyet, fiillerin yaratılmasıİnsanın eylemlerinde ilahî iradeye karşı sorumluluğu, cebir ve ihtiyar dengesi; kula ait fiillerin mahluk oluşu ve yalnızca Allah'a ibadet edileceği ilkesi.Varlık düzeyinde mutlak acziyet ve tanrısal irade karşısında ontolojik bağımlılık.
FıkıhKölelik hukuku, ibadetler (ibâdât)Köle (abd) ve efendi arasındaki mülkiyet ve sorumluluk sınırları; mükellefin şer'î yükümlülükleri (namaz, zekât vb.) ifa etme zorunluluğu.Hukukî statü olarak hürriyetin kısıtlanması ve şer'î mükellefiyetin amelî ifası.
Tefsirİbadet ayetleri, tevhîd çağrısı"İyyâke na'budu" gibi ilkelerde ibadetin taat, sevgi ve zilletin zirvesi olarak tanımlanması; ontolojik kölelik ile iradî kulluk farkı.İradî teslimiyetin yalnızca hakiki mabuda yöneltilerek şirkin iptal edilmesi.
HadisKul ile rab münasebeti, takvaPeygamberin "şükreden bir kul olmayayım mı" veya "Allah'ın en sevdiği isimler Abdullah ve Abdurrahman'dır" beyanlarındaki kulluk bilinci.Nefsin kibirden arınarak rabbin huzurunda mutlak tevazu ve sadakatle hizmette durması.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhîd ve itaat nizamıUbudiyyet (kulluk bilinci)Sahte ilahları reddederek varoluşun merkezine tek yaratıcıyı koymakİnsanın yalnızca Allah'a kul olması, onu diğer tüm mahlukata kul-köle olmaktan özgürleştirir.Kesin
İlmiHakikat arayışı ve epistemolojiVarlığın yasalarına teslimiyetNesnel hakikatin otoritesini kabullenip zihnî kibri kırmakBilgi üreten zihnin gerçeğe boyun eğmesi ve ilahî nizamın yasalarını keşfetmeye amade olması.Güçlü
SiyasiHâkimiyet ve otorite meşruiyetiMutlak otoriteye itaat / Tağutu retİnsanların insanlara kulluğunu lağvedip hukukun üstünlüğünü kurmakSiyasette nihai itaatin fanilere değil, sadece ilahî adalete ve buyruğa hasredilmesi.Kesin
İktisadiMülkiyet telakkisi ve emekEmanetçi insan / İradeyi vakfetmeİnsanın mutlak malik olmadığını, mülkün emanetçisi olduğunu idrak etmesiKişinin kendini ve mülkünü sınırsızca tüketemeyeceği, iktisadi faaliyetin kulluk bilinciyle sınırlandığı ahlakî zemin.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKısıtlanmış sistemler ve sınır şartları (Boundary conditions / Ground state)Fizikte bir parçacığın veya sistemin serbest hareket enerjisinin kısıtlanarak en düşük potansiyel enerji düzeyinde (temel durum) kararlı kılınması ya da diferansiyel denklemlerin belirli sınır koşullarına tam bağımlı olarak çözülebilmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerMutlak hukuki ve ahlaki bağlılık (Fiduciary duty / Total commitment)Bireyin kendi özel ajandasını tamamen askıya alarak tüzel bir otoritenin veya hukuki bir kurumun amacına tam sadakatle hizmet etmesi; sosyolojide rolün tüm benliği kuşatması.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİbadet kavramını yalnızca cami, mabet ve belirli şeklî ritüellere (namaz, oruç, dua) hapsedip; iktisadi, hukuki, ahlaki ve siyasi itaati bu kavramın dışına itmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da عبد kökü; hayatın her anını, mülkiyet idrakini, kime itaat edildiğini ve nihai otorite olarak kimin kabul edildiğini bütünüyle kapsayan kuşatıcı bir varoluş tarzıdır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataBireyin tapınakta Allah'a ibadet ederken sokakta, çarşıda ve devlette tağutlara veya hevasına itaat etmesini meşru görmesi; ameli tevhîdin parçalanarak şirkin fark edilememesi.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Çünkü Kur'an'ın temel varoluşsal tezi insanın mutlak bağımsız değil, özünde kul olduğu; ancak bu kulluğun kula değil yalnızca yaratıcıya yöneltilmesi gerektiğidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Tevhîd ve şirk karşıtlığını kuran ayetlerde, peygamberlerin risalet davetlerinde (A'râf, Hûd, Enbiyâ) ve nefsin hevasını ilah edinmesini kınayan bağlamlarda.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Özgürlüğü her türlü kuraldan ve otoriteden bağımsızlaşmak sanan modern yanılgıyı düzelterek, gerçek özgürlüğün ancak tek ve mutlak olan Allah'a kul olmakla kazanılabileceğini gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAyak altında çiğnenerek pürüzleri giderilmiş, uysallaştırılmış ve üzerinde yürünmesi kolaylaştırılmış yol ile terbiyeye boyun eğmiş binek devesi.
  • Soyut anlamVarlığın kendi benlik ve kibrini mutlak otoritenin emri karşısında sıfırlaması; zillet, sevgi ve itaati tek bir merkezde birleştirerek iradesini o merkeze teslim etmesi.
  • Sistematik karşılıkİnsanın tüm hayatını ve eylemlerini Allah'ın mülkü ve emanetçisi olduğu şuuruyla yapılandıran, sahte otoritelerin tahakkümünü geçersiz kılan dikey bağlılık sistemi.
  • LaTeX modeliU=lim⁡S→0∫0T(∂I∂O)dtkos¸uluylaO=O∞
  • LaTeX açıklaması

Modelde U ubudiyyeti (gerçek kulluk durumunu), S nefsin kibrini ve özerklik iddiasını (kulluk derinleştikçe sıfıra yaklaşır), T ömür boyu süren zaman bütünlüğünü, I iradî amelleri ve yönelimi, O itaat edilen nihai otoriteyi, O∞ ise yalnızca mutlak ve aşkın olan yaratıcıyı temsil eder. Formül; insanın tüm zaman dilimi boyunca amellerini başka hiçbir izafi otoriteye değil, yalnızca mutlak ilaha hasretmesiyle benlik iddiasının sıfırlanmasını sembolize eder.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع