خيل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ي-ل8 sîga, 77 mücavir kök, 9 ayet, 9 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خددقنطرأسيالْخَيْلِخَيْلٍوَالْخَيْلِخيلفخرحبببِخَيْلِكَمُخْتَالٍبغلجلبمرح

KökSîga 8Ayet 9Sure 9Mücavir 77

▶ Ağı aç (3B)

خيل

خ - ي - ل

KÖK
  • 9 geçiş
  • 9 ayet
  • 8 sîga
  • 12 sözlük

Heyl (hı) : At demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Heyl (hı) : At demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.107 harf
باب الخاء واللام وو ا ي ء معهما خ ول، خ ي ل، خ ل و، و ل خ، ل و خ، ل خ و مستعملات خول: أَخْوَلَ الرجلُ إذا كان ذا أخوالٍ، فهو مُخْوِلٌ ومُخْوَل، وهو كريم الخالِ أيضاً والخُؤولةُ مصدر الخال. والخالُ: بَثْرةٌ في الوجه تضرب إلى السواد، وجمعه خِيلانٌ. والخالُ: ثوب ناعم من ثياب اليمن، قال: والخالُ ثوبٌ من ثِياب الجهال ويقالُ: رجل خالٌ ومُختالٌ أي شديد الخُيَلاءِ، قال: إذا تجرد لا خالٌ ولا بَخِلُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR2.584 harf
الخَيالُ والخَيالَةُ: الشخصُ، والطيفُ أيضاً. قال الشاعر: ولستُ بنازِلٍ إلاَّ أَلَمَّـتْبرَحْلي أوخَيالَتُها الكَذوبُ والخَيالُ: خشبةٌ عليها ثيابٌ سودٌ تُنْصَبُ للطَير والبهائم فتظنُّه إنساناً. وقال: أَخي لا أَخَالي بعده غير أنّنـي كَراعي خَيال يَسْتَطيفُ بلا فِكْرِ والخَيْلُ: الفرسانُ، ومنه قوله تعالى: "وأَجْلِبْ عليهم بِخَيْلِكَ ورَجْلِكَ" أي بفُرسانك ورَجَّالَتِكَ. والخَيْلُ أيضاً:
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.816 harf
(باب الخاء والياء وما يثلثهما) (خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً. (خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
Maddenin bağlantısı

(باب الخاء والياء وما يثلثهما) (خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً. (خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]): لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة. (خيس) الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال: تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ. (خيص) الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى: لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5]) والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ. ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه. (خيط) الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال: غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]): * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) * ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]): تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب. (خيف) الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال: فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9]) (خيل) الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق: إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11]) يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة: إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12]) وقال الشمّاخ: إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13]) ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]). (خيم) الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال: * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) * ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها. ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه: رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19]) فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة. فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال. (خام) وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح: إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21]) فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به. وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد. --------------------------------------------------------------- ([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم. ([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير). ([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها". ([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف. ([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له. ([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170). ([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة: * تالله لا أنسى منيحة واحد * ([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف). ([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ. ([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. ([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل). ([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455). ([13]) ديوان الشماخ 92. ([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل". ([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة. ([16]) في الأصل: "الخيل". ([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها. ([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب* ([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة". ([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا". ([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.951 harf
- الخيال: أصله الصورة المجردة كالصورة المتصورة في المنام، وفي المرآة وفي القلب بعيد غيبوبة المرئي، ثم تستعمل في صورة كل أمر متصور، وفي كل شخص دقيق يجري مجرى الخيال، والتخييل: تصوير خيال الشيء في النفس، والتخيل: تصور ذلك، وخلت بمعنى ظننت، يقال اعتبارا بتصور خيال المظنون. ويقال خيلت السماء: أبدت خيالا للمطر، وفلان مخيل بكذا، أي: خليق. وحقيقته: أنه مظهر خيال ذلك. والخيلاء: التكبر عن تخيل فضيلة تراءت
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.596 harf
خ ي ل فيه خيلاء ومخيلة‏.‏ وهو يمشي الخيلاء‏.‏ وإياك والمخيلة وإسبال الإزار‏.‏ واختال في مشيته وتخيّل‏.‏ قال بشر‏:‏ وخايله‏:‏ فاخره‏.‏ وتخايلوا‏:‏ تفاخروا‏.‏ قال الطرماعح‏:‏ إذا ذهب التخايل والتّباهي لقيت سيوفنا جنن الجناة وخلتـه كريمـاً مخيلـة‏.‏ وأخطـأت فـي فلـان مخيلتـي أي ظنّـي‏.‏ ورأيـت فـي السمـاء مخيلـة وهي السحابة تخالها ماطرة لرعدها وبرقها ورأيت فيها مخايل‏.‏ والسماء مخيلة
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok15.737 harf
خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة: ظَنَّه، وفي المثل: من يَسْمَعْ يَخَلْ أَي يظن، وهو من باب ظننت وأَخواتها التي تدخل على الابتداء والخبر، فإِن ابتدأْت بها أَعْمَلْت، وإِن وَسَّطتها أَو أَخَّرت فأَنت بالخيار بين الإِعمال والإِلغاء؛ قال جرير في الإِلغاء: أَبِالأَراجيز يا ابنَ اللُّؤْم تُوعِدُني، وفي الأَراجيز، خِلْتُ، اللؤْمُ والخَوَرُ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.168 harf
* خ ي ل * * الخَيَالُ * و * الخَيَالةُ * الشخص والطيف أيضا و * الخَيْلُ * الفرسان ومنه قوله تعالى ﴿وأجلب عليهم بخيلك ورجلك والخيل أيضا * الخُيُول * ومنه قوله تعالى﴾ والخيل والبغال والحمير لتركبوها { و * الخَيَّالةُ * أصحاب الخيول و * الخَالُ * الذي يكون في الخد وجمعه * خِيلان * و * الخالُ * أخو الأم وجمعه * أخْوَال * قلت ذكر الخال الذي هو أخو الأم في خ و ل وفي خ ي ل وهو من أحدهما في الظاهر لا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR12.447 harf
خال الشيء يخال خيلا وخيلة، ويكسران، وخالا وخيلانا، محركة ومخيلة ومخالة وخيلولة: ظنه اقتصر ابن سيده منها على الخيل، بالفتح والكسر، والخيلة والخال والخيلان والمخالة. ونقل الصاغاني الخيلة، بالكسر، والمخيلة والخيلولة. وفي التهذيب: خلته زيدا خيلانا، بالكسر، ومنه المثل: من يسمع يخل: أي يظن. وقيل: من يشبع وكلام العرب الأول. ومعناه: من يسمع أخبار الناس ومعايبهم يقع في نفسه عليهم المكروه. ومعناه: أن
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR31.209 harf
خَالَ 1 خَالَ خال خالي is syn. with ظَنَّ and تَوَهَّمَ: (TA:) you say, خَالَ الشَّىْءَ, (Msb, K,) first pers. خِلْتُ, (JK, S,) aor. يَخَالُ, (Msb, K,) first pers. اـِخَالُ and أَخَالُ, (JK, S, Msb, K, &c.,) the former irregular, (Msb,) but the more chaste of the two, (S,) and the more used, (Msb,) of the dial. of Teiyi, but commonly used by others also, (El-Marzookee, TA,) the latter of the
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.028 harf
خَالَ خَالَ ( y ) A ( n. ac. خَيْل [ 1 ] , خَال [ 1A ] , خِيْلَة [ 2t ] , مَخِيْلَة [ 18t ] , خَيَلَان [ 36 ] , a. خَيْلُوْلَة ), Thought, surmised, fancied. خَيَّلَ خَيَّلَ II , a. Imagined, fancied, saw signs of. b. [ 'Ala ], Imagined, fancied about ( another ). c. Set up a scarecrow. d. Looked like rain ( sky ). e. Rode; made to gallop ( horse ). خَاْيَلَ خَاْيَلَ III , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR45.755 harf
خَالَ - يَخَالُ - خَيْل - اخْتَالَ – يَخْتَالُ - مُخْتَال - خَيَّلَ – يُخَيِّلُ، خُيِّلَ – يُخَيِّلُ الخميس, 10 شباط/فبراير 2011 10:45 خَالَ – يَخَالُ + الشيءُ + إلى كائن + أنه كذا، أو أنه يفعل أمراً: شَبِه َعليه فَوَهِمَه وظنه شيئاً يناسب هواه وميله خَيْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَالَ - يَخَالُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: ما يفيد ببعث التخيل وإرضاء النفس بالوهم: وهي
Tamamını oku

Sîgalar(8)

Mücavir kökler77 mücavir (96 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. فخر

    3 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir

  2. حبب

    4 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

  3. ركب

    2 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir

  4. بغل

    1 ortak ayet · Katır demektir

  5. صعر

    1 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir

  6. زين

    2 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…

  7. جلب

    1 ortak ayet · Cilbab, cübbe benzeri kıyafete denir

  8. خدد

    1 ortak ayet · Hadde, “Yanak” demektir

  9. وجف

    1 ortak ayet · Vacife, koşan at demektir

  10. فزز

    1 ortak ayet · فَزٌّ İneğin doğan yavrusuna denir

  11. قنطر

    1 ortak ayet · Bir kantar malı

  12. مرح

    1 ortak ayet · Derlenmiş hasattır

Geçtiği ayetler(9)

  1. وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

    Hayalperestİnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

  2. لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

    HayalperestKaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخيل
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef
Bağlamsal Yakın Köklerفخر, عجب, مرح, بطر
Zıt Kökخشع
Çekirdek Özet 1Değişken görüntü, zihinde beliren suret ve salınarak yürüyüş
Çekirdek Özet 2Gerçek dışı büyüklük vehmi ile hareketli ve gösterişli binek gücü
Çekirdek Özet 3Nesnel gerçeklikten kopuk öz-imge yanılsaması ve güç gösterisi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca at cinsi veya kuru bir kibir sayıp zihinsel yanılsama ve hayal çekirdeğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خيBir şeyin sabitlikten çıkıp belirsizleşmesi, titrek veya değişken bir hâl alması; nitekim boşa çıkma ve yoksun kalmada خيب, yöneliş ve tercih değişkenliğinde خير, uzayıp incelen çizgide خيط, gölgelik kurup geçici örtü oluşturmada خيم köklerinde de bu değişken ve sabit olmayan yapı görülürلDeğişkenlik ve belirsizlik anlamına kuşatma, dışa yansıma ve sürekli bir dalgalanma boyutu katarak kökü zihinde canlanan imgeye, salınımlı yürüyüşe ve gösterişli harekete dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit veya elek teli; ayrılma, aralanma ve süzülme hareketi olup ikiz harf olan ح imgesinden türetmedirNesnenin katı ve sabit sınırlarının gevşeyip aralanması, gerçeğin arasından beliren silik suret
يEl ve kol; uzanma, biçim verme ve yönelme hareketiZihnin veya gözün o beliren sureti tutup şekillendirmesi, aktif bir algı üretimi
لÇoban değneği ve üvendire; yöneltme, bağlama ve sevk etmeÜretilen imgenin bedene yön vermesi, kişiyi salınmaya ve gösterişli harekete sevk etmesi
خيلBeliren silik görüntünün zihinde işlenerek bedensel veya psikolojik bir yönelişe dönüşmesiGerçekliğin ötesinde bir suret kurup bu kuruntunun peşinden salınarak ve gururla hareket etme bütünü

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDevenin yavrusunu kurtlardan korumak için dikilen korkuluk ve gölge sureti ile atın yürürken sağa sola salınarak çalımlı adım atması
Cahiliye şiiri kullanımıŞair Ferazdak bir beytinde şom kabul edilen alacalı kuş için şu mısraı zikreder: إذا قطنا بلغتنيه ابن مدرك / فلاقيت من طير الأشائم أخيلا
Erken Arapça kullanımYağmur yağdıracağı düşünülen ancak sadece görünüşten ibaret kalan bulut için مخيلة ifadesinin kullanılması ve Arap atasözündeki من يسمع يخل kullanımı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خيل kökü, zihinde beliren hayal, gölge, görüntü ve bu görüntünün doğurduğu çalım ile ilişkilidir. İbranicede benzer bir fonetik yapı güç, ordu ve kabiliyet bildiren חיל (ḥayil) kökünde izlenirken, Arapçada kelimenin anlam alanı daha ziyade değişkenlik, renk değiştirme, suret belirme ve salınma üzerinde yoğunlaşmıştır. Süryanicede de hayal, güç ve ordu katmanları arasında geçişken semantik alanlar mevcuttur. Arapçada kökün asıl semantik matrisi, dış dünyadaki nesnel varlıktan bağımsız olarak zihinde veya gözde canlanan değişken suret ve bu suretin yol açtığı büyüklük tavrıdır. At sürüsüne خيل denmesi de tek bir fertten türemeyen bir cins isim olarak hayvanın adım atarken sergilediği salınımlı, değişken ve çalımlı hareketten kaynaklanmaktadır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönDeğişken renk ve hareket, gölge suret, vehim ve salınışKelime öncelikle göz aldanması ve zihinsel suret anlamından gurur ve gösterişli yürüyüşe evrilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice חיל ve Süryanice karşılıklarAskeri güç, ordu ve kudret ile Arapçadaki at ve süvari birlikleri anlamı arasında semantik örtüşme vardırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış köken verisi mevcut değildirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خيلAnlamlıHayal etme, salınma, atZihinde canlanan suret, böbürlenme ve at cinsiHedef kök; Kur'an'da geçer
خليAnlamlıBoşalma, yalnız kalma, ot biçmeBir şeyin içindekinden arınması, serbest kalması ve taze otKur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir
يخلKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
يلخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
لخيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
ليخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خيلMerkezİllüzyon, gurur ve salınmaGerçekte var olmayan bir büyüklüğü vehmederek çalım satmaZihinsel yanılsamaya dayalı kibir ve hareket
فخرKomşuSözlü övünmeSahip olunan şeyleri sayıp dökerek başkalarına üstünlük taslamaDışa dönük sözlü böbürlenme
عجبKomşuKendini beğenmeKendi durumunu veya amelini büyük görüp ona hayran olmaİçsel hayranlık ve narsistik tutum
مرحKomşuTaşkın sevinç ve çalımŞımarıklık ve aşırı neşe ile yerde böbürlenerek yürümeBeden diline yansıyan taşkın gurur
بطرKomşuNimete nankörlük ve azgınlıkVarlığın getirdiği doyumsuzlukla haddi aşmaNimet sarhoşluğu ve küstahlık
خشعZıtBoyun eğme ve tevazuGerçeğin karşısında küçülme, sükûnet bulma ve haddini bilmeKibrin ve hayalperestliğin tam karşıtı

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخيلHayal etme, kuruntu, at cinsi, kibirZihinsel imge ile bedensel salınış ve çalım arasındaki bağı tam verirKesin
LatinceImaginatio, arrogantia, equitatusİmgelem, kibir, süvari gücüParçalı olarak zihinsel tasavvuru ve atlı kuvveti karşılar, semantik bağı tek kelimede kuramazGüçlü
İngilizceIllusion, conceit, cavalryİllüzyon, böbürlenme, süvariZihinsel vehim ve askeri güç anlamlarını ayrı kelimelerle karşılarGüçlü
AlmancaEinbildung, Hochmut, ReitereiKuruntu, kibir, atlı birlikKuruntu ve kendini dev aynasında görme yönünü iyi aktarırGüçlü
FransızcaIllusion, présomption, cavalerieYanılsama, kuruntu, süvariGerçek dışı zannetme ve şişirilmiş benlik yönünü yansıtırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مُخْتَال / مُخْتَالًاKendini üstün vehmeden, hayalperest kibirliŞımarıkça böbürlenen ve kendini dev aynasında gören insan yerilirken: Nisâ 4:36, Lokmân 31:18, Hadîd 57:23
الْخَيْل / خَيْلAt, atlılar, süvari kuvvetiAskeri güç, dünya süsü ve binek vasıtası bağlamında: Âl-i İmrân 3:14, Enfâl 8:60, Nahl 16:8, İsrâ 17:64, Haşr 59:6
يُخَيَّلُGöz yanılması, öyleymiş gibi gösterilmeBüyücülerin iplerinin hareket ediyor gibi algılanması mucizesi bağlamında: Tâhâ 20:66

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAlgı yanılsaması ve nefis terbiyesiİllüzyonun hakikati perdelemesi ve kibrin imana engel olan psikolojik boyutuZihnin gerçeği saptırıp vehme tabi olması
FıkıhSavaş hukuku ve giyim adabıAtların cihad vasıtası olarak beslenmesi ile kibir kastıyla elbise uzatmanın hükmüMaddi güç unsuru ile haram olan çalımlı tavır
TefsirSemantik irtibat analiziAt ile kibir arasındaki kök birliğinin ve sihir ayetindeki hayal ettirilme fiilinin incelenmesiGörünüş ile hakikat arasındaki derin ayrım
HadisAhlak ve cihad rivayetleriKibirle yürüyen kimselerin kınanması ve atın alnındaki hayır bahsiAmellerdeki niyet ve içsel kuruntunun dışa vurumu

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniBenlik bilinci ve tevazuSahte yetkinlik kuruntusuİnsanı hakikate teslim olmaktan alıkoymaBireyin kendini Allah'tan bağımsız bir güce sahip vehmetmesiKesin
İlmiEpistemoloji ve duyu algısıİllüzyon ve algı yanılgısıGerçek ile zannı birbirinden ayırt etmeDuyu verilerinin yanıltıcılığı ve sübjektif kurgunun nesnel gerçeklikle çatışmasıGüçlü
SiyasiGüç projeksiyonu ve caydırıcılıkSüvari ve mobilize orduAskeri hareketlilik ile düşmana gözdağı vermeDevletin görünür güç unsurlarını sergileyerek caydırıcılık üretmesiKesin
İktisadiTüketim ve statü gösterisiGösterişçi tüketim nesnesiKaynakların verim yerine çalım için harcanmasıMalların ihtiyaç için değil toplumsal üstünlük vehmiyle biriktirilmesiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerOptik kırılma ve sanal görüntüIşığın ortam değiştirmesiyle nesnenin gerçekte olmadığı bir noktada algılanması durumu kökün semantik yapısıyla tam örtüşürKesin
Beşeri bilimlerŞişirilmiş benlik algısı ve narsisizmBireyin zihninde inşa ettiği gerçek dışı üstünlük imgesine inanarak toplum içinde yapay bir statü davranışı sergilemesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece fiziksel bir binek hayvanı veya basit bir kibir türü sayarak aralarındaki zihinsel imge bağını koparmak
Kur'an içi daha geniş anlamKökün hem görsel aldanmayı hem askeri gösterişi hem de içsel benlik kuruntusunu aynı potada eriten çok katmanlı yapısı
Yanlış anlamanın doğuracağı hataSihir ayetindeki algı operasyonunu anlamamak ve ahlaki bir kusur olan kibrin aslında bir gerçeklikten kopuş hastalığı olduğunu görememek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem fiziksel algı yanılgılarını hem psikolojik benlik sapmalarını hem de stratejik güç gösterilerini tek bir kök ekseninde nasıl birleştirdiğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın sahip olduğu nimetlerle şımarıp böbürlenmesini kınayan ahlak ayetlerinde, savaşa hazırlık ve süvari birliklerini konu edinen cihad ayetlerinde ve sihrin niteliğini açıklayan Tâhâ suresinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kibrin sadece ahlaki bir tavır değil, temelde epistemolojik bir yanılsama ve gerçek dışı bir kurgu olduğunu; gücün ise bir çalım aracına değil meşru bir caydırıcılık hedefine hizmet etmesi gerektiğini fark ettirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamGöz aldatan silik suret, salınımlı yürüyüş ve hızlı hareket eden at cinsi.
  • Soyut anlamZihinsel vehim, gerçekte var olmayan bir üstünlüğü varmış gibi tasavvur etme ve çalım satma.
  • Sistematik karşılıkGerçeklik ile algı arasındaki açının büyümesiyle ortaya çıkan illüzyon ve güç gösterisi.
  • LaTeX modeliΔ=I−R  ⟹  ψ(Δ)={K,Δ>0S,R≫0
  • LaTeX açıklamasıModelde R nesnel gerçekliği, I ise zihinde veya algıda üretilen imgeyi temsil eder. Bu ikisi arasındaki fark olan Δ, gerçeklikten sapmayı veya algısal açıyı gösterir. Şayet zihinsel imge nesnel varlığın çok üzerindeyse (Δ>0), ortaya çıkan ψ fonksiyonu kibir ve böbürlenmeyi (K) netice verir. Şayet nesnel güç unsuru yüksekse (R≫0), bu güç askeri ve stratejik bir caydırıcılık aracına (S) dönüşür. Her iki hâlde de kökün özünü oluşturan şey, dışa yansıyan hareket ve algılanan surettir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ