خيل
خ - ي - ل
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 8 sîga
- 12 sözlük
Heyl (hı) : At demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Heyl (hı) : At demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.107 harfباب الخاء واللام وو ا ي ء معهما
خ ول، خ ي ل، خ ل و، و ل خ، ل و خ، ل خ و مستعملات خول: أَخْوَلَ الرجلُ إذا كان ذا أخوالٍ، فهو مُخْوِلٌ ومُخْوَل، وهو كريم الخالِ أيضاً والخُؤولةُ مصدر الخال.
والخالُ: بَثْرةٌ في الوجه تضرب إلى السواد، وجمعه خِيلانٌ.
والخالُ: ثوب ناعم من ثياب اليمن، قال: والخالُ ثوبٌ من ثِياب الجهال ويقالُ: رجل خالٌ ومُختالٌ أي شديد الخُيَلاءِ، قال:
إذا تجرد لا خالٌ ولا بَخِلُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.584 harfالخَيالُ والخَيالَةُ: الشخصُ، والطيفُ أيضاً. قال الشاعر:
ولستُ بنازِلٍ إلاَّ أَلَمَّـتْبرَحْلي أوخَيالَتُها الكَذوبُ
والخَيالُ: خشبةٌ عليها ثيابٌ سودٌ تُنْصَبُ للطَير والبهائم فتظنُّه إنساناً. وقال:
أَخي لا أَخَالي بعده غير أنّنـي كَراعي خَيال يَسْتَطيفُ بلا فِكْرِ
والخَيْلُ: الفرسانُ، ومنه قوله تعالى: "وأَجْلِبْ عليهم بِخَيْلِكَ ورَجْلِكَ" أي بفُرسانك ورَجَّالَتِكَ. والخَيْلُ أيضاً:
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.816 harf(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
(خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
(خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ:
(باب الخاء والياء وما يثلثهما) (خيب) الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً. (خير) الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]): لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة. (خيس) الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال: تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ. (خيص) الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى: لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5]) والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ. ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه. (خيط) الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال: غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]): * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) * ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]): تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب. (خيف) الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال: فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9]) (خيل) الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق: إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11]) يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة: إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12]) وقال الشمّاخ: إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13]) ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]). (خيم) الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال: * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) * ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها. ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه: رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19]) فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة. فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال. (خام) وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح: إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21]) فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به. وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد. --------------------------------------------------------------- ([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم. ([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير). ([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها". ([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف. ([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له. ([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170). ([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة: * تالله لا أنسى منيحة واحد * ([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف). ([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ. ([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. ([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل). ([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455). ([13]) ديوان الشماخ 92. ([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل". ([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة. ([16]) في الأصل: "الخيل". ([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها. ([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب* ([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة". ([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا". ([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.951 harf- الخيال: أصله الصورة المجردة كالصورة المتصورة في المنام، وفي المرآة وفي القلب بعيد غيبوبة المرئي، ثم تستعمل في صورة كل أمر متصور، وفي كل شخص دقيق يجري مجرى الخيال، والتخييل: تصوير خيال الشيء في النفس، والتخيل: تصور ذلك، وخلت بمعنى ظننت، يقال اعتبارا بتصور خيال المظنون. ويقال خيلت السماء: أبدت خيالا للمطر، وفلان مخيل بكذا، أي: خليق. وحقيقته: أنه مظهر خيال ذلك. والخيلاء: التكبر عن تخيل فضيلة تراءت
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.596 harfخ ي ل
فيه خيلاء ومخيلة.
وهو يمشي الخيلاء.
وإياك والمخيلة وإسبال الإزار.
واختال في مشيته وتخيّل.
قال بشر: وخايله: فاخره.
وتخايلوا: تفاخروا.
قال الطرماعح: إذا ذهب التخايل والتّباهي لقيت سيوفنا جنن الجناة وخلتـه كريمـاً مخيلـة.
وأخطـأت فـي فلـان مخيلتـي أي ظنّـي.
ورأيـت فـي السمـاء مخيلـة وهي السحابة تخالها ماطرة لرعدها وبرقها ورأيت فيها مخايل.
والسماء مخيلة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok15.737 harfخالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة: ظَنَّه، وفي المثل: من يَسْمَعْ يَخَلْ أَي يظن، وهو من باب ظننت وأَخواتها التي تدخل على الابتداء والخبر، فإِن ابتدأْت بها أَعْمَلْت، وإِن وَسَّطتها أَو أَخَّرت فأَنت بالخيار بين الإِعمال والإِلغاء؛ قال جرير في الإِلغاء:
أَبِالأَراجيز يا ابنَ اللُّؤْم تُوعِدُني،
وفي الأَراجيز، خِلْتُ، اللؤْمُ والخَوَرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.168 harf* خ ي ل * * الخَيَالُ * و * الخَيَالةُ * الشخص والطيف أيضا و * الخَيْلُ * الفرسان ومنه قوله تعالى ﴿وأجلب عليهم بخيلك ورجلك والخيل أيضا * الخُيُول * ومنه قوله تعالى﴾ والخيل والبغال والحمير لتركبوها { و * الخَيَّالةُ * أصحاب الخيول و * الخَالُ * الذي يكون في الخد وجمعه * خِيلان * و * الخالُ * أخو الأم وجمعه * أخْوَال * قلت ذكر الخال الذي هو أخو الأم في خ و ل وفي خ ي ل وهو من أحدهما في الظاهر لا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.447 harfخال الشيء يخال خيلا وخيلة، ويكسران، وخالا وخيلانا، محركة ومخيلة ومخالة وخيلولة: ظنه اقتصر ابن سيده منها على الخيل، بالفتح والكسر، والخيلة والخال والخيلان والمخالة. ونقل الصاغاني الخيلة، بالكسر، والمخيلة والخيلولة. وفي التهذيب: خلته زيدا خيلانا، بالكسر، ومنه المثل: من يسمع يخل: أي يظن. وقيل: من يشبع وكلام العرب الأول. ومعناه: من يسمع أخبار الناس ومعايبهم يقع في نفسه عليهم المكروه. ومعناه: أن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR31.209 harfخَالَ
1 خَالَ خال خالي is syn. with ظَنَّ and تَوَهَّمَ: (TA:) you say, خَالَ الشَّىْءَ, (Msb, K,) first pers. خِلْتُ, (JK, S,) aor. يَخَالُ, (Msb, K,) first pers. اـِخَالُ and أَخَالُ, (JK, S, Msb, K, &c.,) the former irregular, (Msb,) but the more chaste of the two, (S,) and the more used, (Msb,) of the dial. of Teiyi, but commonly used by others also, (El-Marzookee, TA,) the latter of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.028 harfخَالَ
خَالَ ( y ) A ( n. ac. خَيْل [ 1 ] , خَال [ 1A ] , خِيْلَة [ 2t ] , مَخِيْلَة [ 18t ] , خَيَلَان [ 36 ] ,
a. خَيْلُوْلَة ), Thought, surmised, fancied.
خَيَّلَ
خَيَّلَ II ,
a. Imagined, fancied, saw signs of.
b. [ 'Ala ], Imagined, fancied about ( another ).
c. Set up a scarecrow.
d. Looked like rain ( sky ).
e. Rode; made to gallop ( horse ).
خَاْيَلَ
خَاْيَلَ III ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR45.755 harfخَالَ - يَخَالُ - خَيْل - اخْتَالَ – يَخْتَالُ - مُخْتَال - خَيَّلَ – يُخَيِّلُ، خُيِّلَ – يُخَيِّلُ
الخميس, 10 شباط/فبراير 2011 10:45
خَالَ – يَخَالُ + الشيءُ + إلى كائن + أنه كذا، أو أنه يفعل أمراً: شَبِه َعليه فَوَهِمَه وظنه شيئاً يناسب هواه وميله
خَيْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَالَ - يَخَالُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: ما يفيد ببعث التخيل وإرضاء النفس بالوهم: وهي
Mücavir kökler77 mücavir (96 toplam)
- فخر
3 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- حبب
4 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- ركب
2 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir
- بغل
1 ortak ayet · Katır demektir
- صعر
1 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir
- زين
2 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- جلب
1 ortak ayet · Cilbab, cübbe benzeri kıyafete denir
- خدد
1 ortak ayet · Hadde, “Yanak” demektir
- وجف
1 ortak ayet · Vacife, koşan at demektir
- فزز
1 ortak ayet · فَزٌّ İneğin doğan yavrusuna denir
- قنطر
1 ortak ayet · Bir kantar malı
- مرح
1 ortak ayet · Derlenmiş hasattır
Geçtiği ayetler(9)
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
Hayalperestİnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.
لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
HayalperestKaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فخر, عجب, مرح, بطر |
| Zıt Kök | خشع |
| Çekirdek Özet 1 | Değişken görüntü, zihinde beliren suret ve salınarak yürüyüş |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçek dışı büyüklük vehmi ile hareketli ve gösterişli binek gücü |
| Çekirdek Özet 3 | Nesnel gerçeklikten kopuk öz-imge yanılsaması ve güç gösterisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca at cinsi veya kuru bir kibir sayıp zihinsel yanılsama ve hayal çekirdeğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir şeyin sabitlikten çıkıp belirsizleşmesi, titrek veya değişken bir hâl alması; nitekim boşa çıkma ve yoksun kalmada خيب, yöneliş ve tercih değişkenliğinde خير, uzayıp incelen çizgide خيط, gölgelik kurup geçici örtü oluşturmada خيم köklerinde de bu değişken ve sabit olmayan yapı görülür | ل | Değişkenlik ve belirsizlik anlamına kuşatma, dışa yansıma ve sürekli bir dalgalanma boyutu katarak kökü zihinde canlanan imgeye, salınımlı yürüyüşe ve gösterişli harekete dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya elek teli; ayrılma, aralanma ve süzülme hareketi olup ikiz harf olan ح imgesinden türetmedir | Nesnenin katı ve sabit sınırlarının gevşeyip aralanması, gerçeğin arasından beliren silik suret |
| ي | El ve kol; uzanma, biçim verme ve yönelme hareketi | Zihnin veya gözün o beliren sureti tutup şekillendirmesi, aktif bir algı üretimi |
| ل | Çoban değneği ve üvendire; yöneltme, bağlama ve sevk etme | Üretilen imgenin bedene yön vermesi, kişiyi salınmaya ve gösterişli harekete sevk etmesi |
| خيل | Beliren silik görüntünün zihinde işlenerek bedensel veya psikolojik bir yönelişe dönüşmesi | Gerçekliğin ötesinde bir suret kurup bu kuruntunun peşinden salınarak ve gururla hareket etme bütünü |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin yavrusunu kurtlardan korumak için dikilen korkuluk ve gölge sureti ile atın yürürken sağa sola salınarak çalımlı adım atması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ferazdak bir beytinde şom kabul edilen alacalı kuş için şu mısraı zikreder: إذا قطنا بلغتنيه ابن مدرك / فلاقيت من طير الأشائم أخيلا |
| Erken Arapça kullanım | Yağmur yağdıracağı düşünülen ancak sadece görünüşten ibaret kalan bulut için مخيلة ifadesinin kullanılması ve Arap atasözündeki من يسمع يخل kullanımı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde خيل kökü, zihinde beliren hayal, gölge, görüntü ve bu görüntünün doğurduğu çalım ile ilişkilidir. İbranicede benzer bir fonetik yapı güç, ordu ve kabiliyet bildiren חיל (ḥayil) kökünde izlenirken, Arapçada kelimenin anlam alanı daha ziyade değişkenlik, renk değiştirme, suret belirme ve salınma üzerinde yoğunlaşmıştır. Süryanicede de hayal, güç ve ordu katmanları arasında geçişken semantik alanlar mevcuttur. Arapçada kökün asıl semantik matrisi, dış dünyadaki nesnel varlıktan bağımsız olarak zihinde veya gözde canlanan değişken suret ve bu suretin yol açtığı büyüklük tavrıdır. At sürüsüne خيل denmesi de tek bir fertten türemeyen bir cins isim olarak hayvanın adım atarken sergilediği salınımlı, değişken ve çalımlı hareketten kaynaklanmaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Değişken renk ve hareket, gölge suret, vehim ve salınış | Kelime öncelikle göz aldanması ve zihinsel suret anlamından gurur ve gösterişli yürüyüşe evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חיל ve Süryanice karşılıklar | Askeri güç, ordu ve kudret ile Arapçadaki at ve süvari birlikleri anlamı arasında semantik örtüşme vardır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış köken verisi mevcut değildir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيل | Anlamlı | Hayal etme, salınma, at | Zihinde canlanan suret, böbürlenme ve at cinsi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خلي | Anlamlı | Boşalma, yalnız kalma, ot biçme | Bir şeyin içindekinden arınması, serbest kalması ve taze ot | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| يخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يلخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لخي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ليخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيل | Merkez | İllüzyon, gurur ve salınma | Gerçekte var olmayan bir büyüklüğü vehmederek çalım satma | Zihinsel yanılsamaya dayalı kibir ve hareket |
| فخر | Komşu | Sözlü övünme | Sahip olunan şeyleri sayıp dökerek başkalarına üstünlük taslama | Dışa dönük sözlü böbürlenme |
| عجب | Komşu | Kendini beğenme | Kendi durumunu veya amelini büyük görüp ona hayran olma | İçsel hayranlık ve narsistik tutum |
| مرح | Komşu | Taşkın sevinç ve çalım | Şımarıklık ve aşırı neşe ile yerde böbürlenerek yürüme | Beden diline yansıyan taşkın gurur |
| بطر | Komşu | Nimete nankörlük ve azgınlık | Varlığın getirdiği doyumsuzlukla haddi aşma | Nimet sarhoşluğu ve küstahlık |
| خشع | Zıt | Boyun eğme ve tevazu | Gerçeğin karşısında küçülme, sükûnet bulma ve haddini bilme | Kibrin ve hayalperestliğin tam karşıtı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيل | Hayal etme, kuruntu, at cinsi, kibir | Zihinsel imge ile bedensel salınış ve çalım arasındaki bağı tam verir | Kesin |
| Latince | Imaginatio, arrogantia, equitatus | İmgelem, kibir, süvari gücü | Parçalı olarak zihinsel tasavvuru ve atlı kuvveti karşılar, semantik bağı tek kelimede kuramaz | Güçlü |
| İngilizce | Illusion, conceit, cavalry | İllüzyon, böbürlenme, süvari | Zihinsel vehim ve askeri güç anlamlarını ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Einbildung, Hochmut, Reiterei | Kuruntu, kibir, atlı birlik | Kuruntu ve kendini dev aynasında görme yönünü iyi aktarır | Güçlü |
| Fransızca | Illusion, présomption, cavalerie | Yanılsama, kuruntu, süvari | Gerçek dışı zannetme ve şişirilmiş benlik yönünü yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُخْتَال / مُخْتَالًا | Kendini üstün vehmeden, hayalperest kibirli | Şımarıkça böbürlenen ve kendini dev aynasında gören insan yerilirken: Nisâ 4:36, Lokmân 31:18, Hadîd 57:23 |
| الْخَيْل / خَيْل | At, atlılar, süvari kuvveti | Askeri güç, dünya süsü ve binek vasıtası bağlamında: Âl-i İmrân 3:14, Enfâl 8:60, Nahl 16:8, İsrâ 17:64, Haşr 59:6 |
| يُخَيَّلُ | Göz yanılması, öyleymiş gibi gösterilme | Büyücülerin iplerinin hareket ediyor gibi algılanması mucizesi bağlamında: Tâhâ 20:66 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Algı yanılsaması ve nefis terbiyesi | İllüzyonun hakikati perdelemesi ve kibrin imana engel olan psikolojik boyutu | Zihnin gerçeği saptırıp vehme tabi olması |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve giyim adabı | Atların cihad vasıtası olarak beslenmesi ile kibir kastıyla elbise uzatmanın hükmü | Maddi güç unsuru ile haram olan çalımlı tavır |
| Tefsir | Semantik irtibat analizi | At ile kibir arasındaki kök birliğinin ve sihir ayetindeki hayal ettirilme fiilinin incelenmesi | Görünüş ile hakikat arasındaki derin ayrım |
| Hadis | Ahlak ve cihad rivayetleri | Kibirle yürüyen kimselerin kınanması ve atın alnındaki hayır bahsi | Amellerdeki niyet ve içsel kuruntunun dışa vurumu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Benlik bilinci ve tevazu | Sahte yetkinlik kuruntusu | İnsanı hakikate teslim olmaktan alıkoyma | Bireyin kendini Allah'tan bağımsız bir güce sahip vehmetmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve duyu algısı | İllüzyon ve algı yanılgısı | Gerçek ile zannı birbirinden ayırt etme | Duyu verilerinin yanıltıcılığı ve sübjektif kurgunun nesnel gerçeklikle çatışması | Güçlü |
| Siyasi | Güç projeksiyonu ve caydırıcılık | Süvari ve mobilize ordu | Askeri hareketlilik ile düşmana gözdağı verme | Devletin görünür güç unsurlarını sergileyerek caydırıcılık üretmesi | Kesin |
| İktisadi | Tüketim ve statü gösterisi | Gösterişçi tüketim nesnesi | Kaynakların verim yerine çalım için harcanması | Malların ihtiyaç için değil toplumsal üstünlük vehmiyle biriktirilmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optik kırılma ve sanal görüntü | Işığın ortam değiştirmesiyle nesnenin gerçekte olmadığı bir noktada algılanması durumu kökün semantik yapısıyla tam örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Şişirilmiş benlik algısı ve narsisizm | Bireyin zihninde inşa ettiği gerçek dışı üstünlük imgesine inanarak toplum içinde yapay bir statü davranışı sergilemesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece fiziksel bir binek hayvanı veya basit bir kibir türü sayarak aralarındaki zihinsel imge bağını koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem görsel aldanmayı hem askeri gösterişi hem de içsel benlik kuruntusunu aynı potada eriten çok katmanlı yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sihir ayetindeki algı operasyonunu anlamamak ve ahlaki bir kusur olan kibrin aslında bir gerçeklikten kopuş hastalığı olduğunu görememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel algı yanılgılarını hem psikolojik benlik sapmalarını hem de stratejik güç gösterilerini tek bir kök ekseninde nasıl birleştirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın sahip olduğu nimetlerle şımarıp böbürlenmesini kınayan ahlak ayetlerinde, savaşa hazırlık ve süvari birliklerini konu edinen cihad ayetlerinde ve sihrin niteliğini açıklayan Tâhâ suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kibrin sadece ahlaki bir tavır değil, temelde epistemolojik bir yanılsama ve gerçek dışı bir kurgu olduğunu; gücün ise bir çalım aracına değil meşru bir caydırıcılık hedefine hizmet etmesi gerektiğini fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGöz aldatan silik suret, salınımlı yürüyüş ve hızlı hareket eden at cinsi.
- Soyut anlamZihinsel vehim, gerçekte var olmayan bir üstünlüğü varmış gibi tasavvur etme ve çalım satma.
- Sistematik karşılıkGerçeklik ile algı arasındaki açının büyümesiyle ortaya çıkan illüzyon ve güç gösterisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde nesnel gerçekliği, ise zihinde veya algıda üretilen imgeyi temsil eder. Bu ikisi arasındaki fark olan , gerçeklikten sapmayı veya algısal açıyı gösterir. Şayet zihinsel imge nesnel varlığın çok üzerindeyse (), ortaya çıkan fonksiyonu kibir ve böbürlenmeyi () netice verir. Şayet nesnel güç unsuru yüksekse (), bu güç askeri ve stratejik bir caydırıcılık aracına () dönüşür. Her iki hâlde de kökün özünü oluşturan şey, dışa yansıyan hareket ve algılanan surettir.