ثبر
ث - ب - ر
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Sebere irin demektir. Sebire yara açılıp irin çıkarmak, Subur yara açılırken kişinin refleksle çıkardığı ses demektir. Tibr saman demektir. Te’nin se’ye dönüşmesi ile seber olmuş ve dağılmak ve toz olmak anlamı kazanmıştır. “Subura” ifadesini Araplar “canından bezip ölüm istemek” anlamında kullanmaktadırlar.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sebere irin demektir. Sebire yara açılıp irin çıkarmak, Subur yara açılırken kişinin refleksle çıkardığı ses demektir. Tibr saman demektir. Te’nin se’ye dönüşmesi ile seber olmuş ve dağılmak ve toz olmak anlamı kazanmıştır. “Subura” ifadesini Araplar “canından bezip ölüm istemek” anlamında kullanmaktadırlar.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.350 harfباب الثاء والراء والباء معهما
ث ر ب، ث ب ر، ب ث ر، ب ر ث، ر ب ث مستعملات
ثرب:
الثَّرْبُ: شَحْمٌ رقيق يغثّي الكَرِشَ والأمعاءَ، والجمع ثُرُوب.
وقولُه -عزَّ وجَلَّ-: "لا تثريبَ عليكم اليومَ"، أي لا لَوْمَ عليكم، والتَّثريبُ: الإفساد، والتَّثريب بالذَّنْب، لا أثِرَبُ عليكَ.
ثبر:
الثَّبر: أرضٌ حِجارتُها كحِجارةِ الحَرَّةِ إِلاّ أنّها بِيضٌ، تقول: انتَهَيْنا إلى ثَبْرَةِ كذا، أي حَرَّةِ هكذا.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR441 harfالمُثابَرَةُ على الشيء: المواظبة عليه. وثَبَرَهُ عن كذا يَثْبُرُهُ بالضم ثَبْراً، أي حَبَسَهُ. يقال: ما ثَبَرَكَ عن حاجتك? والثَبْرَةُ: الأرض السهلة. يقال: بلغت النَخْلةَ إلى ثَبْرَةٍ من الأرض.
والثَبْرَةُ أيضاً: حُفرة من الأرض. والثبور: الهلاك والخسران أيضاً. قال الكميت:
ورأت قُضاعة في الأَيا مِنْ رأْي مَثْبورٍ وثابِرْ
أي مخسور وخاسر. يعني في انتسابها إلى اليمن. والمَثْبِرُ: الموضع الذي تلد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.069 harfث ر ب
ثرب ، ثبر ، بثر ، ربث ، برث .
ثرب : قال الله عزَّ وجلّ : ( لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ) ( الإسراء : 102 ) .
قال الزّجّاج : مَعْناه : لا إفْسَاد عَليكم .
وقيل : لا تَعْدَاد للذُّنوب عليكم ولا تَوْبِيخ .
ثَرَّب فلانٌ على فلانٍ : إذا بَكَّته وعَدَّد عليه ذُنُوبَه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الثارِبُ : المُوَبِّخُ .
يقال : ثَرَب ، وثَرَّب ، وأَثْرَب ، إذا وَبّخ .
وفي الحديث : ( إذا زَنت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.192 harf(باب الثاء والباء وما يثلثهما)
(ثبت) الثاء والباء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي دَوامُ الشيء. يقال: ثَبَتَ ثباتاً وثُبُوتاً. ورجل ثَبْتٌ وثبيت. قال طَرَفَةُ في الثَّبيت:
فالهَبيت لا فؤادَ لـه *** والثّبيت ثبته فَهَمُه([1])(ثبج) الثاء والباء والجيم كلمةٌ واحدةٌ تتفرّع منها كَلِمٌ، وهي مُعْظَمُ الشيءِ ووَسَطُهُ. قال ابنُ دريد: ثَبَج كلِّ شيءٍ وسطُه. ورجل أثْبَجُ وامرأةٌ ثَبْجاء، إذا كان عظيمَ الجوفِ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR369 harf- الثبور: الهلاك والفساد، المثابر على الإتيان، أي: المواظب، من قولهم: ثابرت. قال تعالى: ﴿دعوا هنالك ثبورا *** لا تدعوا اليوم ثبورا واحدا وادعوا ثبورا كثيرا﴾ [الفرقان/13 - 14]، وقوله تعالى: ﴿وإني لأظنك يا فرعون مثبورا﴾ [الإسراء/102]، قال ابن عباس رضي الله عنه: يعني ناقص العقل (انظر الدر المنثور في التفسير بالمأثور للسيوطي 5/345). ونقصان العقل أعظم هلك. وثبير جبل بمكة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR450 harfث ب ر
ثابر على الأمر مثابرة: داوم عليه.
وهو مثابر على التعلم: مواظب.
وثبره الله: أهلكه هلاكاً دائماُ لا ينتعش بعده ومن ثم يدعو أهل النار: واثبوراه.
وما ثبرك عن حاجتك: ما ثبطك وهذا مثبر فلانـة: لمكـان ولادتهـا حيـث يثبرهـا النفـاس.
وهـذا مثبـر الناقـة: لمنتجهـا.
قـال الطرماح: بجاويـة لـم تستـدر حـول مثبـر ولـم يتخـون درهـا ضـب آفـن يعني لم تلد ولم تحلب.
ويقال:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.140 harfثَبَرَهُ يَثْبُرُه ثَبْراً وثَبْرَةً، كلاهما: حَبَسَهُ؛ قال: بنَعْمانَ لم يُخْلَقْ ضعيفاً مُثَبَّراً
وثَبَرَهُ على الأَمريَثْبُرُه: صرفه.
والمُثَابَرَةُ على الأَمر: المواظبة عليه. وفي الحديث: مَنْ ثابَرَ على ثَنْتي عَشْرَةَ رَكْعَةً من السُّنَّةِ؛ المثابَرةُ: الحِرْصُ على الفعل والقول وملازمتهما. وثابَرَ على الشيء: واظب.
أَبو زيد: ثَبَرْتُ فلاناً عن الشيء أَثْبُرُهُ رَدَدْتُه عنه. وفي حديث أَبي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR156 harf* ث ب ر * * المُثَابرةُ * على الأمر المواظبة عليه و * ثَبِيرٌ * جبل بمكة و * الثُّبُورُ * الهلاك والخسران أيضا ئ ث ب ط * ثَبَّطهُ * عن الأمر تثبيطا شغله عنه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.279 harfالثبر: الحبس، كالتثبير ثبره يثبره ثبرا، وثبره كلاهما حبسه، قال:
بنعمان لم يخلق ضعيفا مثبرا. الثبر: المنع والصرف عن الأمر. وفي حديث أبي موسى: أتدري ما ثبر الناس? أي ما الذي صدهم ومنعهم من طاعة الله? وقيل: ما بطؤ بهم عنها?. وقال أبو زيد: ثبرت فلانا عن الشيء أثبره: رددته عنه. وقوله تعالى: وإني لأظنك يا فرعون مثبورا قال الفراء: أي مغلوبا ممنوعا عن الخير. وعن ابن الأعرابي: والعرب تقول:
الثبر: الحبس، كالتثبير ثبره يثبره ثبرا، وثبره كلاهما حبسه، قال: بنعمان لم يخلق ضعيفا مثبرا. الثبر: المنع والصرف عن الأمر. وفي حديث أبي موسى: أتدري ما ثبر الناس? أي ما الذي صدهم ومنعهم من طاعة الله? وقيل: ما بطؤ بهم عنها?. وقال أبو زيد: ثبرت فلانا عن الشيء أثبره: رددته عنه. وقوله تعالى: وإني لأظنك يا فرعون مثبورا قال الفراء: أي مغلوبا ممنوعا عن الخير. وعن ابن الأعرابي: والعرب تقول: ما ثبرك عن هذا? أي ما منعك منه? ما صرفك عنه? الثبر: التخييب واللعن والطرد. وقال ابن الأعرابي: المثبور: الملعون المطرود المعذب، وقال الكميت: ورأت قضاعة في الأيا من رأى مثبور وثابر. أي مخسور وخاسر، يعني في انتسابها إلى اليمن. الثبر: جزر البحر، عن الصغاني. الثبور: بالضم: الهلاك والخسران. قال مجاهد: مبثورا، أي هالكا. وفي حديث الدعاء: أعوذ بك من دعوة الثبور هو الهلاك. وقال الزجاج في قوله تعالى: دعوا هنالك ثبورا بمعنى: هلاكا، ونصبه على المصدر، كأنهم قالوا: ثبرنا ثبورا، ثم قال لهم لا تدعوا اليوم ثبورا ، مصدر، فهو للقليل والكثير على لفظ واحد. الثبور: الويل والإهلاك، وبه فسر قتادة الآية، وقال: ومثل للعرب إلى أمه يأوي من ثبر، أي من أهلك. وقد ثبر يثبر ثبورا، وثبره الله: أهلكه إهلاكا لا ينتعش بعده، فمن هنالك يدعو أهل النار: واثبوراه. وثابر على الأمر: واظب وداوم، وهو مثابر على التعلم. وفي الحديث: من ثابر على ثنتي عشرة ركعة من السنة قال ابن الأثير: المثابرة: الحرص على القول والفعل، وملازمتها. وتثابرا في الحرب: تواثبا. والثبرة بفتح فسكون: الأرض السهلة، وقيل: أرض ذات حجارة بيض. وقال أبو حنيفة: هي حجارة بيض تقوم ويبنى بها، ولم يقل: إنها أرض ذات حجارة. الثبرة: تراب شبية بالنورة يكون بين ظهري الأرض، فإذا بلغ عرق النخلة إليه وقف. يقال: لقيت عروق النخلة ثبرة فردتها. الثبرة: الحفرة: في الأرض يجتمع فيها الماء. وثبرة: واد بديار ضبة، وقيل: في أرض بني تميم، قريب من طويلع، لبني مناف بن دارم، أو لبني مالك بن حنظلة، على طريق الحاج، إذا أخذوا على المنكدر. الثبرة بالضم: الصبرة، لثغة.
تقول: لا أفعل ورب الأثبرة الغبر، وهو جمع ثبير، وثبير الأثبرة قيل: هو أعظمها، وثبير الخضراء، وثبير النصع بالكسر، كأنه لبياض فيه، وهو جبل المزدلفة، وثبير الزنج قيل: سمي به، لأن الزنج كانوا يجتمهون عنده للهوهم ولعبهم، وثبير الأعرج، هكذا في النسخ، وفي بعض الأصول: الأعوج، وثبير الأحدب، قيل: هو المراد في الأحاديث، المختلف فيه: هل هو عن يمين الخارج إلى عرفة في أثناء منى أو عن يساره? وفيه ورد: أشرق ثبير كيما نغير ، وثبير غيناء بالغين المعجمة، وهي قلة على رأسه: جبال بظاهر مكة، شرفها الله تعالى، أي خارجا عنها. وقول ابن الأثير وغيره: بمكة، إنما هو تجوز، أي بقربها. قال شيخنا: ذكروا أن ثبيرا كان رجلا من هذيل، مات في ذلك الجبل، فعرف به، قيل: كان فيه سوق من أسواق الجاهلية كعكاظ، وهو على يمين الذاهب إلى عرفة، في قول النووي، وهو الذي جزم به عياض في المشارق، وتبعه تلميذه ابن قرقول في المطالع، وغيرهما، أو على يساره كما ذهب إليه المحب الطبري ومن وافقه، وانتقدوه، وصوبوا الأول، حتى ادعى أقوام أنهما ثبيران: أحدهما عن اليمين، والآخر عن اليسار، واستبعدوه. وفي المراصد والأساس: الأثبرة: أربعة. قلت: وقد عدهم صاحب اللسان هكذا: ثبير غيناء، وثبير الأعرج، وثبير الأحدب وثبير حراء وقال أبو عبيد البكري: وإذا ثني ثبير أريد بهما ثبير وحراء. وقال أبو سعيد السكري في شرح ديوان هذيل في تفسير قول أبي جندب: لقد علمت هذيل أن جاري لدى أطراف غينا من ثبير. قال: غينا: غيضة كثيرة الشجر. وثبير: ماءة بديار مزينة، أقطعها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم شريس بن ضمرة المزني، حين وفد عليه، وسأله ذلك وسماه شريحا، وهو أول من قدم بصدقات مزينة. والمثبر، كمنزل: المجلس، وهو مستعار من مثبر الناقة. المثبر: المقطع والمفصل. المثبر: الموضع الذي تلد فيه المرأة، وفي حديث حكيم بن حزام: أن أمه ولدته في الكعبة، وأنه حمل في نطع، وأخذ ما تحت مثبرها، فغسل عند حوض زمزم. المثبر: مسقط الولد، أو تضع الناقة من الأرض، وليس له فعل. قال ابن سيده: أري إنما هو من باب المخدع. وفي الحديث: أنهم وجدوا الناقة المنتجة تفحص في مثبرها . المثبر أيضا: مجزر الجزور وفي بعض النسخ: ويجزر فيه الجزور. قال نصير: مثبر الناقة أيضا حيث تنحر. قال أبو منصور: وهذا صحيح، ومن العرب مسموع، وربما قيل لمجلس الرجل: مثبر. وقال ابن الأثير: وأكثر ما يقال في الإبل. وثبرت القرحة، كفرح: انفتحت ونفجت، وسالت مدتها. وفي حديث معاوية: أن أبا بردة قال: دخلت عليه حين أصابته قرحة، فقال: هلم يا ابن أخي فانظر، قال: فنظرت فإذا هي قد ثبرت، فقلت: ليس عليك بأس يا أمير المؤمنين. واثباررت عنه: تثاقلت، وكذا ابجاررت، وقد تقدم، كذا في نوادر الأعراب. يقال: هو على صير أمر، وثبار أمر، ككتاب، أي على إشراف من قضائه. ومما يستدرك عليه: الثبرة: النقرة تكون في الجبل تمسك الماء، يصفو فيها كالصهريج، إذا دخلها الماء خرج فيها عن غثائه وصفا، قال أبو ذؤيب: فثج بها ثبـرات الـرصـا ف حتى تفرق رنق المدر.
وفي التهذيب: والثبرة: النقرة في الشيء، والهزمة، ومنه قيل للنقرة في الجبل يكون فيها الماء: ثبرة. وفي معجم أبي عبيد: ثبر بالضم أبارق: من بلاد نمير. والثابرية، ويقال: التابرية. بالفوقية في قول أبي ذؤيب: فأعشيته من بعد ما راث عشيه بسهم كسير الثابرية لهـوق. لم أجده في ديوانه. قيل: هو منسوب إلى أرض أو حي. وثبررة، فيما أنشده ابن دريد: أي فتى غادرتم بثبرره. قيل إنما أراد: بثبرة، فزاد راء ثانية للوزن. ويثبرة: اسم أرض، قال الراعي: أو رعلة من قطا فيحان حلأهاعن ماء يثبرة الشباك والرصد. هكذا في اللسان. والذي في معجم ياقوت: يثربة، وأنشد قول الراعي، فلينظر. وثبار، ككتاب: موضع على ستة أميال من خيبر، هنالك قتل عبد الله بن أنيس أسير بن رازم اليهودي، وذكره الواقدي بطوله، وقيل بفتح الثاء، وليس بشيء. والمثبر، كمعظم: المحدود، والمحروم. وامرأة ثبرى، كسكرى، أي غيرى. وثبر، كفرح: هلك، لغة في تبر بالتاء، نقله الصغاني.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.993 harfثَبَرَهُ
1 ثَبَرَهُ ثبر ثبره ثبرة , (M, TA,) aor. ثَبِرَ , (M,) or ثَبُرَ , (TA,) inf. n. ثَبْرٌ, (M, K,) He confined him; or restrained, withheld, hindered, or prevented, him; (M, K;) as also ↓ ثبّرهُ, (M,) inf. n. تَثْبِيرٌ. (K.) You say, ثَبَرَهُ بِالشَّىْءِ, aor. ثَبُرَ , inf. n. as above, He confined, restricted, or limited, him (a man) to the thing. (Msb.) And ثَبَرَهُ عَنْهُ, (T, S, M,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR472 harfثَبَرَ
ثَبَرَ U ( n. ac. ثُبُوْر 27 ),
a. Perished, was lost,
b. Destroyed, cursed.
c. I , U ( n. ac. ثَبْر 1 ), Restrained, hindered, prevented, frustrated.
d. [ Bi ], Confined, limited, restricted to.
ثَبَّرَ
ثَبَّرَ II
a. [ Bi ], see I (d) .
ثَاْبَرَ
ثَاْبَرَ III
a. [ 'Ala ], Was assiduous, persevering in.
ثَبْرَة
ثَبْرَة 1t ,
a. Plain, moor.
ثِبَاْر
ثِبَاْر 23 ,
a. Assiduity,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.893 harfثبر
ثَبَرَ - يَثْبُرُ - ثُبُوْر - مَثْبُوْر
ثَبَرَ - يَثْبُرُ + كائن + كائناً + عن شيء أو أمر: منعه ورده وصرفه عن الشيء أو الأمر: رده عن وجهته وغايته وصرفه عنها إلى شيء آخر غير المطلوب ولا يعطي الثمرة المرجوة: صرفه عن بغيته فجعل عمله يهلك ويخسر وينتهي عمله وأمله إلى لا شيء
ثَبَرَ - يَثْبُرُ + كائن + كائناً + على شيء أو أمر: جعله يحبس عليه:
Mücavir kökler17 mücavir (26 toplam)
- دعو
3 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ضيق
1 ortak ayet · Dar geçit, boğaz demektir
- قرن
1 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- مكن
1 ortak ayet · Kevn tepe demektir
- ظنن
1 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- فرعون
1 ortak ayet · Firavun
- لقي
1 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- بصر
1 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- وحد
1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- كثر
1 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(4)
وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا
Yok olmakElleri boyunlarına bağlı olarak onun en dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeyi isterler.
لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا
Yok olmakBugün bir kere yok olmayı değil, bir çok kereler yok olmayı isteyin.
لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا
Yok olmakBugün bir kere yok olmayı değil, bir çok kereler yok olmayı isteyin.
فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا
Yok olmakDerhal helakini temenni edecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلك, بيد, تلف, خسر |
| Zıt Kök | نجو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin önünü kesip hareketten alıkoymak, hapsetmek ve geri dönüşsüz çöküşe uğratmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi uyarıya ve hakikate direnç göstererek kendi varoluşsal imkânını tüketenlerin uğradığı geri dönülmez yıkım |
| Çekirdek Özet 3 | Israrla sürdürülen yanlış tercihin sistemi kilitlemesi ve varlığı mutlak işlevsizliğe ve helake sürüklemesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca genel bir «ölüm» veya anlık bir «yok oluş» sanılarak, engellenme, hapsedilme ve iflah olmaz tükeniş boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثب | Bir noktada durdurma, yere çakılma, yerleşikleşme ve hareketin kesilmesi anlamını taşır; nitekim ثبت kökünde kararlılık ve sebat, ثبط kökünde ise gevşetip geri bırakma ve engelleme manası görülür | ر | Çekirdeğin durdurma ve hareketsiz kılma anlamına süreklilik, kesintisiz kuşatma ve geri dönülmez bir akıbet ekleyerek engellenip hapsedilmeyi mutlak bir çöküş ve helake dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve antlaşma simgesi; türetme imge olarak yoğunlaşma ve takılma | Varlığın ilerleyişini durduran, hareket alanını daraltan kesin bir eşik ve engeli temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Hapsedilmeyi, içine kapanmayı ve dışarıya çıkış imkânının kalmadığı bir hapsoluşu imler |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, süreklilik ve yönelim | Sürecin nihai sonucunu, baştan sona varlığı kuşatan ve tepe noktasına varan akıbeti gösterir |
| ثبر | Engelleme eşiğinde hapsolarak nihai akıbete sürüklenme | Varlığın önüne çekilen set ve hapis sebebiyle hayatiyetini kaybedip mutlak bir çöküşe ve helake uğraması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığı yolundan alıkoyup hapsetmek, denizin çekilerek geride çamurlu ve çökük bir zemin bırakması (cezir) ve devenin doğururken yavrusunu düşürdüğü, hareketten kesilip çöktüğü yer |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Tırımmâh bir beytinde devenin doğurmak üzere bir yere çökmediğini ve sağılmadığını tarif ederken kökü doğum ve çöküş yeri manasında şöyle kullanır: بَجَاوِيَّةٍ لَمْ تَسْتَدِرْ حَوْلَ مَثْبِرٍ / وَلَمْ يَتَخَوَّنْ دَرَّهَا ضَبُّ آفِنِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ve lügat kayıtlarında bir kimseyi işinden alıkoyup engelleyen durum için «Seni bundan ne alıkoydu?» anlamında مَا ثَبَرَكَ عَنْ هَذَا kalıbı yaygın biçimde kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dil alanında ve Arapça iç dinamiklerinde kök, hareketsiz kılma, engelleme ve bunun doğal sonucu olarak çürüme veya çöküşe uğrama ekseninde gelişmiştir. İbranicede benzer fonetik ve semantik dizilime sahip š-b-r (şabar / שָׁבַר) kökü «kırmak, parçalamak, un ufak etmek, yıkıma uğratmak» anlamını taşırken; Süryanicede (şbar / ܫܒܪ) biçimi kırılma ve bozulma semantiğiyle örtüşür. Arapçada kökün sergilediği hapsetme, engelleme ve helak anlamı, Sami dillerindeki mekanik parçalanma ve kırılma anlamının varoluşsal ve işlevsel bir kesintiye uğrama boyutuna evrildiğini gösterir. Kökün çöl coğrafyasındaki karşılığı olan denizin çekilmesi (cezir) ve toprağın bitki vermez hale gelmesi de bu tükeniş ve kırılma semantiğiyle uyumludur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hapsedilme, engellenme ve helak | Kök Arapçada önü kesilip hapsedilmekten türeyerek geri dönülmez yıkım ve azap karşısında helak çığlığı atma anlamını kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שבר (kırmak, yıkmak, parçalamak) | İbrani ve Süryani kollarındaki mekanik kırılma ve parçalanma, Arapçada varoluşsal engellenme ve helake uğrama ile semantik akrabalık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثبر | Anlamlı | Alıkoymak, helak olmak | Hedef köktür; engellenip hapsedilerek çöküşe uğramayı anlatır | Kur'an'da geçer |
| ثرب | Anlamlı | Kınamak, başa kakmak, iç yağı | Kusurunu ortaya dökerek kişiyi mahcup etmek ve iç yağını soymak | Kur'an'da geçer |
| بثر | Anlamlı | Çıban, kabarcık, suyun çekilmesi | Ciltte kabarcıkların belirmesi ve su birikintisinin kuruyup dibe vurması | Kur'an'da geçmez |
| برث | Anlamlı | Yumuşak ve verimli kum tepesi | Sert arazide ayak basması kolay, gevşek ve yumuşak toprak alanı | Kur'an'da geçmez |
| رثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim için müstakil bir kullanım kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ربث | Anlamlı | Engellemek, oyalamak, alıkoymak | Bir kimseyi meşgul ederek işinden geri bırakmak ve geciktirmek | Kur'an'da geçmez, hedef kökle ortak çekirdek |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثبر | Merkez | Alıkonulma ve mutlak helak | Engellenip kuşatılarak geri dönüşsüz biçimde yıkıma uğramayı ve çaresizlikten helak çağrısında bulunmayı bildirir | Kişinin kaçamayacağı bir hapsoluşla tükenmesi |
| هلك | Komşu | Genel yok oluş ve ölüm | Varlığın can damarının kesilmesini veya fiziksel olarak ortadan kalkmasını ifade eder | Kapsayıcı ve genel helak kavramıdır |
| بيد | Komşu | Neslin ve izin silinmesi | Bir kavmin veya varlığın kökünün kuruyup yeryüzünden tamamen kaybolmasını anlatır | Zaman ve mekân içinde tükenip yok olma boyutu |
| تلف | Komşu | Bozulma ve zayi olma | Bir şeyin işe yaramaz hale gelip değerini yitirmesini ve harcanıp gitmesini vurgular | Maddi ve işlevsel ziyan |
| خسر | Komşu | Sermayeyi kaybetme | Kendi iradesiyle elindeki potansiyeli tüketip zarara uğramayı belirtir | Ticari ve ahlaki iflas |
| نجو | Zıt | Kurtulma ve selamete erme | Tehlikeli, kuşatıcı ve yıkıcı alandan sıyrılarak yüksek ve güvenli yere çıkmayı ifade eder | Helak ve hapsin tam karşıtı olarak kurtuluş |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثبر | Engellenip helak olma | Varlığın hareket imkânını kaybederek mutlak bir yıkıma ve iflasa uğraması | Kesin |
| Latince | exitium, perditio | Yıkım, çöküş, mutlak mahvoluş | Kur'an'daki geri dönüşsüz yıkım boyutunu karşılar; ancak engellenme ve çaresizlik haykırışı nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | perdition, ruin, doom | Helak, ebedi mahvoluş, kaçınılmaz son | Varoluşsal çöküş ve azap neticesindeki helaki iyi aktarır; kökün hapsetme ve alıkoyma kök anlamını tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Verderben, Untergang | Mahvolma, batış, helak | Maddi ve manevi tükenişi ifade eder; cehennemdeki çaresiz feryat bağlamını tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | perdition, ruine | Mahvoluş, helak | Manevi iflas ve geri dönülmez yıkım alanını karşılar; kökteki engellenme ve hapsedilme boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثُبُورًا | Azap ortamında kurtuluş ümidi kalmadığı için ölüm ve yok oluşu temenni etme, helak çığlığı | Cehennem azabına atılan inkârcıların çaresizlik içinde helak ve yok olmayı çağırmaları (Furkān 25:13, Furkān 25:14; İnşikâk 84:11) |
| مَثْبُورًا | Bütün hayır yolları kapatılmış, lanetlenmiş, kahrı hak etmiş ve helake sürüklenmiş kimse | Hz. Musa'nın Firavun'a karşı ilahi delilleri reddetmesi üzerine onun kaçınılmaz akıbetini haber vermesi (İsrâ 17:102) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennem azabının ebediliği | Kafirlerin cehennemde ölümü ve mutlak yok oluşu istemelerinin adem talebi mi yoksa çaresizlik feryadı mı olduğu | Azabın şiddetinden dolayı yok olmayı var olmaya tercih etme psikolojisi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Bu kök fıkhi hükümlerde bağımsız bir ıstılah olarak kullanılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Gayb ve kıyamet sahnelerinin tasviri | Furkān ve İnşikâk surelerindeki ifadenin «yıkım üzerine yıkım çağırma» manasına gelişi ile Firavun'un durumundaki anlamı | Çaresizlik, hayırdan men edilme ve geri dönüşsüz felaket |
| Hadis | İbadetlere devamlılık (müsâbere) | Nafile ibadetlere ve hayırlı amellere aralıksız devam etmeyi bildiren rivayetlerde kökün türevi yer alır | Bir işe sımsıkı sarılıp onu bırakmama ve devamlılık gösterme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret adaleti ve azap | Varoluşsal tükeniş | İlahi uyarılara karşı kibirlenen varlığın nihai mahkûmiyetini ilan etme | İnkârda ısrar eden nefsin kurtuluş ümidini tamamen kaybedip helak istemesi | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve sebep-sonuç ilişkisi | Çıkmaz sokak | Yanlış önermelerin ve hakikati inkâr eden epistemolojinin iflası | Yanlış bilgi ve inatta ısrar etmenin zihni melekeleri köreltip zihni helake uğratması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç istismarı | İktidarın çöküşü | Tiranlığın kendi gücüne güvenerek ilahi yasayı çiğnemesi sonucu yıkılması | Firavun örneğinde olduğu gibi zulmün kendi kendini imha noktasına varması | Kesin |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve tekelcilik | İflas ve kilitlenme | İmkânların tüketilerek üretim ve dolaşım kanallarının tıkanması | Sistemin tıkanarak içe çökmesi ve değer üretemez hale gelmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik çöküş ve tekillik (singularity) | Termodinamikte enerjinin artık iş yapamaz hale gelip sistemin tamamen kilitlenmesi veya bir fonksiyonun tanımsızlaştığı çöküş noktası | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam anomi ve varoluşsal çaresizlik | Sosyolojide ve psikolojide bireyin veya toplumun bütün tutunma mekanizmalarını yitirerek kendi kendini imha eşiğine gelmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca anlık bir «ölüm» veya fiziksel «yok oluş» olarak anlaşılıp, kökteki engellenme, hareketten menedilme ve çaresizlikten kaynaklanan feryat boyutunun unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece bir ölüm olayı değil; kişinin hakikati reddetmesi sonucu bütün çıkış yollarının kapanması, hareket edemez hale getirilmesi ve bizzat kendi helakini bir kurtuluş sanarak çağırmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Firavun'un «helak edilmiş» durumunu sadece boğulma anına indirgemek; oysa onun henüz hayattayken basiretini, hayır yollarını ve hidayet imkânını kaybetmiş bir kilitlenme içinde olduğunu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, inkâr ve kibrin insanı adım adım nasıl bir varoluşsal çıkmaza, hareket edemezliğe ve sonunda bizzat kendi yok oluşunu arzulayacak bir yıkıma sürüklediğini göstermesi bakımından kritiktir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahirette amel defteri arkasından verilenlerin çaresizliğini anlatan ayetlerde (İnşikâk 84:11), cehenneme atılanların feryatlarında (Furkān 25:13-14) ve zalim iktidarların manevi iflasını bildiren kıssalarda (İsrâ 17:102) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın yalnızca dışarıdan gelen fiziksel bir ceza olduğu zannını düzeltir; azabın asıl boyutunun içsel tükeniş, hayırdan tamamen engellenme ve kişinin kendi varlığından bıkacak raddeye gelmesi olduğunu açıklar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın önünü kesip hareketten alıkoymak, hapsetmek, denizin çekilip zeminini açığa çıkarması ve çöküş alanına saplanıp kalmak.
- Soyut anlamHakikate ve ilahi sınırlara karşı direnç gösteren varlığın, hareket ve kurtuluş imkânlarını tamamen tüketerek kendi kendini mutlak işlevsizliğe, azaba ve helake mahkûm etmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin dinamik ve hayati kanallarının tıkanması sonucunda geri dönülemez bir kilitlenme ve nihai çöküş noktasına (tekillik) ulaşması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içindeki varoluşsal sistemi, sistemin hareket ve eylem serbestliğini temsil eder; serbestliğin sıfıra yaklaşmasıyla sistemin boş kümeye (), yani yok oluşa gitmesi gösterilir. Bu durum ancak ve ancak nihai zaman eşiğinde () sistemin potansiyel fonksiyonunun () eksi sonsuza ıraksaması, yani mutlak engellenme ve tükenişe uğramasıyla gerçekleşir.