حلي
ح - ل - ي
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 6 sîga
- 8 sözlük
Hilye takı demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حلى
Notlarım
Sözlükler(8)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hilye takı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.264 harfباب الحاء واللام و وايء معهما
ح ل و، ح ل أ، ح ل ي، ل ح و، ل ح ي، ح و ل، ل و ح، و ح ل، و ل ح مستعملات
حلو:
الحُلْوُ: كلّ ما في طَعْمِهِ حَلاوة، والحُلْوُ، والحُلْوَةُ من الرّجال والنّساء: من تَسْتَحليهِ العين، وقوم حُلْوون. والحَلْواءُ: اسم لما يؤكل من الطّعام مُعالجاً بحلاوة. ويُقالُ للفاكهة: حَلْواءُ. ويقال: حلا يَحْلُو حَلْواً وحُلْواناً، وقد احلَوْلَى.
وحلَّيْتُ السَّوِيق، ومن العرب من
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.451 harfMadde başı: حلىباب الحاء واللام
حلا ، حلى ، حال ، لحي ، لاح ، وحل ، ولح ، حلاء : ( مستعملة ) .
حلا : : قال الليث : الحُلْوُ كل ما في طَعْمِه حلاَوَةٌ ، والحُلْوُ والحُلْوَةُ من الرجال والنساء من تستحْليه العين . وقوم حُلْوُون . والحَلْوَاءُ : اسم لما يُؤْكلُ من الطَّعام إذا كان معالَجاً بحلاوَةٍ . وقال بعضهم : يقال للفاكهة : حَلْوَاءُ . وتقول : حَلاَ يَحْلَ حَلْواً وحُلْوَاناً . وقد احلَوْلى وهو يَحْلَوْلى .
باب الحاء واللام حلا ، حلى ، حال ، لحي ، لاح ، وحل ، ولح ، حلاء : ( مستعملة ) . حلا : : قال الليث : الحُلْوُ كل ما في طَعْمِه حلاَوَةٌ ، والحُلْوُ والحُلْوَةُ من الرجال والنساء من تستحْليه العين . وقوم حُلْوُون . والحَلْوَاءُ : اسم لما يُؤْكلُ من الطَّعام إذا كان معالَجاً بحلاوَةٍ . وقال بعضهم : يقال للفاكهة : حَلْوَاءُ . وتقول : حَلاَ يَحْلَ حَلْواً وحُلْوَاناً . وقد احلَوْلى وهو يَحْلَوْلى . قلت المعروف : حلا الشيءُ يحلُو حلاوَةً . واحلَوْلَيتُه أحلَوْلِيه احلِيلاَءً إذا استحليْتَه . اللحيانيّ : احلَوْلت الجاريةُ تحلَوْلى إذا استُحْلِيت واحلَوْلاها الرجل وأنشد : لكَ النَّفْسُ وَاحْلَوْلاَكَ كلُّ خَلِيلِ أَحْلَيْتُ المكانَ واستَحْلَيْتُه وحَلِيت به بمعنى واحد . وقال الليث : تقول حلَّيْتُ السَّوِيقَ ، ومن العرب من همزه فقال حَلأتُ السويق ، وهذا فهم غلط . قلت : قال الفرّاء : توهمت العربُ فيه الهمْزَ لمّا رَأَوْا قولَهم : حَلَّأتُهُ عن الماء أي : منعتهُ مهموزاً . وروَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : احلَوْلَى الرجلُ إِذا حَسُن خُلُقُه ، واحْلَوْلَى إذا خَرَج من بَلَدٍ إلى بلد . وقال الليثُ : قال بعضهم : حَلاَ في عيْنِي وهو يَحْلُو حَلْواً . وحَلِيَ بِصَدْرِي ، وهو يَحلَى حُلْوَاناً . قلت : حُلْوَانٌ في مصدر حَلِيَ بصدري ، خطأٌ عندي ، وقال الأصمعيُّ : حَلِيَ في صدري يحْلَى ، وحَلاَ في فمي يَحلُو . وقال أبو عُبَيْدٍ في تفسير حديث النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنَّهُ نهى عن حُلْوان الكاهن . قال الأصمعيّ : الحُلْوَانُ ما يُعْطَاه الكاهنُ ويُجْعَلُ له على كهانته . يقال منه حَلَوْته أَحْلُوه حُلْوَاناً ، إذا حَبَوْتَه ، وأنشد لأوسِ بن حَجَر يذمّ رجلاً : كأنّي حَلَوْتُ الشعْرَ يومَ مَدَحْتُه صفَا صَخْرَةٍ صَمَّاءَ يُبْساً بِلاَلُها قال فجعل الشعر حُلْوَاناً مثلَ العطاء . وقال أبو عبيدة : الحُلْوَانُ الرشْوَة ، يقال حَلَوْتُ أي : رشوت . وأنشد : فَمَنْ رَاكِبٌ أحْلُوهُ رَحْلاً ونَاقَةً يُبَلغ عنّي الشعْرَ إذْ ماتَ قائِلُهْ قال وقال غيره : الحُلْوَانُ أيضاً أن يأخذَ الرَّجُلُ من مَهْرِ ابْنَتِه لنفْسه . قال : وهذا عارٌ عند العرب . قالت امرأة في زَوْجها : لا يَأْخُذُ الحُلْوَانَ من بَنَاتِنَا وقال الليث : حُلْوَانُ المرأةِ مَهْرُهَا . ويقال بل ما كانت تُعْطَى على مُتعتها بمكَّة . قال : احْتَلَى فلانٌ لنفقة امرأته ومَهْرها ، وهو أن يتمحّل لها ويحتالَ ، أُخذ من الْحُلْوَانِ . يقال : احْتَلِ فتزوّجْ بكسر اللام وابْتَسِلْ من البُسْلَة . قال : والحلاوَى : ضرب من النَّبَات يكون بالبادية ، الواحدة حَلاوِيَةٌ على تقدير رَبَاعية . قلت لا أعرف الحَلاَوَى ولا الحَلاَوية ، والذي عرفته الحُلاَوَى بضم الحاءِ على فُعالى . وروى أبو عبيد عن الأصمعيّ في باب فُعالى : خُزَامَى وَرُخَامى وحُلاوَى ، كلّهُنَّ نبت . وهذا هو الصحيح . وقال الليث حَلاوَةُ القَفَا حَاقُّ وسَطِ القَفَا ، تقول ضربته على حَلاَوَةِ القفَا ، أي على وسطِ القَفا . شمر عن ابن الأعرابي : يقال : حلاوَةُ القَفَا ، وحَلْوَاءُ القفا وحُلْواءُ القفا . وهو وسط القفا . قال وقال الهوازني : حَلاوَةُ القفا فأسه . أَبو عُبَيْدٍ عن الكسائيّ : سقط على حَلاَوَةِ القَفا ، وحَلْوَاءِ القفا . قال : وحَلاوَةُ القفا تجوّز ، وليست بمعروفة . وأخبرني المنذريّ عن أحمد بن يحيى : قال : الْحَلوَاءُ يُمَدُّ ويُقْصَرُ ويُؤنّث لا غيرُ . ويقال للشَّجَرَةِ إذا أَوْرَقَتْ وأثْمَرَتْ : حَالِيَةٌ فإذا تناثر ورقها تعطّلت . وقال ذو الرُّمَّة : وَهَاجَتْ بَقَايا القُلْقُلاَنِ وعَطَّلَت حَوَالِيَّهُ هُوجُ الرِيّاحِ الحوَاصِد أي أيبستها فتناثرت . وقال الليث : الحِنْوُ حَفٌّ صغير يُنْسَجُ به ، وقاله ابن الأعرابيّ ، وقال : هي الخشبة التي يديرها الحائك وأنشد قول الشماخ : قُوَيْرِحُ أَعْوَامٍ كأنَّ لسانَه إِذَا صَاح حِلْوٌ زَلَّ عن ظَهْرِ مِنْسَجِ وقال الليث : حُلوان كورة . قلت هما فريقان إحداهما حُلْوَانُ العراقِ والأُخْرى حُلْوَانُ الشأم . وقال ابن السكيت : حَلِيَت المرأةُ ، وأَنا أَحْلِيها ، إذا جَعَلْتَ لها حَلْياً ، وبعضهم يقول : حَلَوْتُها بهذا المَعْنَى . وقال الليث : الحَلْيُ كلّ حِلْيَةٍ حلَّيْتَ به امرأةً أو سَيْفاً أو نحوَه . والجميع حُلِيّ قال الله : ( مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً ) ( الأعراف : 148 ) . ويقال تحلّت المرأة إذا اتخذت حُلِيّاً أو لبِسَتْه . وحلّيْتُها ، أي ألْبَسْتُهَا ، واتخذْتُه لها . قال ولغة حَلِيَتْ المرأة إذ لَبِسَتْهُ وأنشد : وحَلْي الشَّوَى مِنْهَا إذا حَلِيَتْ به على قَصَباتٍ لإشِنحات ولا عُصْل الشخَات الدقاق والعُصْل المعْوَجَّة . قال وإنما يقال الْحَليُ للمرأة ، وما سواها فلا يقال إلا حِلْيَةٌ للسيف ونحوه . قال : والحِلْيَةُ تحلِيَتُكَ وَجْهَ الرَّجُلِ إذا وصفته . ويقال : حَلِيَ مِنْهُ بِخَيْرٍ ، وهو يَحْلَى حَلىً مقصورٌ إذا أصاب خَيْراً . والحَلِيُّ نبت بعينه وهو مِنْ مَرْتَعٍ للنَّعَم والخيلِ ، إذا ظهرت ثمرَتُه أشبه الزَّرْعَ إذا أَسْبَل . وقال الليث : الحَلِيُّ يبس النَّصِيّ . قال : وهو كلُّ نبْتٍ يشبه نباتَ الزرع . قلت : قوله هو كل نبت يشبه نبات الزرع خطأٌ إنما الحَلِيُّ اسم نَبْتٍ واحِدٍ بعيْنه ولا يشبهه شيءٌ من الكلأ . وقال الليث : يقال امرأَةٌ حَالِيَةٌ ومُتَحَليَةٌ . ويقال : ما أَحْلَى فُلاَنٌ ولا أَمَرَّ أي ما تكلّم بحُلْوٍ ولا مُرَ . أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال للبعير إذا زجرته حَوْبُ وحوبَ وحَبْ ، وللناقة حَلْ جزمٌ ، وحَلِي جزم لا حَلِيت . وقال أبو الهيثم : يقال في زجْر الناقة حَلْ حَلْ . قال : فإذا أدْخَلْتَ في الزَّجْرِ ألفاً ولاماً جرى بما يصيبه من الإعْرَابِ كقولك : والحَوْبُ لَمّا يُقَلْ والحل فرفعه بالفعل الذي لم يسمَّ فاعله . وقال اللحيانيّ : حَلِيَتْ الجاريةُ بعيني وفي عيني وبقلبي وفي قلبي ، وهي تحلَى حَلاوَةً ويقال أيضاً : حَلَتْ الجاريةُ بعيني وفي عيني ، تَحْلُو حَلاَوَةً . قال : واحلَوْلَيْتُ الجارية واحْلَوْلَتْ هي ، وأنشد : فلو كنتَ تُعْطِي حين تُسْأَلُ سامحت لكَ النفسُ واحْلَوْلاَكَ كلُّ خَليلِ ويقال : حلا الشيءُ في فَمِي يَحْلُو حلاوَةً ويقال حَلُوَت الفاكهةُ تَحْلُو حَلاَوَةً . قال : وحَلِيتُ العيشَ أَحْلاَه أي استحليْتُه . ويقال : أَحْلَيْتُ هذا المكانَ واستحْلَيْتُه وحَلِيتُ بهذا المكانِ . ويقال : ما حَلِيتُ منه شيئاً حَلْياً أي ما أصبت . وحكى أبو جعفر الرؤاسيُّ حَلِئتُ منه بطائلٍ فهمزَ أي ما أصبتُ . قال : وجمع الْحَلي حُلِيّ وحِلِيّ ، وجمع حِلْيَةِ الإنسان حِلىً وحُلىً . ومن مهموز هذا الباب : حلاء : قال شمر : الحالِئَةُ ضربٌ من الحيّات تَحْلأُ لمن تلسعه السُّمَّ كما يَحْلأُ الكحَّالُ الأرْمَد حُكَاكَةً فيكحَلُه بها . وقال الفراء : أحلِىءُ حَلُوءاً . وقال ابنُ الأَعرابيّ : حلأْتُ له حَلاَءً . وقال اللَّيْثُ الحُلاءَةُ بمنزلة فُعالة حكاكة حَجَرين تَكْحَلُ بها العين . يقال حَلأْتُ فُلاَناً حَلْأً ، إذا كَحَلْتَه بها . وقال أبو زيد : يقال أحْلأْتُ للرجل إحلاءً إذا حكَكْتَ له حُكَاكةَ حجرين فداوَى بحُكَاكتهما عينيه من الرَّمد . وقال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR403 harfMadde başı: حلى- الحلي جمع الحلي، نحو: ثدي وثدي، وقال تعالى: ﴿من حليهم عجلا جسدا له خوار﴾ [الأعراف/148]، يقال: حلي يحلى (قال صاحب كتاب الأفعال 1/376؛ وحلي الشيء في عيني وصدري حلي وحلاوة: حسن، وحليت المرأة حليا: لبست الحلي)، قال الله تعالى: ﴿يحلون فيها من أساور من ذهب﴾ [الكهف/31]، وقال تعالى: ﴿وحلوا أساور من فضة﴾ [الإنسان/21]، وقيل: الحلية والجمع حلي (بكسر الحاء وضمها)، قال تعالى: ﴿أو من ينشأ في الحلية﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.343 harf: ( ي ( *!الحَلْيُ ، بالفَتحِ : ما يُزَيَّنُ به مِن مَصُوغِ المَعْدنِيَّاتِ أَو الحِجارَةِ ؛ ) قالَ :
كأنّها من حُسُنٍ وشارهْ *!والحَلْيِ *!حَلْيِ التِّبْر والحِجارَهْ مَدْفَعُ مَيْثاءَ إلى قَرارَهْ ( ج *!حُلِيٌّ ، كدُليَ ) في جَمْعِ دَلْوٍ .
ونظره الجَوهرِيّ بثَدْيٍ وثُدِيَ ، قالَ : وهو فُعُولٌ ، وقد تُكْسَرُ الحاءُ لمَكانِ الياءِ مثْلُ عِصيَ ، وقُرِىءَ قَوْلُه تعالى : { من *!حُلِيِّهِم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.786 harfMadde başı: حلىحَلَيْتُ المَرْأَةَ
1 حَلَيْتُ المَرْأَةَ ذ , aor. حَلِىَ , inf. n. حَلْىٌ, I assigned, or gave, to the woman حُلِىّ [or ornaments]; and so حَلَوْتُهَا. (S.) [See also 2.] -A2- حَلِيَتْ, (S, Msb, K,) aor. حَلِىَ , (K,) inf. n. as above, (Msb, K,) She (a woman) acquired an ornament, or orna ments: (K:) or she wore on ornament, or orna ments; as also ↓ تحلّت: (Msb, K:) or the former signifies she
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR411 harfحَلَى
حَلَى I ( n. ac. حَلْي 1 ),
a. Adorned, ornamented.
حَلِيَ
حَلِيَ A ( n. ac. حَلْي 1 ),
a. Was adorned, ornamented.
حَلَّيَ
حَلَّيَ II ,
a. Adorned with jewels.
b. Described, depicted.
تَحَلَّيَ
تَحَلَّيَ V ,
a. Was adorned, decked out, decorated.
حَلْي
حَلْي 1 , ( pl. حُلِيّ ),
a. Ornament, adornment.
حِلْيَة
حِلْيَة 2t , ( pl. حُِلًى ),
a. see 1 .
b. Outward appearance;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR30.278 harfحلي
حَلِيَ - يَحْلَى - حِلْيَة - حُلِيّ - حّلَّى - يُحَلِّي ، حُلَّيَ - يُحَلَّى
حَلِيَ - يَحْلَى + الكائن: يكون حسناً جميلاً وسيماً يُعْجَب ويُسَرُّ به أكثر من العادة
حَلِيَ - يَحْلَى + الكائن + في عيني كائن: يبدو للناظر حسناً جميلاً وسيماً فيعجبه ويسر به أكثر من العادة
حِلْيَة: على وزن " فـِعلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَلِيَ -
Mücavir kökler81 mücavir (103 toplam)
- لبس
5 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- سور
4 ortak ayet · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- طري
2 ortak ayet · Taze
- مخر
2 ortak ayet · Suyu yaranlar
- ذهب
4 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
- سندس
2 ortak ayet · İpek kumaş
- لؤلؤ
2 ortak ayet · İnci
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- برق
2 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- حرر
2 ortak ayet · Harir, ipek demektir
- عدن
2 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- لحم
2 ortak ayet · Et
Geçtiği ayetler(9)
أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا …
Süslenilirlerİşte onlara; altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bilezikler takınırlar, ince ve kalın ipekliden yeşil elbiseler giyerek tahtları üzerine otururlar. O ne güzel mükafat ve ne güzel duraktır.
إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ
SüslenilirlerMuhakkak ki Allah; iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar. Orada altun bilezikler ve inciler takınırlar. Ve oradaki elbiseleri ipektendir.
جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ
SüslenilirlerAdn cennetleri. Oraya girerler. Orada altun bilezikler ve incilerle süslenirler ve orada elbiseleri de ipektendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حلي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زين, زخرف, بهرج |
| Zıt Kök | عطل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın dış yüzeyine eklenerek ona güzellik, değer ve belirginlik katan madeni takı veya biçimsel nitelik |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hem dünyada hem cennette fıtri olarak arzuladığı, madenlerden ve denizden çıkarılan somut veya manevi donanım |
| Çekirdek Özet 3 | Asli yapının üzerine eklenen değer artırıcı estetik ve hukuki statü göstergesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca kadınlara özgü geçici dünyevi makyaj veya lüks tüketim sayıp cennet mükafatı ve yaratılış değeri boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حل | Bir bağın çözülmesi, nesnenin serbest kalarak açığa çıkması ve bir yere inip yerleşmesi; حلل, حلف, حلق, حلم köklerinde görüldüğü üzere serbest kalma, çevreleme veya yerleşik hale gelme | ي | Çözülüp açığa çıkan unsuru bir gövdenin, kılıcın veya bedenin dış yüzeyine yerleştirip görünür kılma, takı ve görsel nitelik halinde sabitleştirme |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Bedeni veya nesneyi çevreleyen sınır, koruyucu ve belirleyici dış çerçeve |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Nesneyi hedefe yönlendirme, dış yüzeye tutturma ve birleştirme hareketi |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsan elinin işçiliği, maharetle biçimlendirme ve dokunarak takma eylemi |
| حلي | Çevrelenen bir sınır üzerine el işçiliğiyle değer ve biçim katılarak bağlanan süs | El emeği ve maharetle işlenen madenin, bedenin veya kılıcın çevresine takılarak ona ayırt edici bir dış değer kazandırması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kadının boynuna, bileğine taktığı altın ve gümüş gibi madeni ziynet eşyası; kılıcın kınına veya kabzasına takılan gümüş işlemeli parça ve bir kimsenin yüz hatlarının ayırt edici görsel niteliği |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde otlakların kurumuş taze bitkisi ve kılıç kabzalarının gümüş kaplaması anlamında geçer. Sözlükte aktarılan kadim beyitte şu şekilde yer alır: نَحْنُ مَنَعْنا مَنْبِتَ النَّصِـيَّ / وَمَنْبِتَ الضَّمْرانِ والحَلِيِّ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin fiziksel görünüşünü, boyunu, endamını ve yüz özelliklerini tasvir etme anlamında kullanılmıştır; Peygamber’in dış görünüşünü anlatan metinlere bu kökten türeyen hilye adı verilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde حلي ve fonetik varyantları, tatlılık, hoşluk, süslenme ve madeni nesnelerle bezenme alanlarında ortak bir anlamsal matris sergiler. İbranicede ḥālāh ve ḥelgah kökleri pürüzsüzlük, yumuşaklık ve süs eşyasıyla örtüşürken, ḥălī biçimi doğrudan gerdanlık, kolye ve süs takısı anlamına gelir. Süryanicede ḥlay kökü tatlı olmak, hoş ve sevimli görünmek anlamını taşır; bu da Arapçadaki tatlılık ifade eden حلو ile takı ifade eden حلي köklerinin ilksel bir ses ve anlam ortaklığına dayandığını gösterir. Arapçada kök, hem göze hoş gelen biçimsel takıyı hem de dilde ve ruhta tat bırakan letafeti ayrıştırarak cismani süs eşyası üzerinde yoğunlaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حلي ve حلو kökleri arasındaki geçişkenlik | Duyu organlarına tat ve lezzet veren şey ile göze hoş gelen madeni süs aynı semantik çekirdekten türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥălī ve Süryanice ḥlay | Gerdanlık, ziynet eşyası ve tatlı/hoş olma anlamında ortak Afro-Asyatik miras | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde doğrulanmış bir soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Gesenius Hebrew Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حلي | Anlamlı | Süslemek, takı takmak, biçim vermek | Hedef köktür; madeni ziynet ve görsel vasıf | Kur'an'da geçer |
| حيل | Anlamlı | Dönüşmek, değişmek, güç yetirmek | Bir halden başka hale geçiş, perde olma ve kudret | Kur'an'da geçmez |
| لحي | Anlamlı | Kınamak, kabuk soymak, çene kemiği | Çene, sakal ve bir şeyin dışını sıyırma | Kur'an'da geçer |
| ليح | Anlamlı | Parıldamak, uzaktan belirmek | Parlama ve beyazlığın dışarıdan görünmesi | Kur'an'da geçmez |
| يحل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| يلح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حلي | Merkez | Ziynet, takı, somut süs | Asli yapıya iliştirilen, maden veya inciden mamul bağımsız süs | Değer ve güzellik katan ek donanım |
| زين | Komşu | Genel güzellik ve çekicilik | Her türlü iç ve dış donanımı, ahlakı ve düzeni kapsayan genel süs | Kapsamı en geniş güzelleştirme kavramı |
| زخرف | Komşu | Yaldızlı ve aldatıcı süs | Dış boyama ve yaldızlama ile yapay bir çekicilik kazandırma | Göz boyayıcı, kof veya aldatıcı estetik |
| بهرج | Komşu | Sahte parlaklık | Gerçek değeri olmayan, geçersiz ve gösterişli süs | Asılsız ve kof çekicilik |
| عطل | Zıt | Süssüzlük, takısızlıktan boş kalma | Bir boynun veya kılıcın ziynetsiz kalması, işlevsiz bırakılma | Takıdan ve değer katan unsurdan soyutlanma hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حلي | Takı, ziynet, görsel nitelik | Bedene veya eşyaya takılan madeni süs ve ayırt edici görünüş | Kesin |
| Latince | ornamentum, monile | Süs, donanım, boyun takısı | Hem süslemeyi hem de şeref ve rütbe işaretini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | jewelry, adornment, ornament | Ziynet, takı, süs | Değerli madenlerden yapılan takıyı ve genel bezenmeyi verir | Kesin |
| Almanca | Schmuck, Geschmeide | Takı, mücevherat, süs | Dövme madenden yapılan değerli takıyı ve süslenmeyi kapsar | Kesin |
| Fransızca | parure, bijou | Mücevher, takım ziynet | Hem bireysel takıyı hem de bütüncül süs donanımını ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حِلْيَةً | Madenlerden veya denizden elde edilen ziynet | Suyun veya madenlerin arıtılması sonucu üretilen takılar; Ra'd 13:17, Nahl 16:14, Fâtır 35:12 |
| يُحَلَّوْنَ / حُلُّوا | Cennet ehlinin altın ve incilerle donatılması | Uhrevi mükafat ve şeref giysisi olarak takılan takılar; Kehf 18:31, Hac 22:23, Fâtır 35:33, İnsân 76:21 |
| الْحِلْيَةِ | İnsanın narinlik ve süs içinde yetiştirilmesi | Toplumsal cinsiyet rolleri ve süse düşkünlük bağlamı; Zuhruf 43:18 |
| حُلِيِّهِمْ | Put yapımında kullanılan dünyevi ziynet eşyası | Sâmirî'nin İsrailoğullarından topladığı takılardan buzağı heykeli yapması; A'râf 7:148 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet tasvirlerinin mahiyeti | Cennetteki süslenmenin cismani bir hakikat mi yoksa manevi bir tecelli ve rütbe mi olduğu tartışması | Ruhani haz ile cismani nimetin birleştiği nihai onur tacı |
| Fıkıh | Zekat ve ziynet eşyası hukuku | Kadının kullandığı mubah altın ve gümüş süs eşyalarının zekata tabi olup olmadığı meselesi | Ticari sermaye ile şahsi kullanım eşyası arasındaki ayrım |
| Tefsir | Süsün fıtri ve ontolojik yeri | Denizlerin ve yer altı madenlerinin insanın estetik ihtiyacına amade kılınışının tefsiri | Nimetin kemal boyutu ve şükür gerektiren lütuf |
| Hadis | Şemail ve hilye edebiyatı | Peygamber'in fiziki suretini ve ahlaki vasıflarını kelimelerle resmeden metinler | Bir şahsın yüz çizgileri, heybeti ve manevi güzelliğinin tespiti |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cennet mükellefiyeti ve mükafat | Şeref nişanesi | Kulluk imtihanını kazanan varlığın ilahi huzurda taçlandırılması | Dışsal takı, kazanılmış içsel faziletin ilahi tescili haline gelir | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve şemail ilmi | Ayırt edici vasıf | Bir varlığı diğerinden ayıran görsel ve karakteristik nitelik | Hilye, tanım ve betimleme aracı olarak bilginin tespiti işlevini görür | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve statü sembolü | Rütbe ve protokol alameti | Toplumsal hiyerarşide iktidar ve yetkiyi temsil etme | Tarihsel olarak takı ve süsler otoriteyi ve meşruiyeti temsil eder | Güçlü |
| İktisadi | Değer saklama ve estetik tüketim | Artı değer ve servet birikimi | Madenlerin ziynete dönüştürülerek piyasada likit ve estetik değer kazanması | Denizden ve madenden çıkarılan cevherlerin katma değerli iktisadi metaya dönüşmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey kaplaması ve kristalleşme geometrisi | Bir çekirdeğin etrafında oluşan ve ona mukavemet ile optik parlaklık katan dış atomik dizilim | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sembolik sermaye ve statü göstergesi | Bireyin ait olduğu toplumsal tabakayı ve saygınlığı görünür kılan görsel ve kültürel işaretler | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca gösterişe dayalı lüks tüketim veya kadının basit makyajı ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Doğal kaynakların işlenmesi, insanın fıtri estetik ihtiyacı ve cennet ehline bahşedilen ilahi itibar nişanesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Estetiği ve ziyneti dindarlığa aykırı gereksiz bir fazlalık saymak veya cennet tasvirlerini anlamsız lüks olarak yorumlamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın maddeye, estetiğe ve insanın güzellik arayışına yaklaşımını somutlaştırır; ziyneti hem yerin ve denizin bir bereketi hem de cennetin bir mükafatı kılarak meşruiyet dairesini belirler |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış nimetlerinin sayıldığı kozmolojik ayetlerde (Nahl, Fâtır, Ra'd), cennet tasvirlerinde (Kehf, Hac, İnsân) ve putperestliğin kınandığı kıssalarda (A'râf) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi maddelerin güzellik için işlenmesini haram veya günah sayan aşırı zahitlik yanılgısını ve süsü sadece kadınsı bir zafiyet olarak gören eksik bakışı düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamMaden ve inci gibi değerli maddelerin işlenerek bedene veya nesneye takılan ziynet eşyası.
- Soyut anlamBir varlığın asli özüne eklenerek onu görünür, sevimli, itibarlı ve ayırt edici kılan estetik nitelik.
- Sistematik karşılıkAsli cevherin üzerine eklenen değer artırıcı dış katman; ontolojik kıymetin görsel ve sembolik düzlemde teyidi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde süslenen nesnenin veya şahsın asli yalın varlığını, el emeği veya maden işçiliğiyle ona sonradan eklenen ziynet ve ayırt edici hilye katmanını, ise süslenerek estetik ve fonksiyonel bütünlüğe ulaşmış, değer kazanmış nihai varlık durumunu temsil eder.