بصر
ب - ص - ر
KÖK- 148 geçiş
- 139 ayet
- 56 sîga
- 13 sözlük
Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği civarındaki göz demektir. Göz demektir. Uzağı görmek anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği civarındaki göz demektir. Göz demektir. Uzağı görmek anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.192 harfباب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.204 harfالبَصَرُ: حاسَّةُ الرؤيةِ. وأَبْصَرْتُ الشيءَ: رأيته. والبصيرُ: خلافُ الضرير. وباصَرْتُهُ، إذا أَشْرَفْتَ تنظُر إليه من بعيد. والبَصَرُ: العِلْمُ. وبَصُرْتُ بالشيء: عَلِمْتُهُ. قال الله تعالى: "بَصُرْتُ بما لم يَبْصُروا به". والبَصيرُ: العالِمُ. وقد بَصُرَ بَصارةً. والتَبَصُّرُ: التأمُّلُ والتَعَرُّف. والتَبْصيرُ: التعريفُ والإيضاحُ. والمُبْصِرَةُ: المُضيئَةُ، ومنه قوله تعالى: "فَلَمَّا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.075 harfص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية
ص ر ب صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة . صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس . قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية الله جل ثناؤه وما نهى عنه . وقال في قوله : ( لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) ( إبراهيم : 5 ) ، يقال : صابر وصبّار وصبور ؛ فأما الصّبور فالمقتدر على الصبر ، كما يقال : قتول وضروب ، أي : فيه قدرة على ذلك . والصبَّار : الذي يصبر وقتاً بعد وقت . والشكور : أوكد من الشاكر وهذان خلقان مدح الله بهما نفسه ، وقد نعت بهما خلقه . وأصبَرَ الرجلُ : وَقَع في أُمّ صَبُّور ، وهي الدَّاهية ، وكذلك إذا وقع في أمِّ صبّار ، وهي الحرّة . وأصبَر الرجل : إذا جَلَس على الصَّبير الأقدر وهو الوسط من الجبال وأصبَر سَدَّ رَأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبار ، وهو السِّداد . ويقال لِرَأسها الفعولة والعرعُرة والأنبوب والبلبة . وقال الليث : الصبْرُ : نقيضُ الجَزَع . والصبْر : نَصْبُ الإنسانِ للْقتْل ، فهو مَصْبور . والصَّبر : أن تأخذ يمينَ إنسانٍ ، تقول : صبَرتُ يمينَه ، أي : حلَّفْتُه ، وكلُّ من حبستَه لقتلٍ أو يمينٍ فهو قتلُ صبْرٍ ، ويمينُ صبْرٍ . وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهى عن قَتْل شيءٍ من الدواب صَبراً ) . قال أبو عُبَيد : قال أبو زيد وأبو عمرو في قوله : ( صَبراً ) : هو الطائر أو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبر حيّاً ثم يُرمَى حتى يُقتَل . قال : وأصلُ الصَّبر الحَبْس ، وكلُّ من حَبَس شيئاً فقد صبَره . ومنه الحديث الآخَر في رجُلٍ أمسَكَ رجلاً وقتَلَه آخَرُ فقال : ( اقتُلوا القاتل واصبروا الصابر ) . قوله : اصبِرُوا الصابر : يعني احبِسوا الذي حَبَسه للموت حتى يموتَ . ومنه يقال للرجل يقدَّم فتُضرَب عُنقه : قُتِل صبراً ، يعني أنّه أُمْسِك على الموت ، وكذلك لو حَبَس رجلٌ نفسَه على شيء يريده قال : صبرتُ نفسي . وقال عنترة يذكر حرباً كان فيها : فصبَرْت عارِفَة لذلك حُرَّةً تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبَان تَطلَّعُ قال أبو عُبَيد : يقولُ : إنه قد حبس نفسه ، ومِن هذا يَمين الصَّبْر ، وهو أن يَحبِسه ، السّلطان على اليمين حتى يحلِف بها ، فلو حلَف إنسانٌ من غير إحلافٍ ما قيل : حلف صبْراً . وقال الليث : الصبِرُ : عُصارة شجرٍ ورقُها كقُرُب السكاكين طوالٌ غِلاظٌ في خُضْرَتها غُبْرة وكُمْدَة مقشعّرة المنظر ، يخرج وسطها ساقٌ عليه نَوْرٌ أصفرُ ثَمِه الرِّيح . قال : والصُّبَارُ : حَمل شجرة طعمُه أشدُّ حموضةً من المَصْل له عجْم أحمرُ عريضٌ يسمَّى التَّمَر الهِنْدِيّ . ثعلب عن سَلَمة عن الفراء قال : الصُّبَار : التَّمْر الهِنْديّ ، بضم الصاد . والصُبَار : الحجارةُ المُلْس . قال : والصبار : صِمامُ القارُورة . أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدةَ قال : الصُّبارة : الحجارة ، بضم الصاد قال الأعشى : من مُبْلغُ عَمْراً بأنَّ المَرْءَ لم يُخلق صبارَة وقال : الصّبرُ : الأرض التي فيها حَصباء وليست بغليظةٍ ، ومنه قيل للحَرّة : أمُّ صبار . شمر عن ابن شُمَيْل : أمُّ صبَّار : هي الصَّفاة التي لا يَحيكُ فيها شيء . وقال : الصبَّارة : الأرضُ الغليظة المَشرفة الشأْسه لا تُنبتُ شيئاً ، وهي نحوٌ من الجبلُ . وقال : هي أم صبّارٍ ، ولا تسمَّى صبارةً ، وإنما هي قُفٌّ غليظة . وقال الأحمر : الصُّبْرُ جانبُ الشيء ، وبُصْرُه مِثلُه . ويقال : صُبْرُ الشيء : أعلاه . ومنهُ قولُ ابن مسعود : سِدرَة المنتهَى : صُبْرُ الجنة . قال : صُبْرُها : أعلاها . وقال النَّمِر يصفُ رَوْضةً : عَزَبَتْ وباكَرَها الرَّبيع بدِيمَةٍ وَطْفاءَ يَملؤُها إلى أَصْبارِها وقال غيره : أصبارُ القَبْر : نواحِيه . والصَّبْرة من الحجارة : ما اشتدّ وغَلُظ ، وجمعُها الصَّبار ، وأنشد : كأنّ تَرنُّم الهاجاتِ فيها قُبيلَ الصّبح أصواتَ الضَّبار شبه نَقِيقَ الضَّفادِع بوَقْع الحجارة . ويُقال للداهية الشديدة أم صبور . وقال غيره : يقال : وَقَع فلانٌ في أم صَبُّور ، أي : في أمر لا مَنْفَذ له عنه . وقيل : أمُّ صَبّور : هَضْبة لا مَنفَذ لها ، تضْرب مَثلاً للداهية وأنشد : أوقعَه اللَّهُ بسوءِ سَعْيِه في أمِّ صَبُّورِ فأَوْدَى ونَشِبْ وفي حديث عمَّار حين ضرَبه عثمان رحمهما الله فلمّا عُوتِبَ في ضربِه إيّاه قال : هذه يَدِي لعَمّارٍ فليَصْطَبر ، معناه فليقتصّ . يقال : صَبَر فلانٌ فلاناً لوليِّ فلانٍ ، أي : حَبَسه . وأَصْبَره ، أي : أقصَّه منه ، فاصْطَبَر ، أي : اقتَصَّ . أبو عُبَيد عن الأحمر : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد : إذا قَتَلَه بقَوَد وأَباءَهُ مِثلُه . أبو عُبَيْد ، عن أبي زيد : صَبَرْت بفلان أصبر به صَبْراً : إذا كفلتَ به فأنابه صَبِيرٌ . وقال الكسائي مثله . قال : وصَبَرْتُ الرجَل أصبره : إذا لزمتَهُ وقد أتيتُه في صَبَارّة الشِّتاء ، أي : في شدّة البَرْد . وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الله جلَّ وعزَّ قال : إني أنا الصبور ) . قال أبو إسحاق : الصَّبور في صِفَة الله تعالى الحليم ، قال الأصمعيّ : أدهقتُ الكأس إلى أصحابها ، أي : إلى أعاليها . قال : والصَّبِيرُ : السحابة البيضاء . قال : والصَّبِيرُ الّذي يَصبرُ بعضُه فوقَ بعض درجا . وقال أبو زيد : الصَّبِيرُ : الجَبلُ . وقال الليث : صَبيرُ الْخُوان : رُقاقة عريضةٌ تُبْسَط تحت ما يؤكل من الطعام . وصَبيرُ القوم : زعيمُهم ، والصُّبْرة من الطعام : مثل الصُّوفة بعضه فوق بعض . وقال أبو العباس : الصبر : الإكراه ؛ يقال : أصبَر الحاكم فلاناً على يمين صبْرٍ ، أي : أكرَهَه . قال : والصّبر : الجرْأة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ) ( البقرة : 175 ) ، أي : ما أجرأهم على عمل أهلِ النار . وقال أبو عَمْرو : سألت الخَلَنْجِي عن الصبر فقال : ثلاثة أنواع : الصبْرُ على طاعة الجبّار ، والصبْرُ على مَعَاصي الجبَّار ، والصبر على الصبْر على طاعته وترِك معصيته . ويقال : رجل صَبُور ، وامرأةٌ صَبُور بغير هاء ، وجمعُها صبُر . بصر : قال الليث : البَصَرُ : العيْن ، إلاّ أنّه مذكَّر . والبَصرُ : نَفاذٌ في القَلْب . والبصَارة : مَصدَر البَصير ، والفعلُ بصُر يَبْصُر . ويقال : بَصُرْتُ به . ويقال : تبصّرْتُ الشيء شِبْه رَمَقْتُه . واستَبصَر في أمره ودِينِه : إذا كان ذا بصيرة . وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَنِ السَّبِيلِ ) ( العنكبوت : 38 ) ، أي : كانوا في دينهم ذوي بصائر . قال : فنادوه : وكانوا مستبصرين ، أي : معجبين بضلالتهم . وقال أبو إسحاق : معناه : أنّهم أتَوْا ما أتَوْا وقد بُيّن لهم أَن عاقبتَه عذابُهم ، والدَّليل على ذلك قوله : ( فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَاكِن كَانُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( النحل : 71 ) ، فلما بيّن لهم عاقبةَ ما نهاهم عنه كان ما فعل بهم عَدْلاً وكانوا مستبصرين . وقال الأخفش في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : علمتُ ما لم تعلموا ، من البَصيرة . وأبصَرتُ بالعَيْن . وقال الزجاج : بَصُر الرجلُ يَبصُرُ : إذا صار عَلِيماً بالشيء ، وأبصرتُ أبصِرُ : نظرتُ ، فالتأويل عَلِمْتُ بما لم تعلَموا به . وقوله جلّ وعزَّ : ( ) وَأَخَّرَ بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ( ) ( بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ ) ( القيامة : 14 ، 15 ) . قال الفراء : يقول على الإنسان من نفسِه رُقَباء يَشْهَدُون عليه بعمله : اليدان والرِّجْلان والعيْنان والذَّكَر ، وأنشد : كأَن على ذي الطِّنْءِ عيناً بصيرةً بمَقْعَدِه أو مَنظَرٍ هوَ ناظرُهْ يُحاذِر حتى يَحسَب الناسَ كلَّهمْ من الخوف لا تَخفَى عليهم سرائِرُهْ وقال الليث : البَصيرة : اسمٌ لما اعتقد في القَلْب من الدِّين وتحقق الأمر . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الباصِرُ : المُلَفِّق بين شُقَّتَيْن أو خِرْقَتَين ، يقال : رأيتُ عليه بصيرَةً من الفقر ، أي : شُقَّةً ملفَّقة . قال : والبَصيرة أيضاً : الشُّقَّة التي تكون على الْخِباء . ابن السكيت عن أبي عمرو : البَصرُ : أن يُضَمَّ أَدِيمٌ إلى أَديم يُخَاطان كما يُخاط حَاشيَتا الثوب . والبصْر : الحِجارةُ إلى البياض ، فإذا جاءُوا بالهاء قالوا : البَصْرة ، وأنشد : جَوانبُه من بَصْرةٍ وسِلاَمِ وقال : إن تَكُ جُلْمُودَ بَصْرٍ لا أؤَبِّسُهُ أوقِدْ عليه فأَحْمِيهِ فيَنصدِعُ سَلمةُ عن الفرّاء قال : البِصْرُ والبَصْرة : الحجارة البَرَّاقة . وقال ابن شُميل : البَصَرَةُ : أرضٌ كأنها جَبَل من جِصّ ، وهي التي بُنِيَتْ بالمِرْبَد ؛ وإنما سُمّيت البَصْرة بَصْرَةً بها . وقال أبو عمرو : البَصرةُ والكَذَانُ : كلاهما الحجارةُ التي ليست بصُلْبه . وقال شمر : قال الفرّاء وأبو عمرو : أرضُ فلانٍ بُصْرَة بضم الباء : إذا كانت حَمراءُ طيّبتَه . وأرضٌ بَصِرةٌ : إذا كانت فيها حجارةٌ تَقطَع حوافرَ الدّواب . وبُصْرُ الأرض : غِلَظُها . أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : يقال : هذه بَصيرةٌ من دَم ، وهي الجَدِيَةُ منها على الأرض ، وأَنْشَد : رَاحُوا بَصائِرُهمْ على أَكتافِهِمْ وبَصيرَتِي يَعْدُو بها عَتَدٌ وَأَي يعني بالبصائرِ : دمَ أبيهم . وقال شمر : قال ابن الأعرابي في قوله : راحُوا بَصائِرُهم ، يَعنِي ثِقْل دمائهم على أكتافهم لَم يثأروا بها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَصيرة : الدِّيَة . والبَصيرَة : مقدار الدِّرْهم من الدَّم . البَصِيرة : التُّرْس . والبَصيرة : الثبات في الدِّين . قال : والبصائر : الدِّيات في البيت . قال : أَخَذُوا الدِّيات فصارت عاراً . وبصيرتي ، أي : تَأْرِي قد حملتُه على فرسي لأُطالبَ به ، فبَيْنِي وبينَهم فرق . سلمة عن الفَرّاء قال : الباصَرُ : القَتَب الصغير وهي البَواصِر . وقال في قوله : ( وَءَاتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا ) ( الإسراء : 59 ) ، قال الفراء : جعل الفعلَ لها ، ومعنى : ( مُبْصِرَة ) : مضيئةً ، كما قال جلّ وعزّ . ) وَالنَّهَارَ مُبْصِراً ) ( يونس : 67 ) ، أي : مضيئاً . وقال أبو إسحاق : معنى ( مُبصِرة ) : أتبصِّرهم ، أي : تبيِّن لهم . ومن قرأ : ( مَبْصَرةً ) فالمعنى : بيّنةً . ومن قرأ : ( مُبْصَرَة ) فالمعنى : مُتَبَيِّنةً . ( فَظَلَمُوا بها ) ، أي : ظلموا بتكذيبها . وقال الأخفش : ( مُبْصِرَةً ) ، أي : مُبصَرّاً بها . قلتُ : والقولُ ما قال الفرّاء ، أراد : آتينا ثمودَ الناقة آيةً مبصِرةً ، أي : مضيئةً . ابن السكّيت في قولهم : أَرَيْتُه لَمْحاً باصراً ، أي : نظراً بتحديقٍ شديد . قال : ومَخرَجٌ باصرٌ مِن مخرج قولهم : رجلٌ تامر ، فمعنى باصر ذو بَصَر ، وهو من أبصَرْتُ ، مثل : مَوْتٍ مائِت ، من أمَتُّ . وقال الليث : رأى فلان لَمْحاً باصراً ، أي : أمراً مفروغاً منه . وأنشد : ودون ذاك الأمر لمح باصر وقال غيره : رأيت فلاناً لمّاحاً باصراً ، أي : نظر بتحديق . قلتُ : والقولُ هو الأوّل . وقال الليث : إذا فَتَح الجَرْوُ عينَه قيل : بَصَّر تَبْصيراً . ويقال : البصيرة : الدِّرع ، وكلُّ ما لُبِس من السلاح فهو بَصائرُ السّلاح . ويقال للفِراسة الصادقة : فِراسةٌ ذاتُ بصيرة . قال : والبصيرةُ : العِبْرة ، يقال : أما لك بصيرةٌ في هذا ؟ أي : عِبْرةٌ تعتبر بها ، وأَنشَد : في الذّاهِبِين الأوّلينَ من القُرون لنا بصائرْ أي : عِبَر . اللِّحياني عن الكسائيّ : إن فلاناً لمَعْضُوب البُصَر : إذا أصاب جِلْدَه عُضابٌ ، وهو داءٌ يَخرج به . ويقال : أعمى الله بصائره ، أي : فِطَنَه . ويقال : بَصَّر فلانٌ تَبْصيراً : إذا أَتَى البَصْرة . قال ابن أحمر : أُخبِّرُ من لاقيتُ أنِّي مُبَصِّرٌ وكائنْ تَرَى قبلِي من الناس بَصّرَا وقال الليث : في البَصْرَة ثلاثُ لغات : بَصْرَة ، وبِصْرة ، وبُصْرة ، اللّغة العالية البَصْرة . وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( لاَّ تُدْرِكُهُ الاَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الاَبْصَارَ ) ( الأنعام : 103 ) ، أعلمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أنّه يُدرك الأبصار ، وفي هذا الإعلام دليلٌ على أن خَلْقَه لا يُدرِكون الأبصارَ ، أي : لا يعرفون حقيقة البَصر ، وما الشيءُ الَّذي به صارَ الإنسانُ يُبصِرُ من عَيْنيه دون أن يُبصِر من غيرهما من سائر أعضائه ، فأَعلَم أنّ خَلْقاً مِنْ خَلْقِه لا يُدرِك المخلوقون كُنْهَه ، ولا يُحيطون بِعلمه ، فكيف به جلَّ وعزّ ، فالأبصارُ لا تُحيط به ، وهو اللَّطيفُ الخبيرُ . فأمّا ما جاء من الأخبار في الرؤية وصحّ عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فغيرُ مدفوع ، وليس في هذه الآية دليلٌ على دَفعها ، لأن معنى هذه الآية معنى إدراكِ الشيء ، والإحاطة بحقيقته ، وهذا مَذهبُ أهلِ السّنّة والعلم بالحديث . وقولُه جلّ وعزّ : ( قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ ) ( الأنعام : 104 ) ، أي : قد جاءكم القرآنُ الذي فيه البيانُ والبصائر ، فمن أَبْصَر فلنفسِه نَفْعُ ذلك ، ومن عَمِي فعليها ضَررُ ذلك ، لأن الله غنيّ عن خَلْقه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبصَرَ الرجلُ : إذا خَرَجَ من الكُفْر إلى بَصيرة الإيمان ، وأنشَد : قَحْطانُ تَضرِب رأسَ كلِّ متوَّجٍ وعلى بصائرِها وإنْ لَم تُبْصِرِ قال : بصائرُها : إسلامُها ، وإذ لم تبصر في كفْرِها ، وأَبصر : إذا عَلَّق على باب رَحْله بصيرةً ، وهو شقة من قطن أو غيرِه . وقال اللّحياني في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : أَبصَرْتُ ، ولغةٌ أخرى : بَصِرْتُ به أبْصَرُ به ، ويقال : أَبْصِرْ إليّ ، أي : انظُرْ إليّ . وبُصْرَى : قريةٌ بالشام فتُنسَب إليها السّيوف البُصْريَّة . صرب : أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا حُقِنَ اللّبَنُ أيّاماً في السِّقاء حتى اشتدّ حَمَضُه ، فهو الصَّرْب والصَّرَب ، وأنشد : أرضٌ عن الخير والسلطان نائيةٌ فالأطْيَبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّرَبُ وقال شَمِر : قال أبو حاتم : غَلِط الأصمعيّ في الصَّرَب أنه اللبن الحامِضُ . قال : وقلتُ له : الصَّرَبُ : الصّمْغ ، والصَّرْبُ : اللبن ، فعَرَفه ، وقال كذلك الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : الصَّرَبُ : اللّبن الحامض . يقال : صَرَب اللبَن في السِّقاء : إذا حَقَنَه فيه ، يَصْرُبه صَرْباً ، والسِّقاءُ : هي المِصْرَب وجمعُه المَصارِب . ويقال : جاءَنا بصَربةٍ تَزْوِي الوجهَ ، وأنشد : سَيَكْفيك صَرْبَ القَوم لَحمٌ مُغرَّضٌ وماءُ قُدور في الجِفان مَشُوب قال : والصَّرْبُ : الصمغُ الأحمر ، صمغُ الطَّلْح . أبو عُبَيد عن الأحمر : إذا جَعل الصبيُّ يَمكُث يوماً لا يُحْدِث قيل : صَربَ لِيَسْمَن . وقال أبو زيد : صَرَب بَوْلَه وحَقَنَه : إذا أطال حَبْسَه . وفي حديث أَبي الأحْوص الجُشَميّ عن أبيه أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( هل تُنْتَج إبِلُكَ وافيةً آذانُها فتجدَعُها ، وتقول صَرْبَى ) . قال القُتَيْبي : قولُه : صَرْبَى ، نحو سَكْرَى ، من صَرَبْتُ اللَّبنَ في الضّرْع : إذا جمعتَه ولم تَحلُبه . وقيل للبَحِيرة : صَرْبَى ، لأنّهم كانوا لا يَحلُبونها إلا للضَّيف فيَجتمع اللّبن في ضَرْعها ، كما قال محمد بن إسحاق . وقال سعيد بنُ المسيَّب : البَحيرة الّتي يُمْنَع دَرُّها للطّواغيت فلا يَحلُبها أحدٌ من الناس . وقال القُتَيْبيّ : كأنّ الصَّرْبى الّتي صَرَبَت اللبَن في ضَرْعِها ، أي : جمعتْه . قال بعضهم : يجعل الصرب من الصرم وهو القطع ، يجعل الباء مبدلةً من الميم ، كما يقال : ضربةُ لازِمٍ ولازِب ، وكأنه أصحّ التفسيرين لقوله : فتجْدع هذه فتقول صَرْبَى . ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الصربُ : جمعُ صَرْبَى ، وهي المشقوقة الأذن مثل البَحيرة في النوق . ويقال للوطب الذي يجمع فيه اللبن فيحمض : مصرب وجمعه مصارب . وحدّثني محمّد بنُ إسحاق قال : حدَّثنا عمر بنُ شَبَّةَ قال : حدَّثنا غُنْدَر عن شُعْبَة عن أبي إسحاق قال : سمعتُ أَبا الأحوص يحدِّثُ عن أبيه قال : أَتيتُ رسولَ اللَّهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وأنا قَشِفُ الهيئة ، فقال : هل تُنْتَجُ إِبِلُكَ صِحَاحاً آذانُها ، فتَعْمِدَ إلى المُوسَى فتقطَعَ آذانَها فتقول هذه بُحُر وَتَشُقُّهَا فتقول هذه صُرُم فتحرّمها عليك وعلى أهلك ؟ قال : نعم . قال : ( فما آتاك الله ) لك حِل وساعِدُ الله أَشَدُّ ومُوساه أَحَدّ . قلت : قد تبيَّنَ بقوله : صُرُم ما قاله ابن الأعرابي في الصَّرْب : أن الباء مُبْدَلَةٌ من الميمِ . وقال ابن الأعرابيّ : الصِّرْبُ : البيوتُ القليلة من ضَعْفَي الأعراب . قلتُ : والصِّرْمُ مِثل الصِّرْب ، وهو بالميم أعرَف . ويقال : كَرَصَ فلانٌ في مكْرَصِه ، وصَرَبَ في مِصرَبِه ، وقَرَعَ في مِقْرَعِه ، كلُّهُ السِّقَاءُ يُحْقَنُ فيه اللَّبَن . برص : قال الليثُ : البَرَص معروف ، نسألُ الله منه العافية . وسامّ أَبْرَص : مضافٌ غير مصروف ، والجمعُ سوامّ أبرص . أبو عُبَيْد عن الأصْمَعِيّ قال : سامّ أبْرَصَ بتشديد الميم قال : ولا أدري لِمَ سُمِّيَ بهذا ؟ . وقال أبو زيد : وجمعُه سَوامُّ أبْرَصَ ، ولا يثنَّى أبرَص ولا يُجمَع ، لأنه مُضافٌ إلى اسم معروف ، وكذلك بناتُ آوَى وأُمهاتُ حُبَيْنِ وأشباهها . وقال غيرُه : أبْرَصَ الرجلُ : إذ جاءَ بولَدٍ أَبرَص . ويُصَغَّرُ أَبْرَصُ فيقال : بُرَيْص ، ويُجمع بُرْصاناً . ومن الناسِ مَنْ يَجمع سامَّ أَبْرَصَ : البِرَصَةَ . وبَرِيص : نهرٌ بِدمَشْق ، قال حسَّان : يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَرِيصَ عليهِمُ بَرَدَى يُصفِّقُ بالرحيقِ السَّلْسَلِ ربص : قال الليثُ : التربُّص بالشيء : أن تَنْتظِرَ به يوماً مَّا ، والفِعل تربَّصْتُ به . وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ ) ( التوبة : 52 ) ، أي : إلاَّ الظَّفَرَ وإِلاَّ الشهادةَ ، ) وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ ( إحدى الشِّرَّتَيْن : عذاباً من الله ، أو قَتْلاً بأيدينا ، فبيْنَ ما نَنتظِرُ وتنتظرونَ فرقٌ كبير . وقال ابنُ السكّيت : يقال : أقامت المرأة رُبْصَتَها في بيتِ زوجِها ، وهو الوقتُ الذي جُعل لزوجها إذا عُنِّنَ عنها ، فإن أتاها وإلاَّ فرِّقَ بينهما . والبريص : موضع .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.805 harf(باب الباء والصاد وما يثلثهما)
(بصط) الباء والصاد والطاء ليس بأصلٍ، لأنّ الصاد فيه سين في الأصل. يقال بَصَط* بمعنى بسط، وفي جسم فلان بَصْطة مثل بَسْطة.
(بصع) الباء والصاد والعين أصلٌ واحد، وهو خُروج الشّيء بشدّةٍ وضِيق. قال الخليل: البَصْع الخَرْق الضيِّق الذي لا يكاد الماءُ ينفُذُ منه، يقال بَصَعَ يَبْصَعُ بَصاعةً. قال الخليل: ويقال تَبَصَّعَ العَرَقُ من الجَسَدِ إذا نبَعَ من أُصول الشَّعَر
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.729 harf- البصر يقال للجارحة الناظرة، نحو قوله تعالى: ﴿كلمح البصر﴾ [النحل/77]، و ﴿وإذ زاغت الأبصار﴾ [الأحزاب/10]، وللقوة التي فيها، ويقال لقوة القلب المدركة: بصيرة وبصر، نحو قوله تعالى: ﴿فكشفنا عنك غطاءك فبصرك اليوم حديد﴾ [ق/22]، وقال: ﴿ما زاغ البصر وما طغى﴾ [النجم/17]، وجمع البصر أبصار، وجمع البصيرة بصائر، قال تعالى: ﴿فما أغنى عنهم سمعهم ولا أبصارهم﴾ [الأحقاف/26]، ولا يكاد يقال للجارحة بصيرة، ويقال من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.251 harfب ص ر
أبصـر الشـيء وبصـر بـه وقـد بصـر بعملـه إذا صار عالماً به وهو بصير به وذو بصر وبصارة وهو من البصراء بالتجارة.
وبصرته كذا وبصرته به إذا علمته إياه وتبصر لـي فلانـاً.
قـال امـرؤ القيس: تبصر خليلي هل ترى من ظعائن وهـو مستبصـر في دينه وعمله.
وعمى الأبصار أهون من عمى البصائر.
وبصر فلان وكوف.
قال ابن أحمر: أخبـر مـن لاقيـت أني مبصر وكائن ترى مثلي من الناس بصرا وما في البصرتين
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.188 harfابن الأَثير: في أَسماء الله تعالى البَصِيرُ، هو الذي يشاهد الأَشياء كلها ظاهرها وخافيها بغير جارحة، والبَصَرُ عبارة في حقه عن الصفة التي ينكشف بها كمالُ نعوت الـمُبْصَراتِ. الليث: البَصَرُ العَيْنُ إِلاَّ أَنه مذكر، وقيل: البَصَرُ حاسة الرؤْية. ابن سيده: البَصَرُ حِسُّ العَين والجمع أَبْصارٌ.
بَصُرَ به بَصَراً وبَصارَةً وبِصارَةً وأَبْصَرَهُ وتَبَصَّرَهُ: نظر إِليه هل يُبْصِرُه. قال سيبويه:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR928 harf* ب ص ر * * البَصَرُ * حاسة الرؤية و * أبصرَهُ * رآه و * البَصِير * ضد الضرير و * بَصُرَ * به أي علم وبابه ظرف وبصرا أيضا فهو * بَصيرٌ * ومنه قوله تعالى ﴿بصرت بما لم يبصروا به﴾ و * التَّبصُّرُ * التأمل والتعرف و * التبصِير * التعريف والإيضاح و * المُبْصِرةُ * المضيئة ومنه قوله تعالى ﴿فلما جاءتهم آياتنا مبصرة﴾ قال الأخفش معناه أنها تبصرهم أي تجعلهم * بُصَراءَ * و * المَبْصَرةُ * بوزن المتربة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.120 harfالبصر، محركة: العين، إلا أنه مذكر، وقيل: البصر: حاسة الرؤية، قاله الليث: ومثله في الصحاح. وفي المصباح: البصر: النور الذي تدرك به الجارحة المبصرات. وفي المحكم: البصر: حس العين، ج أبصار.
البصر من القلب: نظره وخاطره، والبصر: نفاذ في القلب، كما في اللسان، وبه فسرت الآية: فارجع البصر هل ترى من فطور . وفي البصائر للمصنف: البصيرة: قوة القلب المدركة، ويقال: بصر أيضا، قال الله تعالى: ما زاغ البصر وما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.412 harfبَصُرَ
1 بَصُرَ بصر , [aor. بَصُرَ ,] (Sb, M, K,) and بَصِرَ, [aor. بَصَرَ ,] (Lh, K, ) inf. n. بَصَرٌ and بَصَارَةٌ and بِصَارَةٌ, (M, K,) [He saw; i. e.] he became seeing; syn.صَارَ مُبْصِرًا; (Sb, M, K;) with بِ prefixed to the noun following. (K.) But see 4, in four places. بَصُرَ is seldom used to signify the sense of sight unless to this meaning is conjoined that of mental perception. (B.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.095 harfبَصِرَ
بَصِرَ A ( n. ac. بَصَر 4 ) بَصُرَ U ( n. ac. بَصَاْرَة 22t )
a. Saw, perceived; understood, comprehended, grasped.
بَصَّرَ
بَصَّرَ II ,
a. Informed, instructed; enlightened; initiated.
b. Stared.
أَبْصَرَ
أَبْصَرَ IV
a. [ acc. or Bi ], see I .
تَبَصَّرَ
تَبَصَّرَ V
a. [ Fī ], Considered, reflected about, thought over, meditated, mused about.
اِسْتَبْصَرَ
اِسْتَبْصَرَ X ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok65.796 harfبصر
بَصُرَ - يَبْصُرُ - بَصَر - أبْصار - بَصيْر - بَصيْراً - بَصيْرَة - بَصائِر - تَبْصِرَة - أَبْصَرَ - يُبْصِرُ - مُبْصِر - بَصَّر - يُبَصِّرُ - اسْتَبْصَرَ - يَسْتَبْصِرُ - مُسْتَبْصِر - مُسْتَبْصِريْن
بَصُرَ - يَبْصُرُ + كائن + بـ كائن أو شيء أو أمر: أدرك بـِ واسطته وبـِ صورته معنى ودلالة الشيء: أدرك معنى ما رأى من صورة الشيء: ميز وعلم
Sîgalar(56)
- بَصِيرٌGören(فَعِيلٌ)×27
- بَصِيرًاGören(فَعِيلًا)×15
- يُبْصِرُونَGerçeği görürler+1 anlam(يُفْعِلُونَ)×11
- تُبْصِرُونَGerçeği görürsünüz+1 anlam(تَفْعِلُونَ)×9
- أَبْصَارُهُمْOnların görme organları(أَفْعَالُهُمْ)×5
- الْأَبْصَارُGörme organları(الْأَفْعَالُ)×5
- وَالْأَبْصَارَVe görme organları(وَالْأَفْعَالَ)×5
- الْبَصِيرُGören(الْفَعِيلُ)×4
- وَالْبَصِيرُVe gören(وَالْفَعِيلُ)×4
- الْأَبْصَارِGörme organları(الْأَفْعَالِ)×3
Mücavir kökler151 mücavir (435 toplam)
- سمع
37 ortak ayet · İşiten
- عمي
11 ortak ayet · Kör demektir
- فأد
7 ortak ayet · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- عمل
25 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- قلب
14 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- شخص
2 ortak ayet · Donakalan
- لمح
2 ortak ayet · Kayan yıldız demektir
- خبر
7 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- جعل
18 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- خشع
4 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- ختم
3 ortak ayet · Ve mühürledi
- زيغ
3 ortak ayet · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
Geçtiği ayetler(139)
… وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
GörenAnd olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
GörenNamazı kılın, zekatı verin, kendiniz için önceden ne yollarsanız, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz ki Allah, yaptığınızı hakkıyla görendir.
… بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
GörenAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
… وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
GörenBir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.
… فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
GörenAllah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.
… خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
GörenDe ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.
… فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
GörenSeninle tartışmaya girişirlerse: Ben, bana uyanlarla birlikte kendimi Allah’a teslim ettim, de. Kendilerine kitab verilenler ve ümmilere: Siz de İslam oldunuz mu? de. Eğer İslam olurlarsa; doğru yola girmişlerdir. Şayet yüz çevirirlerse; sana, yalnız tebliğ etmek düşer. Ve Allah, kullarını görendir.
… فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
GörenEy iman edenler; siz; küfredip de yeryüzünde dolaşan veya gazada bulunan kardeşleri hakkında: Onlar yanınızda olsalardı ölmezler veya öldürülmezlerdi, diyenler gibi olmayın. Allah; bunu, onların kalblerinde bir hasret olarak koydu. Halbuki öldüren de dirilten de Allah’tır. Ve Allah, yaptığınız şeyleri görendir.
هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
GörenOnlar, Allah katında derece derecedir. Allah yaptıklarını görendir.
وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
GörenBir fitne olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah kendilerine tevbe nasib etti. Sonra yine içlerinden bir çoğu, körleştiler ve sağırlaştılar. Allah, işlediklerini hakkıyla görücüdür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بصر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نظر, رأي, شهد |
| Zıt Kök | عمي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin kalınlık, sınır ve yüzeyini seçerek belirgin biçimde idrak etmek, aydınlığa kavuşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Salt fiziksel bakışın ötesinde, hakikatin ve delillerin kalbî ve zihinsel kavrayışla açıkça görülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eşyanın ve olguların dış görünüşünden iç mantığına nüfuz eden şahitlik ve delile dayalı bilinçli kavrayış |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik göz veya optik görme eylemine indirgeyip Kur'an'daki zihinsel, ahlaki ve kalbî idrak derinliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بص | Parıldama, belirme, nesnenin arka plandan ayrılarak yüzeye çıkması ve ayrışması anlamını taşır; nitekim aynı ikili çekirdekten türeyen بصل kökünde katmanların ve kabukların birbirinden ayrılıp belirginleşmesi esastır | ر | Titreşim, süreklilik ve zihinsel nüfuz katarak nesnenin yalnız parlamasını değil, sınırları ve mahiyetiyle idrak edilip bilince taşınmasını sağlar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İç mekân, sığınak, mahfuz alan ve bir bağlamın içinde bulunma hali |
| ص | Olta, bitki | Avlama, hedefe yönelme, sabitleme ve nesneyi sıkıştırıp yakalama hareketi |
| ر | İnsan başı | Baş, zihin, ilk olma, odaklanma ve tepe noktadan kuşatıcı bakış |
| بصر | İçsel bir merkezden hedefe odaklanarak zihinsel kavrayışla nesneyi yakalama ve sabitleme | Zihnin ve idrak organının iç derinlikten dış dünyadaki nesneye yönelip onun hakikatini yakalayarak bilince dahil etmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin kalınlığı, katılığı ve belirgin sınırları ile gözün uzağı net seçmesi; derinin kenarından birbirine dikilerek birleştirilmesi ve köpeğin yavrusunun gözünü açması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde uzağa dikkatle bakıp giden kafileyi seçmeye çalışma anlamında kökü şöyle kullanır: تبصر خليلي هل ترى من ظعائن |
| Erken Arapça kullanım | İki nesne arasındaki mesafeyi veya kalkan gibi koruyucu zırhı ifade etmek üzere بصيرة denmiş; ayrıca yere düşüp yuvarlaklaşan kan lekesi ve açık kanıt için bu kökten türetmeler kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde بصر kökü, özellikle Güney ve Orta Sami kollarında görme, sezme, delil üzerinden kavrama ve bir nesnenin sınırlarını ayırma fonksiyonlarıyla temsil edilir. Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstermiştir; bir tarafta بُصْر ile temsil edilen kalınlık, cismaniyet ve sertlik, diğer tarafta ise بَصَر ve بَصِيرَة ile temsil edilen ışık, kavrayış ve nüfuz edici görüş. İbranicede doğrudan fonetik denklik olarak bulunan בצר (b-ts-r) kökü bağ bozumu yapmak, kesmek, ayırmak ve tahkim etmek (ulaşılmaz kılmak) anlamlarına odaklanırken, Arapçada bu sınır çekme ve ayırma eylemi optik ve zihinsel düzlemde nesneyi arka plandan ayırarak seçme ve fark etme işlevine evrilmiştir. Aramice ve Süryanicede ise benzer kökler yine ayırma, eksiltme veya sınırlandırma alanında seyreder. Arapça, kökün bu sınır belirleme ve keskinleştirme niteliğini insan zihninin ve gözünün nesneleri karanlıktan veya belirsizlikten çekip çıkarma yetisine tahsis ederek semantik bir derinleşme sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cisim kalınlığı ve sınır belirginliğinden zihinsel ve optik açıklığa geçiş | Maddi olanın sertliği ve belirginliği, gözün o belirginliği yakalaması ve kalbin hakikati kavraması şeklinde soyutlanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בצר (ayırmak, kesmek, tahkim etmek) ile fonetik ve morfolojik paralellik | Somut ayırma ve sınır çekme fiili, Arapçada nesneyi diğerlerinden tefrik ederek seçici biçimde görme anlamına yönelmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ışık, ayrışma ve belirme bildiren iki konsonlu çekirdekler | Belirli dillerdeki sınır ve tefrik kökleriyle kavramsal örtüşme bulunmakla birlikte dış ödünçleme bağı tespit edilmemiştir | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بصر | Anlamlı | Görmek, idrak etmek, belirginleşmek | Gözle veya kalple nesnenin hakikatini ve sınırlarını seçerek açıkça kavramak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| برص | Anlamlı | Alacalık, beyaz leke | Deri üzerinde rengin ayrılarak belirgin, parlak ve tefrik edici bir leke halinde ortaya çıkması | Ortak ayrışma ve parlama çekirdeği; Kur'an'da geçer |
| صبر | Anlamlı | Tutmak, hapsetmek, direnmek | Nefsi bir sınırda sabitlemek, dağılmaktan alıkoymak ve cüret göstermemek | Kökün sınır çekme ve tutma niteliğiyle bağdaşır; Kur'an'da geçer |
| صرب | Anlamlı | Toplamak, ekşitmek | Sütün kapta toplanıp birikmesi, ekşimesi veya kırmızı tutkal | Sınırlandırıp biriktirme anlamı içerir; Kur'an'da geçmez |
| ربص | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek | Bir şeyin akıbetini ve sonucunu görmek üzere zaman kollayıp tetikte durmak | Süreç ve gözleme odaklanan yön; Kur'an'da geçer |
| رصب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بصر | Merkez | İdrak ve kavrayışlı görme | Nesnenin sınırlarını, delilini ve mahiyetini idrakle kavrayan derin görüş | Hem fiziki görmeyi hem kalbî şahitliği ve basireti içerir |
| نظر | Komşu | Yönelme ve bakma | Görme gerçekleşsin veya gerçekleşmesin gözü veya aklı hedefe çevirme eylemi | Bakış sürecini ifade eder; basar ise bakışın sonucunda hasıl olan idraktir |
| رأي | Komşu | Görüş ve kanaat | Nesneyi algılamak veya akıl yoluyla bir fikre, hükme varmak | Zihinsel kanaat ve rüya alanına da kayar; basar daha kesin ve kanıtlıdır |
| شهد | Komşu | Şahitlik ve hazır bulunma | Bir olaya bizzat tanık olma ve doğruluğunu ikrar etme hali | Varlık alanında hazır bulunup müşahede etmeyi ve onaylamayı öne çıkarır |
| عمي | Zıt | Görmemek, yol bulamamak | Gözün ışıktan, kalbin ise hakikat ve hidayetten tamamen yoksun kalması | Hem fiziksel körlüğü hem delillere karşı idraksizliği ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بصر | Görme, basiret, kanıt | Gözün seçmesi ve kalbin delille kavraması | Kesin |
| Latince | Cernere, perspicere, intuitio | Ayırt ederek görmek, derinlemesine kavramak | Cernere kökündeki eleyerek ayırma ve seçme nüansı Arapçadaki idrake oldukça yakındır | Güçlü |
| İngilizce | Discernment, insight, sight | Sezgi, içgörü, görme duyusu | Insight içsel idraki, sight fiziksel duyuyu verir; kök her iki düzlemi tek gövdede birleştirir | Güçlü |
| Almanca | Einsicht, Schau, Wahrnehmung | Kavrayış, derin bakış, algı | Einsicht kavramsal nüfuzu karşılarken kökün nesnel delil (basîret) boyutunu bütünüyle kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Discernement, clairvoyance, vue | Ayırt etme, basiret, görüş | Discernement zihinsel netliği ve hakikati batıldan ayırmayı başarıyla karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَصِير | Allah'ın her şeyi eksiksiz ve açıkça bilip görmesi | İlahi ilim, murakabe ve kulların amellerinin kuşatılması bağlamında (Bakara 2:96, Mülk 67:19) |
| أَبْصَار | İnsanın fiziksel görme duyusu ve göz organı | Biyolojik duyu, dehşet anında gözlerin donması ve şaşkınlık bağlamında (Nahl 16:77, Ahzâb 33:10) |
| بَصَائِر | Kalbi aydınlatan açık deliller, hüccetler ve vahiy | İnsana doğru yolu gösteren Kur'an ayetleri ve peygamberi destekleyen belgeler bağlamında (En'âm 6:104, Kasas 28:43) |
| بَصِيرَة | Bilinçli kavrayış, kesin kanıt ve şahitlik | Davetin ilke ve metodolojisi ile insanın kendi vicdanına tanı vastası olması bağlamında (Yûsuf 12:108, Kıyâme 75:14) |
| أَبْصَرَ / يُبْصِرُ | Hakikati zihnen fark etmek, ibret almak | Uyarıların ardından gerçeğin apaçık ortaya çıkması veya inkarcıların körlüğü bağlamında (Bakara 2:17, Yâsîn 36:9) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye | Basîr isminin zâtî mi sübûtî mi olduğu, görmenin bir organ ve ışık olmaksızın nasıl tecelli ettiği | Maddi ve duyusal bağlardan arındırılmış, her şeyi kuşatan ilahi müşahede |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve şahitlik | Şahidin görme yetisinin güvenilirliği, âmânın şahitliği ve kusurlu basar organının tazminatı | Hukuki vakıayı doğrudan ve şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta tespit etme ehliyeti |
| Tefsir | Hidayet ve dalalet tasviri | Kalp gözü ile baş gözü arasındaki fark; körlüğün (amâ) hakiki manası ve basîret kavramı | Vahyin delillerini idrak edip hayatı bu bilinçle anlama yeteneği |
| Hadis | Murakabe ve ahlak | İhsan makamı tarif edilirken kulun Allah'ı görüyor gibi ibadet etmesi ve rü'yetullah meselesi | İnsanın her an ilahi gözetim ve basar altında olduğunun deruni bilinci |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet | Basiret | Delile dayalı iman | Taklidi inanç yerine açık delil ve kesin kavrayışla inanmayı zorunlu kılar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Tahkik | Veriyi ayıklama | Yüzeysel bakıştan arınarak olgunun iç mekanizmasını ve arka planını tespittir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve strateji | Feraset ve vizyon | Riskleri önceden görme | Toplumsal olayların akıbetini basiretle tartıp adil ve isabetli kararlar üretmektir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve denetim | Şeffaflık | Hileyi ve belirsizliği önleme | İktisadi ilişkilerde akitlerin açık, malların kusursuz ve denetlenebilir olmasını sağlar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çözünürlük ve odaklama fonksiyonu | Sinyal işlemede gürültüyü eleyerek nesnenin sınırlarını ve kontrastını netleştiren, veriyi ayrıştıran optik ve matematiksel filtreleme | Kesin |
| Beşeri bilimler | Eleştirel bilinç ve hermenötik idrak | Sosyolojide ve psikolojide yüzeydeki görüngülerin arkasındaki yapısal dinamikleri ve motivasyonları çözümleyen ayırt edici kavrayış | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel gözün görme işlevine veya retina algısına indirgenmesi, kalbî ve aklî idrak boyutunun ihmal edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gözün nesneyi görmesinden başlayıp aklın kanıtı seçmesine, kalbin hidayeti fark etmesine ve vahyin deliller manzumesine kadar uzanan çok katmanlı bilinç düzlemi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Basiret sahibi olmanın kuru bir bilgi veya salt optik temas sanılması; böylece vahyin insanı sevk ettiği delile dayalı, derinlikli ahlaki ve entelektüel sorumluluğun kavranamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bilgi felsefesini kurar; görmeyi pasif bir duyusal işlem olmaktan çıkarıp ahlaki, felsefi ve kalbî bir sorumluluk haline getirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcıların körlüğü ve sağırlığıyla hesaplaşılan ayetlerde, peygamberin tebliğ metodolojisini bildiren beyanlarda ve Allah'ın her şeyi kuşatan ilmini niteleyen isimlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin dogmatik veya körü körüne bir kabulleniş olduğu yanılgısını yıkar; imanın ancak apaçık deliller ve şahsi basiretle geçerli olacağını vazeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin sınırlarının, kalınlığının ve mahiyetinin gözün dikkatli bakışıyla seçilip netleştirilmesi.
- Soyut anlamZahirin ardındaki hakikatin akıl, vicdan ve vahiy ışığında açıkça kavranıp içselleştirilmesi.
- Sistematik karşılıkİnsanın dış uyaranları elenmiş ve filtrelenmiş deliller süzgecinden geçirerek mutlak hakikate şahitlik etmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde idraki ve basiret sonucunda oluşan nihai kavrayışı, algılanan nesneyi veya olguyu, vahiy ve aklın birleşik ışık alanını, bu arakesitteki hakikat akısını, zihinsel ve kalbî perdeyi (heva veya cehaleti), ise mutlak körleşmeyi engelleyen asgari fıtrat payını temsil eder; paydada yer alan perdenin sıfıra yaklaşmasıyla kavrayış sonsuz netliğe ulaşır.