خيب
خ - ي - ب
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 9 sözlük
Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan kıvılcımdan yararlanarak üretiyorlardır. Kuru mantardan yapılan kav üstüne kıvılcım düştüğü zaman tutuşur ve alevsiz yanar. üflendiğinde ateş olur. Bu kavların bir kısmı nemli veya türü sebebiyle ateş almaz. Bu tür mantara haybe denir. Bir işte gayret edip ümitle uğraşırken sonuç elde edemeyen kimsenin perişan hale gelip çökmesine, bitkin hale gelmesine mastar olmuştur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan kıvılcımdan yararlanarak üretiyorlardır. Kuru mantardan yapılan kav üstüne kıvılcım düştüğü zaman tutuşur ve alevsiz yanar. üflendiğinde ateş olur. Bu kavların bir kısmı nemli veya türü sebebiyle ateş almaz. Bu tür mantara haybe denir. Bir işte gayret edip ümitle uğraşırken sonuç elde edemeyen kimsenin perişan hale gelip çökmesine, bitkin hale gelmesine mastar olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR967 harfباب الخاء والباء وو ا ي ء معهما
ب و خ، خ ي ب، خ ب و، خ ب أ، و ب خ مستعملات بوخ: باخَتِ النار تبُوخُ بَوْخاً وبُؤُوخاً، وأَبَخْتُها: أخمدتها.
وأَبْختْ الحرب إباخَةً، قال:
فاضْحَتْ ما يَبُوخُ لها سعيرُ
خيب: الخَيْبَةُ: حرمان الجد، خابَ يَخيبُ. وجعل الله سعي فلانٍ في خَيّابِ بن هَيَابٍ وبَيَابِ بن بَيّابٍ، في مثلٍ للعرب. ولا يقال منه: خابَ وهابَ.
والخَيّابُ: القدح الذي لا يوري، والذي لا يفوز من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR245 harfخاب الرجل خَيبةً، إذا لم ينل ما يَطلُب. وخَيِّبْتُهُ أنا تخييباً. وفي المثل: الهَيْبَةُ خَيْبَةٌ. ويقال: خَيْبَةٌ لزيد وخَيْبَةً لزيد، فالنصب على إضمار فعلٍ، والرفع على الابتداء. الكسائي: يقال وقَعوا في وادي تُخُيِّبَ غيرَ مصروفٍ، معناه الباطلُ.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.816 harf(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
(باب الخاء والياء وما يثلثهما) (خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً. (خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]): لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة. (خيس) الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال: تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ. (خيص) الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى: لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5]) والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ. ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه. (خيط) الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال: غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]): * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) * ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]): تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب. (خيف) الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال: فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9]) (خيل) الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق: إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11]) يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة: إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12]) وقال الشمّاخ: إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13]) ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]). (خيم) الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال: * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) * ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها. ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه: رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19]) فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة. فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال. (خام) وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح: إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21]) فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به. وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد. --------------------------------------------------------------- ([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم. ([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير). ([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها". ([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف. ([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له. ([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170). ([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة: * تالله لا أنسى منيحة واحد * ([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف). ([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ. ([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. ([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل). ([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455). ([13]) ديوان الشماخ 92. ([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل". ([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة. ([16]) في الأصل: "الخيل". ([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها. ([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب* ([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة". ([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا". ([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء. ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR202 harfخ ي ب
خاب الرجل.
وخيّبه الله وخاب سعيه وأمله " والهيبة خيبة " ومن هاب خاب ومن جسر أسر.
ومـن المجـاز: " وقعوا في وادي تخيب ".
وسعى فلان في خبّاب بن هيّاب.
وقدح خيّاب: لا يورِي.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.068 harfخابَ يَخِيبُ خَيْبَةً: حُرِم، ولم يَنَلْ ما طَلَب.
وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: مَنْ فازَ بِكُمْ، فقد فازَ بالقِدْحِ الأَخْيَبِ أَي بالسَّهْمِ الخائِبِ، الذي لا نَصِيبَ له من قِداحِ الـمَيْسِر، وهي ثلاثة: الـمَنِيحُ، والسَّفِيحُ، والوَغْدُ. والخَيْبَة: الحِرْمانُ والخُسْران؛ وقد خابَ يَخِيبُ ويَخُوبُ. وفي الحديث: خَيْبةً لَك ! ويا خَيْبَةَ الدَّهْرِ! وخَيَّبَه اللّه: حَرَمَه. وخَيَّبْتُه أَنا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR77 harf* خ ي ب * * خَابَ * يخيب * خَيْبَةً * إذا لم ينل ما طلب وفي المثل الهيبة خيبة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.305 harfخاب يخيب خيبة: حرم، ومنه خيبه الله أي حرمه وخيبته أنا تخييبا، والخيبة: الحرمان، والخسران وقد خاب يخيب ويخوب وخاب: خسر، عن الفراء، وخاب: كفر عن الفراء أيضا وخاب سعيه وأمله: لم ينل ما طلب، والخيبة: حرمان الجد، وفي المثل الهيبة خيبة ومن هاب خاب، وفي الحديث خيبة لك و يا خيبة الدهر ويقال: خيبة لزيد وخيبة لزيد بالرفع والنصب فالرفع على الابتداء والنصب على إضمار فعل، وهو دعاء عليه، وكذلك قولهم سعيه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.566 harfخَابَ
1 خَابَ خاب , (S, A, Msb, K, &c.,) aor. يَخِيبُ (Msb, K) and يَخُوبُ, (TA,) inf. n. خَيْبَةٌ, (S, Msb, K,) He (a man, S) was disappointed of attaining what he desired or sought; was balked; was unsuccessful; failed of attaining his desire: (S, Msb, K:) he was denied, refused, prohibited from attaining, or debarred from, what he desired or sought. (A, K.) You say, مَنْ هَابَ خَابَ [He who
Mücavir kökler21 mücavir (32 toplam)
- عني
1 ortak ayet · Manalandı
- دسس
1 ortak ayet · Dess : Dessese bir şeyi kapatan toz ve kirdir
- كبت
1 ortak ayet · “Kebed” ciğer demektir
- سحت
1 ortak ayet · Saht: Mistah, hurma kurutulan yerdir
- طرف
1 ortak ayet · Dilin ucu demektir
- جبر
1 ortak ayet · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
- فتح
1 ortak ayet · Feth, kapının açılması demektir
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- ويل
1 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
- حمل
1 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir
- فري
1 ortak ayet · Ferv “Ferre”ye bak
- وجه
1 ortak ayet · Yüz demektir
Geçtiği ayetler(5)
قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى
Boşa uğraştıMusa onlara dedi ki: Yazıklar olsun size, Allah’a karşı yalan uydurmayın Sonra azabla sizi yok eder. Doğrusu Allah’a iftira eden, hüsrana uğramıştır.
وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا
Boşa uğraştıVe bütün yüzler Hayy ve Kayyum olan Allah’a baş eğmiştir. Bir zulüm yükü taşıyanlar ise gerçekten hüsrana uğramıştır.
وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا
Boşa uğraştıVe onu örtüp kirleten ise muhakkak ziyana uğramıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خسر, حرم, بطل |
| Zıt Kök | فلح |
| Çekirdek Özet 1 | Çakmak tahtasının kıvılcım vermemesi, pay getirmeyen meysir oku, emeğin neticesiz kalması ve mahrumiyet |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük bir beklenti ve cehd ile girişilen bir eylemin sıfır neticeyle sonuçlanması, umudun boşa çıkması |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi hakikate ve ontolojik yasalara aykırı yönelişlerin kaçınılmaz akameti, ahlaki ve eylemsel iflas |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca anlık bir psikolojik üzüntü veya dünyevi şanssızlık olarak görüp, eylemin ontolojik batıllığından doğan kesin ve ebedi mahrumiyet boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Açılma, uzama, yönelme ve bir sonuca ulaşmak üzere potansiyel sergileme; nitekim خير kökünde arzu edilen yöne meyletme, خيط kökünde uzayıp giden hat, خيل kökünde zihni salınım ve tahayyül, خيم kökünde ise barınma amacıyla alanı genişletme anlamı belirgindir. | ب | Barınak, sınır ve kapatma imgesi taşıyan ب harfinin eklenmesiyle, açılan potansiyelin ve uzanan gayretin sert bir duvara çarparak kapanması, dışarıya hiçbir netice yahut fayda veremeden tıkanıp kalması ve mahrumiyete dönüşmesi anlamı özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar, elek (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşması) | Önleyici bir engeli, geçirgen olmayan sınırı ve geçit vermeyen bariyeri temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bir gayeye ulaşmak için fiilen harekete geçmeyi, el uzatmayı ve çaba sarf etmeyi simgeler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınır içine alma | Hareketi belirli bir hacmin içine hapseden, dışa akışı durduran kuşatmayı ifade eder. |
| خيب | Eyleme geçerek bir hedefe el uzatan failin (ي), karşısına çıkan aşılmaz ilahi ve ontolojik engele çarpması (خ) ve neticesinde tüm çabasının kendi içine hapsolarak hiçbir ürün veya pay alamadan mahrum kalması (ب). |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Birbirine sürtüldüğü halde ateş çıkarmayan çakmak tahtasına (ez-zenâd) yahut Câhiliye dönemindeki meysir kumarında sahibine hiçbir et ve kazanç payı getirmeyen nasipsiz oka Arapçada خَيَّاب denmesi; somut zeminde eylemin hedeflenen enerjiyi ve semereyi üretememesidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sa'lebe'nin hiciv bağlamında naklettiği اسْكُتْ، ولا تَنْطِقْ، فأَنـْتَ خَيَّابْ / كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ، وأَنـْتَ عَيَّابْ beytinde geçen خَيَّاب kelimesi, hiçbir hayır ve fayda üretmeyen, kıvılcım vermeyen çakmak gibi çorak ve bereketsiz kimse anlamında kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin vefasızlık gösterenlere hitaben söylediği مَنْ فازَ بِكُمْ، فقد فازَ بالقِدْحِ الأَخْيَبِ sözünde, meysirdeki sıfır paylı ok metaforu üzerinden kök mutlak nasipsizliği nitelemektedir; ayrıca Arap darb-ı meselinde geçen الهَيْبَةُ خَيْبَة sözü çekingenliğin mahrumiyet getirdiğini ifade eder. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça خيب kökü, Sami dil ailesinin Güney ve Batı kollarında eylemin boşa çıkması, mahrumiyet ve beklentinin akamete uğraması ekseninde daralmış bir semantik gelişimi temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranice ile Süryanicede kök doğrudan üçlü yâî biçimiyle yaygın bir fiil olarak yer almaktan ziyade, ecvef yapıda borçlanma, suçlu/haksız çıkma, ziyan etme ve mahrum kalma dairesini kuşatan חוב (Aramice ve İbranice h-w-b / h-y-b) köküyle yakın fonetik ve semantik akrabalık gösterir. Arapçada ise kök, çakmağın ateş vermemesi (el-kıdhu'l-hayyâb) ve kura okunun pay getirmemesi gibi doğrudan bedevi üretim ve bölüşüm araçlarının başarısızlığına bağlanarak, her türlü haksız, temelsiz ve batıl çabanın mutlak sıfırlanması yönünde güçlü bir kavramsal derinlik kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çakmak tahtasının kıvılcım vermemesi ve meysirde pay getirmeyen ok | Somut bir aracın hedeflenen fiziki neticeyi veya payı sağlayamamasından, her türlü beyhude gayretin mahrumiyetle sonuçlanmasına doğru gelişen soyutlama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice חוב (borçlu çıkmak, kaybetmek, cezaya çarptırılmak) | Ecvef kök gövdesinde hak kaybı, borçlanma ve kazançsızlık anlam alanının ortak paydası | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanmış düzenli bir soydaş tespit edilemedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيب | Anlamlı | Boşa çıkmak, mahrum kalmak | Çabanın hedeflenen semereyi vermemesi, umudun sıfırlanması | Hedef köktür; Kur'an'da 5 defa geçer |
| خبي | Anlamlı | Gizlemek, örtmek, sönmek | Ateşin sönmesi (habâ), bir şeyi saklamak ve korumak (habe'e) | Kur'an'da fiil olarak geçmez; hedef kökle ateşin sönmesi ve görünmez olma noktasında dolaylı semantik teması vardır |
| يخب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| يبخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| بخي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu dizilimde müstakil bir kök oluşmamıştır; Kur'an'da geçmez |
| بيخ | Anlamlı | Yatışmak, sönmek, zayıflamak | Ateşin yahut öfkenin alevini yitirip sönmesi (bavha/bayha) | Kur'an'da geçmez; enerjinin sönümlenmesi yönüyle hedef kökün çekirdeğine yaklaşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيب | Merkez | Boşa çıkma ve mahrumiyet | Hedeflenen sonuca ulaşmak için harcanan enerjinin tam bir sıfırlanma ve yoksunlukla neticelenmesi | Çabanın akamete uğraması ve umudun kırılması |
| خسر | Komşu | Ziyan ve sermaye kaybı | خسر kökünde mevcut ana sermayenin ve eldeki değerlerin eksilip yok olması esasken, خيب kökünde baştan beri umulan ve hedeflenen neticeye hiç ulaşamama vurgulanır | Mevcut varlığın erimesi ile geleceğe matuf ümidin boşa çıkması farkı |
| حرم | Komşu | Engellenme ve yoksun bırakılma | حرم kökünde dışsal bir yasak, engel veya hak ediş yokluğu sebebiyle pay alamamak öne çıkarken, خيب kökünde failin kendi bâtıl teşebbüsünün tabii bir iflası söz konusudur | Dış iradenin men etmesi ile eylemin kendi iç tutarsızlığından doğan akamet |
| بطل | Komşu | Hükümsüz ve asılsız olma | بطل kökü bir şeyin ontolojik ve hukuki olarak çürüklüğünü, gerçeksizliğini ifade ederken, خيب kökü bu bâtıl şeye güvenen failin yaşadığı pratik hezimet ve mahrumiyettir | Varlığın asılsızlığı ile failin akamete uğraması arasındaki ilişki |
| فلح | Zıt | Kurtuluş ve başarıya ulaşma | Emeğin toprağı yarıp yeşertmesi gibi, harcanan gayretin nihai ve kalıcı bir meyveye, zafere ve berekete dönüşmesi | Hedefe eksiksiz ulaşma ve arzulanan payı tam olarak elde etme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيب | Emeğin boşa çıkması, mahrumiyet | Beklentiyle girişilen fiilin kıvılcım vermemesi ve nasipsiz kalma hali | Kesin |
| Latince | frustrari, fallere | Boşa çıkarmak, yanıltmak, aldatmak | Beklentinin boşa düşürülmesini karşılar; ancak Arapçadaki pay alamama ve meysir oku metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | to fail, to be thwarted, to be frustrated | Başarısızlığa uğramak, eli boş kalmak, akamete uğramak | Eylemin neticesiz kalmasını ve psikolojik çöküntüyü verir; ilahi mahrumiyet boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | scheitern, fehlschlagen, leer ausgehen | İflas etmek, boşa çıkmak, eli boş dönmek | Hem eylemin başarısızlığını hem de pay alamadan eli boş kalmayı başarılı biçimde karşılar | Güçlü |
| Fransızca | échouer, faire chou blanc, être déçu | Başarısız olmak, eli boş dönmek, hayal kırıklığına uğramak | Özellikle hedefe ulaşılamayıp pay alınamadığını vurgulayan deyimsel karşılıkları örtüşür | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَابَ مَنِ افْتَرَى | Hakikate karşı iftira üretenin mutlak akameti | Tevhid mücadelesinde Allah'a yalan isnat eden sahte güçlerin ve büyücülerin eylemlerinin boşa çıkması bağlamı (Tâhâ 20:61) |
| وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا | Zulüm yüklenen kimsenin ilahi huzurda hüsranı ve iflası | Ahirette kul hakkı ve şirk gibi ağır haksızlıkları sırtlanarak gelenlerin hiçbir şefaate ve kurtuluşa eremeyip mahrum kalması (Tâhâ 20:111) |
| وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ | İnatçı zorbaların tarihsel ve nihai hezimeti | Peygamberlerin zafer talebi karşısında, güç ve baskı aygıtına güvenen kibirli tiranların dünyada ve ahirette helak olup hüsrana uğraması (İbrâhîm 14:15) |
| وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا | Nefsini kirletip alçaltanın varoluşsal çöküşü | Fıtratı günahla örten, potansiyelini karanlığa gömen bireyin ebedi saadetten ve manevi gelişimden bütünüyle mahrum kalması (Şems 91:10) |
| يَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ | Tuzak kuran inkârcıların eli boş ve perişan dönmesi | Müminlere karşı askeri ve siyasi imha planları kuranların hedeflerine ulaşamadan, hiçbir kazanım elde edemeden püskürtülmesi (Âl-i İmrân 3:127) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet-i ilahiye ve amellerin boşa çıkması (habât) | Şirk ve zulüm üzere kurulu amellerin ahirette hiçbir sevap üretmeyeceği, kafirin çabasının ontolojik bir sıfırlanmaya mahkum olduğu tespiti | Eylemin ilahi rıza karşısında mutlak semeresizliği ve ebedi mahrumiyet |
| Fıkıh | Hukuka aykırı ve batıl tasarruflar | Kumar (meysir), gasp veya batıl şartlar içeren akitlerin taraflara meşru mülkiyet ve hukuki koruma kazandırmaması, faili hak talebinden mahrum kılması | Hukuki geçersizlikten doğan hak ve semere kaybı |
| Tefsir | Ahlaki tezkiye ve tarih felsefesi | Şems suresinde nefsini fıtrata yabancılaştıranın, Tâhâ suresinde ise zulüm ve iftira yüklenenlerin hüsranının mahiyeti | Eylemin failine dönen kaçınılmaz bir bumerang gibi onu tüketmesi |
| Hadis | Dua ve meysir istiareleri | Kulun Allah'a açılan ellerinin boş dönmemesi temennisi (hâibeyn olmamak) ve dünyada hakkı batılda arayanların nasipsiz oka benzetilmesi | Talebin cevapsız kalması ve ilahi lütuftan mahrumiyet |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk ekseni | Bâtıl yönelişin mutlak iflası | Sahte ilahların ve amellerin hükümsüzlüğünü tescil etme | Hakikat temeline dayanmayan hiçbir niyet ve ibadet varoluşsal bir kurtuluş ve semere üretemez | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve bilgi felsefesi | Yanlış öncüllerle kurulan teorinin çöküşü | Asılsız iddia ve vehimleri eleme | Yanlış metodoloji ve sahte verilerle yürütülen zihni çaba hakikate ulaştırmaz, zihni akamete mahkum eder | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve zulüm mekanizması | Despotik tiranlığın kaçınılmaz hezimeti | Haksız güç temerküzünü tasfiye etme | Hakka dayanmayan, istibdat ve inatçı zorbalıkla ayakta duran siyasi rejimler nihayetinde dağılır ve hezimete uğrar | Kesin |
| İktisadi | Emek ve üretim dengesi | Sıfır toplamlı / spekülatif çabanın batması | Gayrimeşru kazanç girişimlerini sıfırlama | Üretim ve hakkaniyet içermeyen, kumar ve haksız temellüke dayalı iktisadi teşebbüsler bereketsizliğe ve sermaye kaybına uğrar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamikte sıfır verimli çevrim / Çözümsüz denklem sistemleri | Sisteme enerji girdisi yapılmasına rağmen (), faydalı iş çıktısının sıfır olması () ve entropi sebebiyle tüm enerjinin kaybolarak hedefin gerçekleşmemesi durumuna tam tekabül eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti-Değer kuramında amaca ulaşamama ve anomi | Bireyin veya kitlelerin yüksek yatırım yaptığı gayelerin, toplumsal ve yapısal engellere çarparak mutlak bir hayal kırıklığı ve kuralsızlık/yabancılaşma üretmesi durumudur. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca bireysel, geçici bir 'hayal kırıklığı', duygusal bir üzüntü yahut dünyevi bir talihsizlik olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin ilahi ve kozmik yasalarla (sünnetullah) çatışması neticesinde, failin hem dünyevi planlarının akamete uğraması hem de ahirette varoluşsal sermayesini bütünüyle yitirerek mutlak mahrumiyete düşmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zalimlerin, müfterilerin ve nefsini kirletenlerin akıbetini 'yalnızca psikolojik bir doyumsuzluk' sanmak; böylece Kur'an'ın bu kökle ortaya koyduğu ontolojik, ahlaki ve hukuki iflas yasasını kavramaktan uzaklaşmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan eylemlerine biçtiği değerin temel yasasını özetler; hakka dayanmayan her çaba, ne kadar büyük bir enerjiyle yürütülürse yürütülsün, çakmaktan ateş çıkmaması gibi mutlak bir bereketsizlik ve sıfırlanma ile sonuçlanacaktır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların müminlere kurduğu tuzakların anlatıldığı cihat ayetlerinde, firavunların ve zorba tiranların akıbetini tasvir eden kıssalarda ve nefis terbiyesini fıtrat ekseninde ele alan ahlak ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç, zenginlik, kurnazlık ve sayısal çokluğun tek başına başarı sağlayacağı vehmini yıkar; batıl temele dayanan her gayretin kaçınılmaz bir hüsran ve akamet taşıdığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBirbirine sürtülen çakmak ağaçlarının kıvılcım vermemesi, meysir kurasında pay getirmeyen nasipsiz ok ve hedeflenen semereden bütünüyle mahrum kalma.
- Soyut anlamBüyük bir arzu ve emekle başlatılan sürecin ilahi-ontolojik düzene aykırılığı sebebiyle hiçbir fayda üretmeyip faili mutlak bir hüsran ve iflasa sürüklemesi.
- Sistematik karşılıkİlahi adalet sistemi içinde şirk, zulüm, iftira ve fücur gibi batıl girdilerin çıktısının sıfır ve negatif olması zorunluluğu; ontolojik elenme yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde failin iradi eylemini, bu eylemin doğrultusunu, ise ilahi hakikat ve sünnetullah kümesini temsil eder. Eylem ilahi hakikat kümesinin dışında kaldığında (), zamana bağlı nihai getiri fonksiyonu kaçınılmaz olarak sıfıra eşitlenir (; mutlak pay alamama hali) ve failin toplam varoluşsal faydası negatif bir kayba (; hüsran ve mahrumiyet) dönüşür. Bu durum, kökün özündeki harcanan cehdin sıfır netice üretip faile hüsran olarak dönmesi hareketini tam olarak karşılar.