خيط
خ - ي - ط
KÖK- 3 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Hayt iplik demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hayt iplik demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.141 harfباب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR752 harfالخَيْطُ: السِلكُ، وجمعه خُيوطٌ وخُيوطَةٌ. والمِخْيَط: الإبرةُ، وكذلك الخِياط. ومنه قوله تعالى: "حَتَّى يَلِجَ الجملُ في سَمِّ الخِياطِ" والخَيْطُ الأسودُ: الفجرُ المستطيلُ. ويقال: سوادُ الليل. والخَيْطُ الأبيضُ: الفجرُ المعترضُ. قال أبو دُواد الإياديّ:
فلمَّا أضاءت لـنـا سُـدْفَةٌولاح من الصبح خَيْطٌ أَنارا
وخَيْطُ الرقبةِ: نُخاعُها. يقال: جاحَشَ فلانٌ عن خَيطِ رقبته، أي دافع عن دمه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.518 harfباب الخاء والطّاء
خطا ، خطىء ، وخط ، خاط ، خيط ، طاخ ، طخا : مستعملة .
خطا : قال الليثُ : خَطَوْتُ خَطْوَةً واحدةً ،
والاسْمُ الخُطْوَةُ ، والجميعُ : الْخُطَا .
قال الله جلّ وعزّ : ( ولا تتبعوا خطوات الشيطان ( [ البَقَرَة : 168 ] .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ _ عن الحرّانِيِّ عن ابن
السِّكِّيت _ قال :
الْخُطْوَةُ ما بين القدمَيْن _ والْخَطْوَةُ الفِعْلُ .
قال المنذريُّ :
وسمعت أبا العبَّاس يقول في قوله
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.816 harf(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.123 harf- الخيط معروف، وجمعه خيوط، وقد خطت الثوب أخيطه خياطة، وخيطته تخييطا. والخياط: الإبرة التي يخاط بها، قال تعالى: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ [الأعراف/40]، ﴿حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر﴾ [البقرة/187]، أي: بياض النهار من سواد الليل، والخيطة في قول الشاعر:
*تدلى عليها بين سب وخيطة*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها*
وهو لأبي ذؤيب الهذلي؛ انظر: ديوان الهذليين
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR979 harfخ ي ط
خاط الثوب وخيّطه وسلك الخيط في الخِياط والمخيط.
ومن المجاز: أخذ الليل في طيّ الريط وتبين الخيط من الخيط وهو أدق من خيط باطل وهو الهبـاء المنبـث في الشمس وقيل لعاب الشمس وقيل الخيط الخارج من فم العنكبوت الذي يقال له مخاط الشيطان.
وقال شيخ من دوس لعبد الله ابن الزبير: أتطمع أن تحوي الخلافة ساءماً غررت لقد أصبحت في خيط باطل وجاحش فلان عن خيط رقبته وهو النخاع.
ورأيت خيطاً من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.716 harfالخَيْطُ: السِّلْك، والجمع أَخْياطٌ وخُيوطٌ وخُيوطةٌ مثل فَحْلٍ وفُحولٍ وفُحولةٍ، زادوا الهاء لتأْنيث الجمع؛ وأَنشد ابن بري لابن مقبل:قَرِيساً ومَغْشِيّاً عليه، كأَنَّه
خُيوطةُ مارِيٍّ لَواهُنَّ فاتِلُهْ
وخاطَ الثوبَ يَخِيطُه خَيْطاً وخِياطةً، وهو مَخْيوطٌ ومَخِيطٌ، وكان حدّه مَخْيوطاً فلَيَّنُوا الياء كما لَيَّنُوها في خاطٍ، والتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو، فقالوا مَخِيط لالتقاء الساكنين،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR335 harf* خ ي ط * * الخَيْطُ * السلك وجمعه * خُيُوطٌ * و * خُيُوطَةٌ * مثل فحْل وفحول وفحولة و * المِخْيَطُ * بوزن المبضع الإبرة وكذا * الخِيَّاطُ * ومنه قوله تعالى ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ و * الخَيْطُ * الأسود الفجر المستطيل وقيل سواد الليل والخيط الأبيض الفجر المعترض و * خَاطَ * الثوب يخيطه * خِيَاطةً * فهو * مَخِيطٌ * و * مَخْيُوطٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.030 harfالخيط: السلك ج أخياط وخيوط وخيوطة، الأول نقله ابن بري، والأخيران نقلهما الجوهري، وقال: مثل فحول وفحولة. زاد في اللسان: زادوا الهاء لتأنيث الجمع. وأنشد ابن بري لابن مقبل:
فريسا ومغشيا عليه كأنـه خيوطة ماري لواهن فاتله وأنشد الصاغاني للشنفرى:
وأطوي على الخمص الحوايا كما انطوت خيوطة مـاري تـغـار وتـفـتــل قلت: ومثل هذا: وقع الحافر على
الخيط: السلك ج أخياط وخيوط وخيوطة، الأول نقله ابن بري، والأخيران نقلهما الجوهري، وقال: مثل فحول وفحولة. زاد في اللسان: زادوا الهاء لتأنيث الجمع. وأنشد ابن بري لابن مقبل: فريسا ومغشيا عليه كأنـه خيوطة ماري لواهن فاتله وأنشد الصاغاني للشنفرى: وأطوي على الخمص الحوايا كما انطوت خيوطة مـاري تـغـار وتـفـتــل قلت: ومثل هذا: وقع الحافر على الحافر، لا أن أحدهما أخذ من الثاني، فإن التشبيه بخيوطة ماري معنى مطروق للشعراء، كما حققه الآمدي في الموازنة. والخيط من الرقبة: نخاعها، يقال: جاحش فلان عن خيط رقبته، أي دافع عن دمه. كذا في اللسان والعباب والصحاح، وهو مجاز. والخيط جبل معروف. والخيط الخياطة، هكذا في النسخ، والصواب الخياط، بلا هاء، كما في العباب، يقال: أعطني خياطا ونصاحا، أي خيطا، واحدا، قاله أبو زيد، ومنه الحديث: أدوا الخياط والمخيط أراد بالخياط هنا: الخيط، وبالمخيط: الإبرة.والخيط: انسياب الحية على الأرض، وقد خاط الحية، وهو مجاز. ومن المجاز: الخيط: الجماعة، وفي الصحاح: القطيع من النعام، وفي اللسان: وقد يكون من البقر. والخيط: القطعة من الجراد، كالخيطى، كسكرى، نقله الجوهري. والخيط، بالكسر فيهما، أي في النعام والجراد، ذكر ابن دريد الفتح والكسر في النعام، وكان الأصمعي يختار الكسر، وعليه اقتصر الجوهري. وفي العباب: قال لبيد يذكر الدمن: وخيطا من خواضب مؤلفات كأن رئالهـا أرق الإفـال قلت: ونسبه ابن بري لشبيل، ج: خيطان، بالكسر، وأخياط أيضا، قاله ابن بري، وأنشد ابن دريد: لم أخش خيطانا من النعام ومن المجاز: نعامة خيطاء بينة الخيط، أي طويلة العنق، نقله الجوهري. والخياط والمخيط، ككتاب ومنبر: ما خيط به الثوب، وهما أيضا: الإبرة، ومنه قوله تعالى: حتى يلج الجمل في سم الخياط أي في ثقب الإبرة، قال سيبويه: المخيط، ونظيره مما يعتمل به مكسور الأول كانت فيه الهاء أو لم تكن، قال: ومثل خياط ومخيط، سراد ومسرد، وقرام ومقرم. وقوله: والممر والمسلك، ظاهر سياقه أنه معطوف على ما قبله، فيكون الخياط والمخيط بهذا المعنى، وهو وهم، والصواب: والمخيط، أي كمقيل: الممر والمسلك، كما هو في اللسان والعباب على الصواب، وكأن في عبارة المصنف سقطا، فتأمل. وهو خاط، من الخياطة، عن أبي عبيدة، كما نقله الصاغاني في العباب، ووقع في التكملة: عن أبي عبيدة، ونسبه في اللسان إلى كراع، وخائط، وخياط. وثوب مخيط ومخيوط، وقد خاطه خياطة، وأنشد ابن دريد: هل في دجوب الحرة المخيط وذيلة تشفـي مـن الأطـيط
وكان حده مخيوطا، فلينوا الياء كما لينوها في خاط، والتقى ساكنان: سكون الياء، وسكون الواو، فقالوا: مخيط، لالتقاء الساكنين، ألقوا أحدهما. وكذلك: بر مكيل، وأصله مكيول، قال الجوهري: فمن قال مخيوط أخرجه على التمام. ومن قال مخيط بناه على النقص؛ لنقصان الياء في خطت، والياء في مخيط هي واو مفعول انقلبت ياء؛ لسكونها وانكسار ما قبلها، وإنما حرك ما قبلها لسكونها وسكون الواو بعد سقوط الياء، وإنما كسر ليعلم أن الساقط ياء. وناس يقولون: إن الياء في مخيط هي الأصلية، والذي حذف واو مفعول، ليعرف الواوي من اليائي، والقول هو الأول؛ لأن الواو مزيدة للبناء، فلا ينبغي لها أن تحذف، والأصلي أحق بالحذف لاجتماع ساكنين، أو علة توجب أن يحذف حرف. كذلك القول في كل مفعول من ذوات الثلاثة إذا كان من بنات الياء فإنه يجيء على التمام إلا حرفان: مسك مدووف، وثوب مصوون، فإن هذين جاءا نادرين، وفي النحويين من يقيس على ذلك فيقول: قول مقوول، وفرس مقوود، قياسا مطردا. ومن المجاز: أخذ الليل في طي الريط، وتبين الخيط من الخيط، يعنى بهما الخيط الأبيض والخيط الأسود، وفي التنزيل العزيز: حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر وهما بياض الصبح وسواد الليل، على التشبيه بالخيط لدقته. وفي حديث عدي بن حاتم: إنك لعريض القفا، ليس المعنى ذلك، ولكنه بياض الفجر من سواد الليل وفي النهاية: ولكنه يريد بياض النهار وظلمة الليل، وقال أمية بن أبي الصلت: الخيط الأبيض ضوء الصبح منفلقوالخيط الأسود لون الليل مركوم وفي الصحاح: الخيط الأسود: الفجر المستطيل، ويقال: سواد الليل، والخيط الأبيض: الفجر المعترض، قال أبو دواد الإيادي: فلما أضاءت لـنـا سـدفة ولاح من الصبح خيط أنارا قال أبو إسحاق: هما فجران، أحدهما يبدو أسود معترضا، وهو الخيط الأسود، والآخر يبدو طالعا مستطيلا يملأ الأفق، وهو الخيط الأبيض، وحقيقته: حتى يتبين لكم الليل من النهار. وقيل: الخيط في البيت: اللون، قال أبو عبيد: ويدل له تفسير النبي صلى الله عليه وسلم إياهما بقوله: إنما هو سواد الليل وبياض النهار . قلت: وكذا يشهد له قول أمية السابق. ومن المجاز: خيط الشيب رأسه، وفي رأسه ولحيته تخييطا، إذا بدا فيه وظهر طرائق، مثل وخط أو: صار كالخيوط. وفي الأساس: هو مثل نور الشجر وورد، فتخيط رأسه بالشيب، قال بدر بن عامر الهذلي: تالله لا أنسى منيحة واحـد حتى تخيط بالبياض قروني هكذا في اللسان. قلت: والرواية: أقسمت لا أنسى، ويروى: توخط. والقرون: جوانب الرأس، ومنيحة واحد، يريد منيحة رجل. وفي العباب: يعني به أبا العيال الهذلي. وقال ابن بري: قال ابن حبيب: إذا اتصل الشيب في الرأس فقد خيط الرأس الشيب، فجعل خيط متعديا، قال: فتكون الرواية على هذا: حتى تخيط بالبياض قروني
وجعل البياض فيها كأنه شيء خيط بعضه إلى بعض، قال: وأما من قال خيط في رأسه الشيب، بمعنى: بدا، فإنه يريد تخيط بكسر الياء أي خيطت قروني وهي تخيط، والمعنى: أن الشيب صار في السواد الخيوط ولم يتصل؛ لأنه لو اتصل لكان نسجا. قال: وقد روي البيت بالوجهين، أعني تخيط، بفتح الياء، وتخيط، بكسرها، والخاء مفتوحة في الوجهين. وقال ابن عباد: خيط باطل: الهواء، يقال: أرق من خيط باطل، هكذا نقله الصاغاني، وهو مجاز، قال وأنشد ابن فارس: غدرتم بعمرو يا بني خيط باطل ومثلكم يبني البيوت على عمرو قلت: وهذا الذي نقله الصاغاني عن ابن عباد تصحيف، والذي نقله الأزهري وغيره عن أحمد بن يحيى يقال: فلان أدق من خيط الباطل. قال: وخيط الباطل هو الهباء المنثور الذي يدخل من الكوة عند حمي الشمس، يضرب مثلا لمن يهون أمره. أو ضوء يدخل من الكوة، حكاه ثعلب. وفي الصحاح: خيط باطل: الذي يقال له لعاب الشمس، ومخاط الشيطان. قلت: وفسر الزمخشري مخاط الشيطان بما يخرج من فم العنكبوت، وكذلك قاله ابن بري، فهو غير لعاب الشمس، وكأن المصنف جعله عطف تفسير، وليس كذلك، فتأمل. والخيطة في كلام هذيل: الوتد، نقله الجوهري، وزاد السكري: الذي يوتد في الحبل ليتدلى عليها، أي على الخلية. وأنشد لأبي ذؤيب يصف مشتار العسل: تدلى عليها بين سـب وخـيطة بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها يقول: تدلى صاحب العسل. والسب: الحبل. والجرداء: الصخرة. والوكف: النطع. شبهها به في الملاسة، والباء في بجرداء بمعنى في أو على وقال الأصمعي: الخيطة: الحبل، كما نقله الأزهري، وأنشد: تدلى عليها بين سب وخيطة شديدة الوصاة نابل وابن نابل ونقل الجوهري عن أبي عمرو: الخيطة: حبل لطيف يتخذ من السلب، ونقله السكري أيضا في شرح الديوان. فقال: ويقال خيطة هو حبل من سلب لطيف. قال والسلب: شجر يعمل منه الحبال. وقال غيره: الخيطة: خيط يكون مع حبل مشتار العسل، فإذا أراد الخلية ثم أراد الحبل جذبه بذلك الخيط، وهو مربوط إليه، وبه فسر قول أبي ذؤيب السابق. أو الخيطة: دراعة يلبسها، وهو قول ابن حبيب في شرح قول أبي ذؤيب. ومن المجاز: خاط إليه خيطة، إذا مر عليه مرة واحدة. وفي الأساس: خاط فلان خيطة: إذا امتد في السير لا يلوي على شيء وكذلك خاط إلى مقصده، أو خاط خيطة: مر مرة سريعة وقال الليث: خاط خيطة واحدة، إذا سار سيرة ولم يقطع السير. وفي نوادر الأعراب: خاط خيطا، إذا مضى سريعا، وتخوط تخوطا مثله، وكذلك: مخط في الأرض مخطا، كاختاط واختطى، قال كراع: هو مأخوذ من الخطو، مقلوب عنه. قال ابن سيده: وهذا خطأ، إذ لو كان كذلك لقالوا: خاطه خوطة، ولم يقولوا خيطة. قال: وليس مثل كراع يؤمن على هذا. ومن المجاز: مخيط الحية: مزحفها، وهو ممرها ومسلكها، قال ذو الرمة: وبينهما ملقى زمام كـأنـه مخيط شجاع آخر الليل ثائر ومما يستدرك عليه: الخياط: بالكسر: لغة في الخياطة، قال المتنخل الهذلي:
كأن على صحاصحه رياطا منشرة نزعن من الخـياط وخيطه تخييطا، كخاطه، ومنه قول الشاعر: فهن بالأيدي مقيساته مقدرات ومخيطاته والخياطة: صناعة الخائط. والخيط: اللون. وخيط بالطل: لقب مروان بن الحكم، لقب به لطوله، كأنه شبه بمخاط الشيطان، وقال الجوهري: لأنه كان طويلا مضطربا، وأنشد للشاعر، قلت: هو عبد الرحمن بن الحكم: لحى الله قوما ملكوا خيط باطلعلى الناس يعطي من يشاء ويمنع والخيط، محركة: طول قصب النعام، وعنقه، ويقال: هو ما فيه من اختلاط سواد في بياض لازم له، كالعيس في الإبل العراب، ويقال: خيط النعام هو: أن يتقاطر ويتتابع كالخيط الممدود. ويقال: خاط بعيرا ببعير، إذا قرن بينهما، وهو مجاز. قال ركاض الدبيري: بليد لم يخط حرفا بعنس ولكن كان يختاط الخفاء أي لم يقرن بعيرا ببعير، أراد أنه ليس من أرباب النعم. والخفاء: الثوب الذي يتغطى به. ويقال: ما آتيك إلا الخيطة، أي الفينة. وقال ابن شميل: في البطن مقاطه ومخيطه، قال: ومخيطه: مجتمع الصفاق، وهو ظاهر البطن. ونقل شيخنا عن عناية الشهاب أثناء الأعراف: المخيط، كمقعد: ما خيط به. قلت: وهو غريب. والخياط، كشداد: الذي يمر سريعا، قال رؤبة: فقل لذاك الشاعر الـخـياط وذي المراء المهمر الضفاط رغت اتقاء العير بالضراط والخيطان والخيطان، بالفتح والكسر: الجماعة من الناس. ومخيط، كمقيل: جبل. وخياط بن خليفة، والد خليفة: محدثان مشهوران، وحماد بن خالد الخياط، وغيره: محدثون. وشيخ الإسلام علاء الدين سديد بن محمد الخياطي الخوارزمي، عن فخر المشايخ علي بن محمد العمراني، وعنه نجم الدين الحسين بن محمد البارع. والحافظ أبو الحسين محمد بن حسن بن علي الجرجاني الخياطي، سكن ما وراء النهر، وحدث عن عمران بن موسى بن مجاشع، وعنه غنجار، ومات سنة 353، هكذا ضبطه الحافظ فيهما. وأحمد بن علي الأبار الخيوطي: عن مسدد، وعلي بن الفضل الخيوطي، عن البغوي. وجزيرة الخيوطين: موضع بمصر. وخياط السنة: لقب محدث مشهور. ومخيط، كمنبر: لقب الشريف أبي محمد الحسين بن أحمد بن الحسين بن داوود الحسيني، أمير المدينة، نزل مصر، وإنما لقب به لأنه كان يبرئ المكلوبين. وكان إذا أتي بمكلوب يقول: ائتوني بمخيط، وهي الإبرة، وهو جد المخايطة بالمدينة ومصر والكوفة.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.227 harfخَاطَ
1 خَاطَ خاط , (Msb, TA,) first pers. خِطْتُ, (S,) aor. يَخِيطُ, (Msb,) inf. n. خِيَاطَةٌ, (S, TA,) or this is a simple subst., (Msb, TK,) and the inf. n. is خَيْطٌ, (TK,) which is said in the K to be syn. with خِيَاطَةٌ, but this last is a mistake for خِيَاطٌ as signifying “thread,” (TA,) or “a thread,” (AZ, TA,) though خِيَاطٌ is also syn. with خِيَاطَةٌ, (TA,) He sewed, sewed together, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR991 harfخَاطَ
خَاطَ ( y ) I ( n. ac. خَيْط 1 ),
a. Sewed, stitched together.
خَيَّطَ
خَيَّطَ II
a. [ Fī ], Appeared on ( the head: white hair ).
تَخَيَّطَ
تَخَيَّطَ V ,
a. Was sewn, stitched together.
b. [ Bi ], Was, became covered with ( white hair ).
خَيْط
خَيْط [ 1 ] , ( pl. خُيُوْط 27 , خُيُوْطَة 27t , خِيْطَاْن 34 , أَخْيَاْط 38 ),
a. Thread; string.
b. see 2 .
خِيْط
خِيْط [ 2 ] , (
Mücavir kökler42 mücavir (61 toplam)
- رفث
1 ortak ayet · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
- سمم
1 ortak ayet · Arı iğnesi demektir
- سود
1 ortak ayet · Kararan
- عكف
1 ortak ayet · Örgülü saç demektir
- ولج
1 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- جمل
1 ortak ayet · Erkek deve demektir
- خون
1 ortak ayet · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
- صوم
1 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- بيض
1 ortak ayet · Biid yumurta demektir
- أيي
2 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- تمم
1 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- حدد
1 ortak ayet · Hadid demir demektir
Geçtiği ayetler(2)
… كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا …
İplikOruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيط |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سلك, حبل, قرن, وصل |
| Zıt Kök | قطع |
| Çekirdek Özet 1 | İnce ve doğrusal biçimde uzayan nesne, iplik ve iki parçayı birbirine dikerek bağlama |
| Çekirdek Özet 2 | Şafağın ilk ışıma hattı gibi hassas görsel sınır ile imkânsız geçişi simgeleyen iğne deliği |
| Çekirdek Özet 3 | Kopuk unsurları ince bir hat boyunca bitiştirme, sınır belirleme ve kısıtlı geçiş kanalı |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca dokuma ipliğine indirgeyerek şafak sınırındaki optik ve zamansal inceliği ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir yöne doğru uzanma, belirme ve zihinde veya mekânda iz bırakma; nitekim خير kökünde üstün yönelim, خيل kökünde hayal ve uzayıp giden tasavvur, خيم kökünde ise örtü ve uzantı bulunur | ط | Çekirdeğin taşıdığı uzama ve belirme anlamını, tığ veya kuşatıcı hat gibi ince, çekilmiş, gergin ve fiziksel bir dikiş çizgisine dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve bölme (duvar imgesinin hırıltılı varyantı) | Bir alanı diğerinden ayıran, sınır çizen ve iki taraf arasında engel kuran ayrım çizgisi. |
| ي | El ve kol | İş yapma, tutma, çekme, uzatma ve yönlendirme faaliyeti. |
| ط | Sepet ve sarım | Nesneyi çevreleme, sarma, dikişle tutturma ve birleştirme eylemi. |
| خيط | İki alanı ayıran sınırdan el marifetiyle ince bir bağı çekip nesneleri birbirine bitiştirme | Ayrık iki kutbu (gece ile gündüzü, iki kumaş parçasını) ince ve doğrusal bir hat üzerinde bir araya getiren ve sınırı belirginleştiren bütüncül hareket. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bükülmüş liflerden elde edilen ince ip veya dikiş ipliği; deve kuşu boynunun veya sürüsünün ip gibi art arda dizilerek ince uzun uzanması; dikiş iğnesi veya dikme işi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa deve kuşu sürüsünü ip gibi art arda dizilmiş düzene benzeterek kökü kullanmıştır: وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ / كأن رِئالَهـا أرق الإفـال |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mikbel bir beytinde bükülmüş iplikleri tasvir eder: قَرِيساً ومَغْشِيّاً عليه، كأَنَّه / خُيوطةُ مارِيٍّ لَواهُنَّ فاتِلُهْ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn; Lisānü’l-ʿArab; Maqāyīsü’l-Luğa; Dîvânu Lebîd.
Sami etimolojik katman
Arapça خيط kökü, Sami dillerinde dikiş dikmek, bükülmüş lif ve ince hat anlamlarıyla temsil edilen bir kök ailesine aittir. İbranicede hûṭ (חוּט) iplik ve kordon manasına gelip dokuma ve sınır belirleme bağlamlarında yer alır. Aramice ve Süryanicede ḥyṭ (ܚܝܛ) kökü doğrudan "dikmek" fiilini ve ḥūṭā (ܚܘܛܐ) formu dikiş ipliğini karşılar; nitekim Süryanicede dikiş diken kimseye de ḥayyāṭā denmektedir. Akadcadaki ḫāṭu kökü ise tartmak, gözetlemek ve incelemekle ilişkili olsa da Batı Sami dillerindeki ortak semantik çekirdek dikiş, bağlama ve ince çizgisel uzantı üzerinde yoğunlaşır. Klasik Arapçada bu kök, bükülmüş lif somutluğundan hareketle hem iğne deliğinden geçen dikiş aletini (خياط) hem de ufukta beliren ilk ince aydınlık çizgisini mecazi olarak ifade edecek bir kavrayış derinliği kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs; Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خيط | Bükülmüş ince ip, iğne ile kumaşı tutturma, ufuktaki ince ışık veya karanlık çizgisi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hûṭ (חוּט), Süryanice ḥyṭ (ܚܝܛ) | Dikiş dikmek, iplik ve kordon anlamlarında düzenli ses ve anlam denkliği gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT; Payne Smith; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيط | Anlamlı | İplik, dikmek, ince hat | İnce bir çizgi boyunca uzamak ve iki şeyi birbirine tutturmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خطي | Anlamlı | Adım atmak, hata etmek | Bir noktadan diğerine adım uzatmak veya hedeften sapmak. | Hedef kökle doğrusal uzanım paydası vardır; Kur'an'da geçer (خطأ / خطو). |
| يخط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| يطخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| طخي | Anlamlı | Karanlık, örtünme, bulanıklık | Gecenin veya bulutun her tarafı kaplayıp görüşü engellemesi. | Hedef kökteki aydınlık-karanlık hattının tersine bütünüyle kararmayı anlatır. |
| طيخ | Anlamlı | Sapma, kibre kapılma, saçmalama | Doğru çizgiden çıkıp taşkınlık ve hafiflik göstermek. | Çizgisel intizamın bozulması yönüyle zıt çağrışım taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيط | Merkez | İnce bağ ve hat | İki parçayı birleştiren veya iki alanı birbirinden ayıran en ince doğrusal unsur. | Dikiş, iplik, iğne ve ufuktaki ışık çizgisi. |
| سلك | Komşu | Bir nesneyi diğerinin içine sokma | Bir şeyin dar bir kanaldan veya delikten geçirilip ilerletilmesini vurgular. | İpliğin iğneye geçirilmesi eylemini öne çıkarır. |
| حبل | Komşu | Kalın bağ ve ip | Dayanıklılık, çekme ve tutma gücü taşıyan bükümlü kalın araç. | خيط köküne göre çok daha kalın, hacimli ve taşıyıcıdır. |
| قرن | Komşu | İki şeyi yan yana bağlama | İki varlığı denk tutarak eşleştirme ve birleştirme. | Dikiş yoluyla bitiştirmeyi değil, çift oluşturmayı merkeze alır. |
| قطع | Zıt | Kesme ve ayırma | Aradaki bağı ortadan kaldırarak iki unsuru bütünüyle birbirinden koparma. | İpliğin sağladığı birleşmenin ve sürekliliğin mutlak karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيط | İplik, dikiş bağı, ince sınır çizgisi | Hem somut lifi hem de ufuktaki ince optik hattı karşılayan kök anlam. | Kesin |
| Latince | filum, sutura | İplik, tel, dikiş yeri | "Filum" doğrusal inceliği, "sutura" iki parçanın dikilerek birleştirilmesini karşılar; ufuk mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | thread, suture, seam | İplik, dikiş, sınır hattı | "Thread" ince bağı ve ardışık akışı, "suture" dikişi verir; şafak çizgisi anlamı yan mecazla kurulur. | Kesin |
| Almanca | Faden, Naht | İplik, dikiş çizgisi | "Faden" fiziksel ipliği ve mantıksal bağı, "Naht" birleşme hattını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | fil, couture | İplik, hat, dikiş | "Fil" nesnel ve mecazi ipliği taşır; Arapçadaki iğne aleti türevi dışarıda kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Trésor de la Langue Française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ / الْخَيْطُ الْأَسْوَدُ | Gecenin karanlığı ile şafağın ilk aydınlığı arasındaki ince görsel sınır | Oruç vaktinin başlama sınırını belirleyen optik ve fıkhî bağlam (Bakara 2:187). |
| سَمِّ الْخِيَاطِ | Dikiş iğnesi ve iğnenin dar geçiş kanalı | İnkârcıların cennete girişinin imkânsızlığını vurgulayan darbımesel bağlamı (A'râf 7:40). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve tehdidin kesinliği | A'râf 7:40 ayetinde geçen iğne deliği metaforu üzerinden, kâfirlerin ebedî olarak cennete giremeyecekleri ve affedilme imkânsızlığı tartışılmıştır. | İmkânsızlık şartının mantıksal kurgusu ve muhal oluş. |
| Fıkıh | İmsak ve iftar sınırları | Fecr-i sâdık vaktinin başlangıcını tespit etmede beyaz ipliğin siyah iplikten ayrılması ölçütü fıkıhta ibadet sınırını belirlemiştir. | Zaman sınırının optik olarak kesinleşmesi ve mükellefiyetin başlaması. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Bakara 2:187 ayetindeki iplik lafzının somut kumaş bağı mı yoksa ufuktaki ışıma çizgisi mi olduğu mecaz-hakikat dengesi içinde incelenmiştir. | Ufuktaki doğrusal ışık yayılımının dille ifadesi. |
| Hadis | Sahâbenin lafzı anlama süreci | Adiy b. Hâtim'in yastığının altına siyah ve beyaz ip koyup bakması üzerine Hz. Peygamber'in bunun gece ve gündüzün aydınlığı olduğunu beyan etmesi. | Lafzî lafızcılıktan bağlamsal ve maksatlı anlama geçiş. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet vakti ve had sınırları | İntikal sınırı (fecr) | Ayrıştırma ve tayin | Gece ile gündüz arasındaki en ince çizginin tespiti, sorumluluğun başladığı fıtrî ve şer'î eşiği belirler. | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik ölçüm | Işığın kırılma ve yayılma hattı | Eşik tespiti | Işığın atmosferde saçılmaya başladığı ilk ince doğrusal hattın tayini, zaman ve mekân ölçümüne temel oluşturur. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet çizgisi | Ayrım hattı | Sınır güvenliği | Hak ile batıl veya meşru ile gayrimeşru arasındaki hassas ayrım, toplumsal düzenin dağılmasını önleyen ince sınırdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim, tekstil ve zanaat | Hammaddenin mamule dönüşüm bağı | Bütünleştirme | Ayrık liflerin bir araya getirilip kumaşa dönüştürülmesi gibi, parçalı iktisadi unsurlar sözleşme bağıyla birleşir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir boyutlu doğru (geometri) / Eşik frekansı (fizik) | Genişliği ihmal edilebilecek kadar dar olan, iki bölgeyi birbirinden ayıran matematiksel çizgi veya sistemin faz değiştirdiği kritik eşik değeri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır / Sosyolojik geçişkenlik bariyeri | İki hukuki veya toplumsal statü arasındaki en ince ayrım çizgisi; bir durumdan diğerine geçişi imkânsız kılan dar eşik kanalı. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca terzilik zanaatı ve basit bir dikiş malzemesi olarak görüp taşıdığı sınır, eşik ve geçiş bariyeri niteliklerini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Birbirinden zıt iki durumu (gece-gündüz) ayıran hassas optik hat ve zıtların bir araya gelmesini engelleyen imkânsızlık ölçüsü. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:187 ayetini zahirî iplik parçası zanneden tarihsel yanılgıya düşmek veya A'râf 7:40 ayetindeki temsili darbımeseli sıradan bir söz sanatı sanıp ontolojik imkânsızlık vurgusunu hafifletmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın soyut zaman sınırlarını ve ahlaki/ontolojik imkânsızlıkları somut fiziksel imgelerle nasıl zihne nakşettiğini gösteren temel anahtarlardan biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet vakitlerini tanzim eden ahkâm ayetlerinde (Bakara 2:187) ve ahiret hallerine dair kâfirlerin akıbetini bildiren mesel ayetlerinde (A'râf 7:40) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Lafızların yüzeysel ve dar kalıplarla anlaşılmasını engelleyerek Kur'an'ın istiare, temsil ve fıtrî gözlem dengesini doğru kurmayı sağlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBükülmüş liflerden elde edilen ince dikiş ipi, iğne ve doğrusal biçimde uzayan ince hat.
- Soyut anlamİki zıt veya ayrık alanı birbirinden ayıran en dar sınır eşiği; iki nesneyi bitiştiren bağ; geçişi kısıtlayan en dar kanal.
- Sistematik karşılıkZamansal ve fıkhî intikallerde sınır göstergesi; eskatolojik ve ahlaki yargılarda imkânsızlık bariyeri.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBirinci modelde çizgisi, iki boyutlu uzayda iki farklı bölgeyi ( ve ) birbirinden ayıran sıfır kalınlıklı sınır hattını (ufuktaki aydınlık ve karanlık çizgisini) temsil eder. İkinci modelde ise kanal çapını (iğne deliğinin genişliğini), ise devenin veya hacimli bir nesnenin bu dar kanaldan geçme olasılığını gösterir; delik çapı minimum sınıra yaklaştıkça geçiş olasılığı mutlak sıfıra ulaşır.