حمر
ح - م - ر
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 6 sîga
- 12 sözlük
Yaban eşeği demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yaban eşeği demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.602 harfباب الحاء والراء والميم معهما
ح ر م، ح م ر، م ح ر، م ر ح، ر ح م، ر م ح كلهن مستعملات
حرم:
الحَرَمُ: حَرَمُ مَكّةَ وما أحاط بها إلى قريبٍ من المَواقيت التي يُحْرِمُون منها، مَفصول بين الحِلِّ والحَرَم بمِنىً.
والمُحَرَّم في شعر الأعشى هو الحَرَم حيث يقول:
بأجْيادَ غربيَّ الصَّفا والمُحَرَّمِ
وقال النبيُّ- صلى الله عليه وعلى آله وسلم-: مَكَّةُ حَرَمُ إبراهيم، والمدينةُ حَرَمي.
والمُحَرَّم هو
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR26.476 harfباب الحاء والراء مع الميم
حرم ، حمر ، رحم ، رمح ، مرح ، محر : مستعملة .
حرم : قال شَمِر قال يحيى بنُ ميسرةَ الكلابيُّ : الحُرْمَةُ : المَهَابةُ . قال : وإذا كان للإنسان رَحِمٌ وكنَّ نستحي منه قلنا : له حُرْمَةٌ . قال : وللمسلم على المسلم حُرْمَةٌ ومهابَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : هو حُرْمَتُك ، وهما حُرْمَتُك ، وهم حُرْمَتُك ، وهي حُرْمَتُك ، وهُنَّ حُرْمَتُك ؛ وهم ذوو رَحِمه وجارُه ومن يَنْصرُه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.007 harf(باب الحاء والميم وما يثلثهما)
(حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1]) ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا
(باب الحاء والميم وما يثلثهما) (حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ: إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1]) ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا مُحَمَّداً صلى الله عليه وآله وسلم. ويقول العرب: حُمَاداك أن تفعلَ كذا، أي غايتُك وفعلُك المحمودُ منك غيرُ المذموم. ويقال أحمَدْتُ فلاناً، إذا وجدتَه محموداً، كما يقال أبخلْتُه إذا وجدتَه بخيلا، وأعجزته [إذا وجدتَه] عاجزاً. وهذا قياسٌ مطّردٌ في سائر الصفات. وأهْيَجْت المكانَ، إذا وجدتَه هائجاً قد يبِس نباتُه. قال: * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) * فإنْ سأل سائلٌ عن قولهم في صوت التهاب النار الحَمدَة؛ قيل له: هذا ليس من الباب؛ لأنه من المقلوب وأصله حَدَمة. وقد ذكرت في موضعها. (حمر) الحاء والميم والراء أصلٌ واحدٌ عندي، وهو من الذي يعرف بالحُمْرة. وقد يجوز أن يُجعَل أصلين: أحدهما هذا، والآخر جنسٌ من الدوابّ. فالأوّل الحُمْرة في الألوان، وهي معروفة. والعرب *تقول: "الحسن أحمر" يقال ذلك لأنّ النفوسَ كلَّها لا تكاد تكره الحمرة. وتقول رجل أحمر، وأحامر([3]) فإن أردت اللونَ قلت حُمر. وحجّة الأحامرة قول الأعشى: إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4]) ذهب بالأحامرة مذهب الأسماء، ولم يَذهب بها مذهبَ الصفات. ولو ذهب بها مذهب الصفات لقال حُمْرٌ. والحمراء: العَجَم، سُمُّوا بذلك لأنّ الشّقْرة أغلبُ الألوان عليهم. ومن ذلك قولهم لعليّ رضي الله عنه: "غلبَتْنا عليك هذه الحمراء". ويقال موتٌ أحمرُ، وذلك إذا وُصِف بالشدّة. وقال عليّ: "كُنّا إذا احمرّ البأسُ اتقّينا بِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم، فلم يكن أَحَدٌ منا أقربَ إلى العَدُوّ منه". ومن الباب قولهم: وَطْأةٌ حمراء؛ وذلك إذا كانتْ جديدة؛ ووَطْأة دهماء، إذا كانت قديمةً دارسة. ويقال سنةٌ حمراء شديدة، ولذلك يقال لشدة القيْظ حَمَارَّة. وإنَّما قيل هذا لأنّ أعجبَ الألوان إليهم الحمرة. إذا كان كذا وبالغُوا([5]) في وصفِ شيءٍ ذكروه بالحُمْرة، أو بلفظةٍ تشبه الحمرة. فأمّا قولُهم للذي لا سلاحَ معه أحمر، فممكن [أن يكون] ذلك تشبيهاً لـه بالعجم، وليست فيهم شجاعة مذكورة كشجاعة العرب. وقال: * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) * الضياطرة: جمع ضَيْطار، وهو الجبان العظيم الخَلْق الذي لا يُحسن حملَ السِّلاح. قال: تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7]) وقولهم غيث حِمِرٌّ، إذا كان شديداً يقشِر الأرض. وهو من هذا الذي ذكرناه من باب المبالغة. وأمّا الأصل الثاني فالحِمار معروف، يقال حمار وحَمير وحُمُر وحُمُرات، كما يقال صعيد وصُعُد وصُعُدات. قال: إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8]) يقول: إذا أجدبَ الزّمانُ ولم تكن روضة فغرَّد([9]) في غير روضةٍ، فويلٌ لأهل الشاء والحمرات. وممّا يحمل على هذا الباب قولُهم لدويْبّة: حِمارُ قَبَّانٍَ. قال: يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])ومنه الحِمار، وهو شيءٌ يُجعَل حول الحوض لئلا يسيل ماؤُه، والجمع حمائر. قال الشاعر: ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12]) وأما قولهم للفرَس الهجينِ مِحْمَرٌ فهو من الباب. [ومن الباب] الحِماران، وهما حجَران يجفَّف عليهما الأقِط، يسمَّيان مع الذي فوقهما العلاة([13]). قال: لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14]) والحمارة: حجارة تنصب حولَ البيت، والجمع حمائِر. قال: * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) * وأما قولهم: "أخلَى من حوفِ حمارٍ" فقد ذُكر حديثه في كتاب حرف العين. (حمز) الحاء والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو حدَّة في الشيء كالحَرافة وما أشبهها. فالحَمْزَة حَرافَة في الشيء. يقال شرابٌ يحمِزُ اللسانَ. ومنه الحَمْزة، وهي بقلةٌ تَحْمِز اللسان، وقال أنس بن مالك: "كنّاني رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ببقلةٍ كنت اجتنيتُها"؛ وكان يكنّى با حمزة. وقال الشماخ يصف رجلاً باع [قوساً] وأسِفَ عليها: فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16]) فأما قولهم للذكّي القلبِ اللوذعيِّ حَمِيز، وهو حَميز الفؤاد، فهو من الباب؛ لأن ذلك من الذكاء والحدّة، والقياس فيه واحد. (حمس) الحاء والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على الشدَّة. فالأحمس: الشّجاع. والحَمَس والحماسة: الشجاعة والشِّدَّة. ورجلٌ حَمِسٌ. قال: * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) * ويقال: "بالحَمِس البئيس". ويقال تحمَّس الرجُل: تعاصَى. والحُمْس قريش؛ لأنهم كانوا يتحمَّسون في دينهم، أي يتشدَّدون. وقال بعضهم: الحُمْسة الحُرْمة، وإنما سُموا حُمْساً لنزولهم بالحرَم. ويقال عام أحْمَسُ، إذا كان شديداً. وأَرَضُونَ أحامسُ: شديدةٌ. وزعم ناسٌ أنّ الحَميس التَّنُّور. وقال آخرون: هو بالشين معجمة. وأيَّ ذلك كانَ فهو صحيحٌ؛ لأنه إن كان من السين فهو من الذي ذكرناه ويكون من شدة التهاب نارِه؛ وإن كان بالشين فهو من أحمشتُ النارَ والحربَ. (حمش) الحاء والميم والشين أصلان: أحدهما التهاب الشيء وهَيْجه، والثاني الدِّقّة. فالأول قولهم: أحمشتُ الرَّجُل: أغضبتُه. واستحمش الرجلُ، إذا اتّقَدَ غضباً([18]). قال: * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) * ومن الباب حَمَشْت الشيء: جمعتُه. والأصل الثاني قولهم للدقيق القوائم حَمْش، وقد حَمَُشَتْ قوائمُه. ومن الباب قولهم: لِثَةٌ حَمْشةٌ: قليلة اللّحم. (حمص) الحاء والميم والصاد ليس أصلاً يقاس عليه، وما فيه قياسٌ ويجوز أن يكون مِن جفافٍ في الشيء. ويقولون: انْحَمَصَ الوَرَم، إذا سَكَنَ. هذا أصحَّ ما فيه. والحَمَصِيصُ: بقلةٌ. (حمض) الحاء والميم والضاد أصل واحدٌ صحيح، وهو شيءٌ من الطعوم. يقال شيءٌ حامض وفيه حُموضة. والحَمْض من النَّبْت ما كانت فيه ملوحة. والْخُلّة ما سوى ذلك. والعرب تقول: الْخُلّة خبز الإبل والحَمْض فاكهتُها. وإنما تَحَوَّلُ إلى الحَمْض إذا مَلّت الخُلّة. وكلُّ هذا من النّبت. وليس شيءٌ من الشجر العظام بحَمْضٍ ولا خُلّة. (حمط) الحاء والميم والطاء ليس أصلاً ولا فرعاً، ولا فيه لغةً صحيحة، إلا شيءٌ من النبت أو الشجر. يقال لجنسٍ من الحيَّات شيطان الحَمَاطِ. من المحمول عليه قولُهم: أصبْتُ حَماطةَ قلبِه، أي سواد قلبه، كما يقولون حبَّة قلبه، والحماطة، فيما يقال: وجَعٌ في الحلْق. وليس بذلك الصحيح. فإنْ صحَّ فهو محمولٌ على نبتٍ لعلَّ له طعماً حامزاً. فأما قولهم الحَمَطيط والحِمْطاط، فالأوَّل نبت، والثاني دودٌ يكون في العُشب منقوشٌ بألوان، فمما لا معنى لذكرِه. (حمق) الحاء والميم والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على كَساد الشيء. والضّعفِ والنُّقصان. فالحُمْق: نقصان العقل. والعرب تقول: انحمق الثوبُ. إذا بَلِي. وانحمقت السُّوق: كسدت. (حمل) الحاء والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إقلال الشيء. يقال حَملْتُ الشيء أحمِلُه حَمْلاً. والحَمْل: ما كان في بطنٍ أو على رأس شجرٍ. يقال امرأةٌ حامل وحاملة. فمن قال حامل قال هذا نعت لا يكون إلا للإناث. ومن قال حاملة بناه على حَمَلَتْ فهي حاملة. قال: تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20]) والحِمْل: ما كان على ظهرٍ أو رأسٍ. والحَمَالة: أن يحمل الرجلُ ديةً ثم يسعى عليها، والضَّمانُ حَمَالة، والمعنى واحد، وهو قياسُ الباب. ومما هو مضافٌ إلى هذا المعنى المرأة المُحْمِل، وهي التي تنزِل لبنَها من غير حَبَل. يقال أحْمَلَت تُحْمِل إحْمالا. ويقال ذلك للناقة أيضاً. والحُمُول: الهوادج، كان فيها نساءٌ أو لم يكن. وتحامَلْتُ، إذا تكلَّفْتَ الشيءَ على مشقّةٍ. وقال ابن السكيت في قول الأعشى: لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21]) إنَّ الاحتمال الغضب. قال: ويقال احْتُمِل، إذا غَضِب. وهذا قياسٌ صحيح، لأنهم يقولون: احتملَه الغضب، وأقلّه الغضب، وذلك* إذا أزعجه. والحِمالة والمِحْمل عِلاقة السَّيف. ومنه قول امرئ القيس: * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) * والحَمُولة: الإبل تُحمَل عليها الأثقال، كان عليها ثِقْل أو لم يكن. والحَمولة: الإبل بأثقالها، والأثقالُ أنفُسها حَمُولة. ويقال أحمَلْتُ فلاناً، إذا أعنْتَه على الحمل. وحَمِيل السَّيل: ما يَحمله من غُثائه. وفي الحديث: "يخرج من النار قومٌ فيَنْبتون كما تنبت الحِبَّة في حميل السّيل([23])". فالحَميل: ما حمله السّيلُ من غُثاء. ولذلك يقال للدّعِيّ حَميل. قال الكميت يعاتب قُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمين: عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24]) فأمّا قولهم الأحمال- وهم من بني يَربوع، وهم ثعلبة وعمرو والحارث أبو سَلِيط وصُبَيْر- فيقال إنّ أمَّهم حملتهم على ظهرٍ في بعض أيّام الفَزَع، فسُمُّوا الأحمال. وإيّاهم أرادَ جريرٌ بقوله: أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25]) ويقال أدَلّ عليَّ فحمَلتُ إدلاله واحتَملتُ إدلالَه، بمعنىً. وقال: أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه. فأمّا البَرَقُ فيقال له حَمَلٌ، وهو مشتقٌّ من الحَمْل، كأنّه يقال حَمَلَتِ الشاةُ حَمْلاً، والمحمول حَمْل وحَمَلٌ كما يقال نفَضتُ الشيء نَفْضاً والمنفوض نَفَض، وحسَبت الشيء حَسْباً. والمحسُوبُ حَسَبٌ، وهو باب مستقيم. ثم يشبه بهذا فيقال لبُرج من بروج السماء حَمَل. قال الهذليّ([27]): كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل--------------------------------------------------------------- ([1]) ديوان الأعشى 132 واللسان (حمد). ([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 105. ([3]) أي في جمع أحمر بهذا المعنى. ([4]) ملحقات ديوان الأعشى 247، واللسان (حمر). ([5]) كذا. ولعل وجه الكلام: "وكان العرب إذا بالغوا". وفي اللسان: "والعرب إذا ذكرت شيئاً بالمشقة والشدة. وصفته بالحمرة". ([6]) لخداش بن زهير، كما في اللسان (ضطر). وصدره: * وتركب خيلاً لا هوادة بينها * ([7]) البيت لمالك بن عوف النصري، كما في اللسان (ضطر). وفعالة: كناية عن خزاعة. ([8]) البيت في اللسان (مكا) وأمالي القالي (2: 32)، وسيعيده في (مكو). ([9]) في الأصل: "يغرد فعرد". ([10]) الرجز في اللسان (حمر، قبب، قبن). ([11]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في (بلد). ([12]) في اللسان (حمر): * سبائب القز من ريط وكتان * ([13]) في المجمل: "والعلاة فوقهما"، وفي اللسان: "حجران ينصبان يطرح عليهما حجر رقيق يسمى العلاوة". ([14]) الرجز لمبشر بن هذيل بن فزارة الشمخي، كما في اللسان. ([15]) من رجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (حمر). وأنشد هذا البيت أيضاً في اللسان (ردح).وقبله: * أعد للبيت الذي يسامره * ([16]) سبق البيت والكلام عليه في (حزز). ([17]) في اللسان (ربس، وقي): "الربيس" بالياء. صدره: * ولا أتقي الغيور إذا رآني * ([18]) في الأصل: "إذا اتقدوا واتقد". ([19]) لرؤبة في ديوانه 77. وأنشده في اللسان (حمش) بدون نسبة. ([20]) البيت لعمرو بن حسان، كما في اللسان (منن، حمل). ([21]) ديوان الأعشى 46 ومعلقات التبريزي 285. ([22]) جزء من بيت لامرئ القيس في معلقته. وهو بتمامه: ففاضت دموع العين مني صبابة *** على النحر حتى بل دمعي محملي([23]) سبق الحديث والكلام عليه في (حب). ([24]) البيت في اللسان (حمل). ([25]) ديوان جرير 468 واللسان والمجمل (حمل). ([26]) كلمة "إنني" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل واللسان. ([27]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص45 من مخطوطة الشنقيطي واللسان (حمل). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.107 harf- الحمار: الحيوان المعروف، وجمعه حمير وأحمرة وحمر، قال تعالى: ﴿والخيل والبغال والحمير﴾ [النحل/8]، ويعبر عن الجاهل بذلك، كقوله تعالى: ﴿كمثل الحمار يحمل أسفارا﴾ [الجمعة/5]، وقال تعالى: ﴿كأنهم حمر مستنفرة﴾ [المدثر/50]، وحمار قبان: دويبة، والحمارن: حجران يجفف عليهما الأقط (انظر: المجمل 1/251)، شبه بالحمار في الهيئة، والمحمر: الفرس الهجين المشبه بلادته ببلادة الحمار.
والحمرة في اللوان، وقيل: (الأحمر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR714 harfح م ر
ركب محمراً أي فرساً هجيناً وركبوا محامر.
وهو أشقى من أشقر ثمود وأحمر ثمود.
وأتاني منهم كل أسـود وأحمـر.
ورسـول اللـه صلـى اللـه عليـه وسلـم مبعـوث إلـى الأسـود والأحمـر.
وليـس فـي الحمراء مثله أي في العجم.
ونحن من أهل الأسودين لا من أهل الأحمرين أي من أهل التمـر والماء لا من أهل اللحم والخمر.
وأنشد أبو عبيد للأعشى: إن الأحامرة الثلاثة أهلكت مالـي وكنـت بهـا قديمـاً
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok19.730 harfالحُمْرَةُ: من الأَلوان المتوسطة معروفة. لونُ الأَحْمَرِ يكون في الحيوان والثياب وغير ذلك مما يقبله، وحكاه ابن الأَعرابي في الماء أَيضاً.
وقد احْمَرَّ الشيء واحْمَارَّ بمعنًى، وكلُّ افْعَلَّ من هذا الضرب فمحذوف من افْعَالَّ، وافْعَلْ فيه أَكثر لخفته. ويقال: احْمَرَّ الشيءُ احْمِراراً إِذا لزم لَوْنَه فلم يتغير من حال إِلى حال، واحْمارَّ يَحْمارُّ احْمِيراراً إِذا كان عَرَضاً حادثاً لا يثبت كقولك:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR664 harf* ح م ر * * الحُمْرةُ * لون الأحمر وقد * احْمَرَّ * الشيء و * احْمَارَّ * بمعنى ورجل * أحْمَرُ * والجمع * الأحَامِرُ * فإن أردت المصبوغ بالحمرة قلت أحمر والجمع * حُمْرٌ * وأهلك الرجال * الأحْمَرَانِ * اللحم والخمر فإذا قلت الأحامرة دخل فيه الخلوق ويقال أتاني كل أسود منهم وأحمر ولا يقال وأبيض ومعناه جميع الناس عربهم وعجمهم و * مَوْتٌ أحْمَرُ * يوصف بالشدة ومنه الحديث ﴿كنا إذا احمر البأس﴾ وسنة *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR23.711 harfالأحمر: ما لونه الحمرة، يكون في الحيوان والثياب وغير ذلك مما يقبلها. ومن المجاز: الأحمر: من لا سلاح معه في الحرب، نقله الصغاني، جمعهما حمر وحمران، بضم أولهما يقال: ثياب حمر وحمران، ورجال حمر. الأحر: تمر، للونه. الأحمر: الأبيض، ضد. وبه فسر بعض الحديث: بعثت إلى الأحمر والأسود . والعرب تقول امرأة حمراء، أي بيضاء. وسئل ثعلب: لم خص الأحمر دون الأبيض، فقال: لأن العرب لا تقول: رجل أبيض من بياض اللون،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.945 harfحَمَرَ
1 حَمَرَ أحمر حمار حمر , (S, K,) aor. حَمُرَ , (S,) inf. n. حَمْرٌ, (TA,) He pared a thong; stripped it of its superficial part: (S, K:) or he (a sewer of leather or of skins) pared a thong by removing its inner superficial part, and then oiled it, previously to sewing with it, so that it became easy [to sew with; app. because this operation makes it to appear of a red, or reddish,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.318 harfحَمَرَ
حَمَرَ U ( n. ac. حَمْر 1 ),
a. Pared, peeled; skinned, flayed.
حَمِرَ
حَمِرَ A ( n. ac. حَمَر 4 ),
a. Had indigestion ( horse ).
حَمَّرَ
حَمَّرَ II ,
a. Made, coloured red.
b. Called an ass ( person ).
c. Spoke the idiom of Himyer.
اِحْمَرَّ
اِحْمَرَّ IX ,
a. Reddened, became red.
b. Was hard to bear ( misfortune ).
حُمْرَة
حُمْرَة 3t ,
a. Redness, red.
b. Rouge.
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR111.986 harfحمر
1.BAB
حَمَرَ - يَحْمُرُ - احْمَرَّ - يَحْمَرُّ - أحْمَر- حُمُر
حَمَرَ - يَحْمُرُ + كائن + شيئاً (أرضاً أو جلداً) :يقشره ويسلخه حتى يبدو لونه الأحمر
احْمَرَّ - يَحْمَرُّ + الكائن أو الشيء: يتحول لونه إلى الأحمر
أَحْمَر : ذو لون أحمر ( للمفرد)
حُمُر :جمع " أحْمَر": ذات لون أحمر ( للجمع )
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الألوان الأساسية "
Mücavir kökler62 mücavir (83 toplam)
- بغل
1 ortak ayet · Katır demektir
- غضض
1 ortak ayet · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
- نشز
1 ortak ayet · Tümsek yer demektir
- خوي
1 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- صوت
1 ortak ayet · Çomaktır
- كسو
1 ortak ayet · Sıvının zıddı katı demektir
- قصد
1 ortak ayet · Kemik iliğidir
- عوم
1 ortak ayet · Yıl
- لون
1 ortak ayet · Her çeşit renk demektir
- مأه
1 ortak ayet · Yüz
- خيل
1 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- سود
1 ortak ayet · Kararan
Geçtiği ayetler(6)
وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ
EşeklerYürüyüşünde tabii ol, sesini kıs. Şüphesiz ki seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خيل, بغل, صفر, سود |
| Zıt Kök | بيض |
| Çekirdek Özet 1 | Kırmızı renk, kan ve hararet tonu; binek ve yük hayvanı olarak eşek veya yaban eşeği |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratılışın renk çeşitliliği ve hizmet vasıtası; taşınan hakikati idrak etmeme ve haktan ürkerek kaçma temsili |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel taşıyıcılık ile zihinsel kavrayış arasındaki kopukluğun ve körü körüne kaçış psikolojisinin sembolik ifadesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki hayvan bağlamlarını salt hakaret veya biyolojik tasvir sayıp, idraksiz yük taşıma ve yabanıl kaçış alegorilerini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Hararet, kaynama, koyuluk ve içsel ısınma hali; bu kök حمأ kökünde balçığın ısınması, حمم kökünde kömürleşme derecesindeki sıcaklık ve حمي kökünde şiddetli öfke ve koruma şeklinde görülür | ر | Çekirdekteki içsel hararet ve yoğunluk anlamına insan başı veya dışa dönük belirginlik unsuru eklenerek, rengin göz alıcı kırmızıya dönüşmesi ve güneşe dayanıklı, hararetli bünyeye sahip hayvana ad olması sağlanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, sınır çekme, içeride harareti hapsetme ve koruma |
| م | Su | Sıvı, akışkanlık, kan dolaşımı ve bedensel canlılık matrisi |
| ر | İnsan başı | Belirginleşme, öne çıkma, yüzeyde görünür hale gelme ve yöneliş |
| حمر | Çevrelenmiş kan ve hararetin yüzeye vurarak belirginleşmesi | İçsel hararet ve canlılık sıvısının sınırlardan taşarak dışarıda kırmızı renk olarak belirmesi; aynı zamanda yorulmak bilmez bir gövdeyle yük altında hareket eden varlık formu |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kana ve ateşe çalan kırmızı renk tonu; ayrıca çöl şartlarına ve arpa fazlalığına dayanan, evcil veya yaban binek hayvanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde arpa fazlalığından dolayı ağzı kokan atı nitelemek üzere bu kökü kullanır: لَعَمْري لَسَعْدُ بن الضبِّابِ إذا غَدا / أحَبُّ إلينا منكَ، فا فَرَسٍ حَمِرْ |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ, insanı helak eden üç kırmızı tutkuyu (et, şarap ve koku veya altın) anlatırken çoğul kalıbı isimleştirerek şöyle der: إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ / مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça حمر kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda hem kırmızı renk hem de eşek adı olarak çok eski ve ortak bir kökene dayanır. İbranicede חמור (ḥămōr) doğrudan evcil erkek eşeği ifade ederken, חמר (ḥāmar) kökü köpürmek, kızarmak ve ziftlenmek anlamlarını taşır. Süryanicede ܚܡܪܐ (ḥmārā) eşek kelimesine karşılık gelir. Akadcada imēru(m) kelimesi aynı hayvan cinsini belirtmek üzere kullanılır ve fonetik olarak Sami gövdesinin en eski katmanını temsil eder. Arapçada bu semantik ikilik korunmuş; kök bir yandan derinin, kanın ve dağlardaki jeolojik katmanların kırmızılığını (kızıllık), diğer yandan yük taşıyıcısı ve yaban sürüsü olarak eşeği tanımlamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حُمْرَة ve حِمَار türevleri | Renk bildiren kalıp ile hayvan ismi arasında kanın/hararetin rengi ve hayvanın derisindeki kızıl-boz tona dayalı doğrudan bir semantik bağ mevcuttur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥămōr, Süryanice ḥmārā, Akadca imēru | Bütün ana Sami dillerinde eşek kelimesi düzenli ses denkliğiyle bu kökten türer; kızarma ve hararet anlamı da İbranice ve Arapçada ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır dilinde eor (eşek) | Bazı Afro-Asyatik katmanlarda benzer ses öbekleri bulunsa da geniş dilsel geçişler doğrudan kanıtlanamaz | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حمر | Anlamlı | Kızıllık ve eşek | Kırmızı renk tonu; binek ve yük hayvanı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حرم | Anlamlı | Yasaklamak ve dokunulmaz kılmak | Bir şeyi koruma altına alıp sınırlarını tecavüzden menetmek | Kur'an'da geçer; hararetin sınırlandırılmasıyla kavramsal bağ |
| محر | Anlamlı | Hızlı koşmak ve su yarmak | Rüzgar veya atın tozu yararak hızlıca ilerlemesi | Kur'an'da geçmez; hararetli atılımla ilişkilidir |
| مرح | Anlamlı | Aşırı sevinç ve taşkınlık | Gurur ve şımarıklıkla haddini aşarak yürüme hali | Kur'an'da geçer; kontrolsüz içsel enerjinin dışa vurumu |
| رحم | Anlamlı | Merhamet ve acıma | Canlıyı saran şefkat, rahmet ve döl yatağı | Kur'an'da geçer; koruyucu sıcaklığın içsel yansıması |
| رمح | Anlamlı | Mızrak ve dürtme | Mızrakla delme veya hayvanın ayaklarıyla tepmesi | Kur'an'da geçer; sert ve keskin fiziksel temas |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حمر | Merkez | Kırmızı renk; eşek | Hararetli kızıllık ile sabırlı veya ürkek yük hayvanı | Renkte belirginlik, canlıda taşırken idrakten yoksunluk |
| خيل | Komşu | Binek hayvanı (at) | Soyluluk, gurur, hız ve savaş vasıtası oluşuyla ayrılır | Hizmetten ziyade cengaverlik ve heybet unsurudur |
| بغل | Komşu | Melez binek hayvanı (katır) | Eşek ile atın melezi olup sadece yük ve dayanıklılık taşır | Üreme yetisi olmayan ara bir taşıyıcı formdur |
| صفر | Komşu | Renk (sarı) | Kırmızının hararetine karşılık sarının solgunluk ve parlaklığı | Işık ve dikkat çekme boyutu baskındır |
| سود | Komşu | Renk (siyah) | Kırmızının ara sıcaklığına karşılık mutlak koyuluk ve örtücülük | Işıksızlık ve ağırlık tonudur |
| بيض | Zıt | Renk (beyaz) | Kırmızının kan ve ateş tonuna karşılık mutlak arılık ve aydınlık | Lekesizlik ve berraklık kutbudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حمر | Kızıllık; eşek | Hem renk tonunu hem de iki farklı davranış sergileyen hayvanı içerir | Kesin |
| Latince | ruber; asinus | Kırmızı; eşek | İki ayrı kavram ayrı kelimelerle karşılanır, ortak morfolojik bağ yoktur | Kesin |
| İngilizce | red; donkey, onager | Kırmızı; eşek, yaban eşeği | Renk ile biyolojik türü ayrı sözcüklerle ifade eder | Kesin |
| Almanca | rot; Esel, Wildesel | Kırmızı; eşek, yaban eşeği | Renk ve hayvan adları bağımsız köklerden türemiştir | Kesin |
| Fransızca | rouge; âne, onagre | Kırmızı; eşek, yaban eşeği | Kavramsal düzeyde ayrışmış iki ayrı göstergedir | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُمْرٌ | Renk olarak kırmızı çizgiler | Dağlardaki jeolojik çeşitlilik ve tabiat ayetleri bağlamı (Fâtır 35:27) |
| وَالْحَمِيرَ | İnsan hizmetine verilen binek hayvanı | Yaratılış nimetleri ve ulaşım kolaylıkları bağlamı (Nahl 16:8) |
| حِمَارِكَ | Ölüm ve diriliş mucizesine konu olan binek | Yüz yıl ölü kalıp yeniden diriltilen kişinin ibretlik eşeği bağlamı (Bakara 2:259) |
| الْحَمِيرِ | Çirkin ve rahatsız edici ses örneği | Lokman'ın oğluna alçakgönüllülük ve ses tonu terbiyesi öğüdü bağlamı (Lokmân 31:19) |
| الْحِمَارِ | İçeriğini anlamadan kitap taşıyan idraksiz varlık | Tevrat'la yükümlü kılınıp onun gereğini yapmayanların meseli bağlamı (Cum‘a 62:5) |
| حُمُرٌ | Yırtıcıdan ürküp şuursuzca kaçan yaban eşekleri | Öğütten ve tefekkürden akılsızca kaçan inkarcıların psikolojisi bağlamı (Müddessir 74:50) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Temsil ve teşbih tahlili | İnkarcıların haktan kaçışının ve amel etmeyen alimlerin durumunun hayvan alegorisiyle anlatılmasındaki hikmet | İdrak yoksunluğu ve fıtrattan kaçış psikolojisi |
| Fıkıh | Hayvanların eti ve zekatı | Ehli eşeklerin (humur-ı ehliyye) etinin haramlığı ve bunların zekat/hizmet hükmü | Kullanım ve gıda sınırlandırması |
| Tefsir | İcaz ve mesel yöntemi | Kitap yüklü eşek ve arslandan kaçan yaban eşeği temsillerinin edebi ve ahlaki tahlili | Amelsiz ilim ve şuursuz ürkme |
| Hadis | Rivayet bağlamları ve haram kılınış | Hayber gününde ehli eşek etlerinin yasaklanması ve eşek anırması işitildiğinde şeytandan sığınma tavsiyesi | Nehy ve fıtri çirkinlik uyarısı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin taşınması ve amele dönüşmesi | Taşıyıcı bilinç | İdraksiz nakli yerme | Metni ezberleyip taşıyan ancak muhtevasını hayata aktarmayan dini zümre eleştirilir | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Yüzeysel malumatçılık | Ezbercilik tenkidi | Bilgiyi sadece sırtında bir yük olarak taşıyan, hazmetmeyen zihin modeli sorgulanır | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal tepki ve kaçış | Kitle histerisi | Kaçış psikolojisini gösterme | Gerçek kurtarıcı ilkelerden vahşice ve şuursuzca kaçan toplumların trajedisi anlatılır | Güçlü |
| İktisadi | Lojistik ve emek aracı | Temel taşıma gücü | Yük ve ulaşım sağlama | İktisadi üretimde ve nakliyede kullanılan en mütevazı ve erişilebilir taşıma vasıtasıdır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Taşıyıcı kanalın yük içeriğini işlememesi | İletişim teorisinde iletim kanalının veya sabit diskin taşıdığı bilginin semantik anlamından habersiz yalnızca bit düzeyinde transfer yapması durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve kör güdülenme | Sosyolojide bireyin ürettiği veya taşıdığı kültürel kodların manasına yabancılaşarak sadece mekanik bir işlev görmesi; kitlelerin tehdit algısıyla panik halinde kaçması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eşek kelimesini yalnızca gündelik bir hakaret veya zeka düşüklüğü nitelemesi olarak görüp ayetlerdeki epistemolojik uyarılardan soyutlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün tabiatta ilahi bir sanat rengi oluşu, insan için vazgeçilmez bir binek oluşu ve asıl olarak bilginin amelsiz taşınması ile hakikatten şuursuzca kaçışın derin bir insanlık durumu olarak resmedilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cum‘a suresindeki uyarının sadece geçmiş bir kavme ait olduğunu zannedip, günümüz dindarlarının ve aydınlarının da aynı idraksiz taşıyıcılık tehlikesine maruz kaldığını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ilim ile amel, bilgi ile şuur arasındaki bağı kurarken kullandığı en sarsıcı mesellerden birini oluşturduğu için zihniyet inşasında temeldir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tabiat ve yaratılış ayetlerinde (Fâtır 35:27, Nahl 16:8), ahlak ve edep eğitiminde (Lokmân 31:19), ahiret ve diriliş anlatımında (Bakara 2:259) ve inkarcı psikolojisi ile amelsiz din adamı eleştirisinde (Müddessir 74:50, Cum‘a 62:5) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini metinleri salt ezberleyip taşımanın fazilet sayıldığı mekanik dindarlık anlayışını ve hidayet çağrısını tehdit görerek sürü psikolojisiyle kaçan cehalet tavrını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAteş ve kan rengi kızıllık; sırtında yük taşıyan uysal binek veya tehlike anında sürü halinde dağılan yabani eşek.
- Soyut anlamÖzümlenmemiş bilginin mekanik olarak nakledilmesi; anlamsız gürültü ve hakikat uyarısından şuursuzca kaçış refleksi.
- Sistematik karşılıkBilgi sisteminde veri taşıma kapasitesi ile semantik kavrayış arasındaki oransızlık ve fıtri dengenin bozulması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , kökün işaret ettiği epistemolojik yabancılaşma ve idraksizlik durumunu temsil eder. taşınan toplam bilgi ve metin yükünü, bu yükün zihinsel idrak ve kavranma derecesini simgeler. ise haktan kaçış ve ürkme katsayısıdır. İdrak () sıfıra yaklaştıkça taşınan yükün ağırlığı () yabancılaşmayı () sonsuza götürür; hakikatten kaçış katsayısının artmasıyla da bireyin akli dengesi tamamen işlevsizleşir.