دلل
د - ل - ل
KÖK- 7 geçiş
- 7 ayet
- 5 sîga
- 9 sözlük
Dell : Delv kova demektir. Dell fiil olarak kovayı suya salmak demektir. Delalet vav’ın lam’a dönüşmesi ile bir şeye ulaşılmakta kullanılan araçtır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dell : Delv kova demektir. Dell fiil olarak kovayı suya salmak demektir. Delalet vav’ın lam’a dönüşmesi ile bir şeye ulaşılmakta kullanılan araçtır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.220 harfباب الدال واللام
د ل، ل د مستعملان
دل:
الدَّلُّ دلالُ المرأة إذا تَدَلَلَتْ على زوْجها تُريه جَراءةً عليه في تَغَنُّجٍ وتَشَكُّلٍ كأنَّها تُخالِفُه وليس بها خِلاف.
والرجلُ يُدِلُّ على أقرانه في الحرب يأخُذُهم من فَوق.
والبازي يُدِلُّ على صيده.
والدالَّةُ: مما يُدِلُّ الرجلُ على من له عنده مَنزِلةٌ أو قَرابةٌ قَريبةٌ: شِبْهُ جَراءةٍ منه.
والدَّلالة: مصدر الدليل بالفتح والكسر.
والدِّليلاءُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR553 harfالدَليلُ: ما يُسْتَدَلُّ به. والدَليلُ: الدالُّ. وقد دَلَّهُ على الطريق يَدُلُّهُ دَلالَةً ودِلالَةً ودُلولَةً، والفتح أعلى. وأنشد أبو عبيد:
إنِّي امرؤٌ بالطُرْقِ ذو دَلالاتْ
والدِلِّيلي: الدَليلُ. والدَلُّ: الغُنْجُ والشِكْلُ. وقد دَلَّتِ المرأةُ تَدِلُّ بالكسر، وتَدَلَّلَتْ، وهي حسنةُ الدَلِّ والدَلالِ. ويقال أَدَلَّ فأَمَلَّ، والاسمُ الدالَّةُ. وفلان يُدِلُّ على أقرانه في الحرب، كالبازي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR605 harfد ل ل
دلّه على الطريق وهو دليل المفازة وهم أدلاؤها وأدللت الطريق: اهتديت إليه.
وتدللت المرأة على زوجها ودلت تدل وهي حسنة الدلّ والدلال.
وذلك أن تريه جرأة عليه في تغنّج وتشكّل كأنها تخالفه وليس بها خلاف.
وأدلّ على قريبه وعلى من له عنده منزلة وأدل على قرنه وهو مدلّ بفضله وشجاعته ومنه أسد مدلّ.
ولفلان علـيّ دلـال ودالـة وأنـا أحتمل دلاله.
قال: لعمـرك إنـي بالخليل الذي له عليّ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.573 harfأَدَلَّ عليه وتَدَلَّل: انبسط. وقال ابن دريد: أَدل عليه وَثِق بمحبته فأَفْرَط عليه. وفي المثل: أَدَلَّ فأَمَلَّ، والاسم الدَّالَّة. وفي الحديث: يمشي على الصراط مُدِلاًّ أَي منبسطاً لا خوف عليه، وهو من الإِدْلالِ والدَّالَّةِ على من لك عنده منزلة؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:مُدِلّ لا تخضبي البنانا
قال ابن سيده: يجوز أَن يكون مُدِلَّة هنا صفة، أَراد يا مُدِلَّة فرَخَّم كقول العجاج:
جارِيَ لا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR489 harf* د ل ل * * الدَّلِيلُ * ما يستدل به والدليل الدال وقد * دَلَّهُ * على الطريق يدله بالضم * ِدَلاَلةً * بفتح الدال وكسرها و * دُلُولةً * بالضم والفتح أعلى ويقال * أدَلَّ * فأمل والاسم * الدَّالَّةُ * بتشديد اللام وفلان * يُدِّلُ * بفلان أي يثق به قال أبو عبيد * الدَّلُّ * قريب المعنى من الهدي وهما من السكينة والوقار في الهيئة والمنظر والشمائل وغير ذلك وفي الحديث { كان أصحاب عبد الله يرحلون إلى عمر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.759 harfدل المرأة ودلالها ودالولاؤها وهذه من العباب: تدللها على زوجها وذلك أن تريه جراءة عليه في تغنج وتشكل وفي التهذيب: وشكل كأنها وفي بعض نسخ المحكم: كأنما تخالفه وما بها خلاف. وامرأة ذات دل: أي شكل تدل به. وقد دلت تدل وهو صريح في أنه من حد ضرب، ومثله في العباب والمحكم، واقتصر عليه جماعة، وقال بعض إنه من بابى تعب وضرب، كما نقله شيخنا. وفي التهذيب: قال شمر: دلال المرأة ودلها: حسن الحديث وحسن المزاح
دل المرأة ودلالها ودالولاؤها وهذه من العباب: تدللها على زوجها وذلك أن تريه جراءة عليه في تغنج وتشكل وفي التهذيب: وشكل كأنها وفي بعض نسخ المحكم: كأنما تخالفه وما بها خلاف. وامرأة ذات دل: أي شكل تدل به. وقد دلت تدل وهو صريح في أنه من حد ضرب، ومثله في العباب والمحكم، واقتصر عليه جماعة، وقال بعض إنه من بابى تعب وضرب، كما نقله شيخنا. وفي التهذيب: قال شمر: دلال المرأة ودلها: حسن الحديث وحسن المزاح والهيئة، وأنشد: فإن كان الدلال فلا تلحي وإن كان الوداع فبالسلام ويقال: هي تدل عليه: أي تجترئ عليه. قول سعد رضي الله تعالى عنه: بينا أنا أطوف بالبيت إذ رأيت امرأة أعجبني دلها قال أبو عبيد: الدل كالهدي، وهما من السكينة والوقار وحسن الهيئة، المنظر والشمائل، وغير ذلك. ومثله قول الهروي في الغريبين. ومنه قول حذيفة رضي الله تعالى عنه: ما أعلم أحدا أقرب سمتا ولا هديا ولا دلا من رسول الله صلى الله عليه وسلم حئى يواريه جدار الأرض من ابن أم عبد. وأدل عليه: انبسط عليه كتدلل كما في المحكم، قال امرؤ القيس: أفاطم مهلا بعض هـذا الـتـدلـل فإن كنت قد أزمعت صرمي فأجملي أدل: أوثق هكذا هو في النسخ، ونص الجمهرة: أدل عليه: وثق بمحبته فأفرط عليه ومنه المثل: أدل فأمل. أدل على أقرانه: إذا أخذهم من فوق، وكذا البازي على صيده قال ماك بن خالد الخناعي: ليث هزبر مدل عند خيسته بالرقمتين له أجر وأعراس أدل الذئب: جرب وضوى نقله الصاغاني. والدالة: ما تدل به على حميمك كما في المحكم. وفي التهذيب: الدالة: من يدل على من له عنده منزلة، شبه جراءة منه. ودله عليه يدله دلالة، ويثلث اقتصر ابن سيده على الكسر، وذكر الصاغاني الكسر والفتح، قال: والفتح أعلى. ودلولة بالضم، وإطلاقه قصور فاندل على الطريق: سدده إليه وأنشد ابن الأعرابي: مالك يا أعور لا تنـدل وكيف يندل امرؤ عثول
قال شيخنا: وصرح الملا عبد الحكيم في حواشي المطول: بأنه لم تجئ الدلالة إلا لازما. انتهى. قلت: وفي التهذيب: دللت بهذا الطريق دلالة: عرفته، ودللت به أدل دلالة. ثم إن المراد بالتسديد إراءة الطريق. وفي الاصطلاح: الدلالة: كون اللفظ متى أطلق أو أحس فهم منه معناه للعلم بوضعه. وهي منقسمة إلى المطابقة والتضمن والالتزام، لأن اللفظ الدال بالوضع يدل على تمام ما وضع له بالمطابقة، وعلى جزئه بالتضمن، إن كان له جزء، وعلى ما يلازمه في الذهن بالالتزام، كالإنسان: فإنه يدل على تمام الحيوان الناطق، بالمطابقة، وعلى أحدهما بالتضمن، وعلى قابل العلم بالالتزام، كما هو مفصل في موضعه. والدليلى، كخليفى: الدلالة ونص المحكم: والاسم الدلالة والدلولة والدليلى. وفي التهذيب: قال أبو عبيد: الدليلى من الدلالة، أو هو علم الدليل بها، ورسوخه فيها، قاله سيبويه. وقول الجوهري: الدليلى: الدليل، سهو، لأنه من المصادر. قال شيخنا: وقد صرح به أيضا غير الجوهري، ونوقش بما أشار إليه المصنف، وهو غلط محض، فإن غاية ما فيه أنه مصدر، كما قال، والمصدر يستعمل بمعنى اسم الفاعل، كاد أن يكون قياسا، كاستعماله بمعنى اسم المفعول. الدلال كشداد: الجامع بين البيعين. أيضا: اسم جماعة من المحدثين، منهم أبو الحسن أحمد بن عبد الله بن زريق بن حميد الدلال، ثقة، عن أبي عبد الله المحاملي، مات سنة 391. والاسم الدلالة كسحابة وكتابة قاله الفراء، كما في التهذيب. وقال ابن دريد: الدلالة، بالفتح: حرفة الدلال، ودليل بين الدلالة، بالكسر لا غير. الدلالة بالكسر: ما جعلته له: أي للدلال. أيضا للدليل كما في المحكم. وقد يفتح كما في التهذيب. وتدلدل: تهدل وتحرك متدليا قال: كأن خصييه من التـدلـدل ظرف عجوز فيه ثنتا حنظل
والدلدلة: تحريك الرأس والأعضاء في المشي وأيضا: تحريك الشيء المنوط. كالدلدال، بالكسر وقد دلدله دلدالا. والاسم الدلدال بالفتح. والدلدول والدلدل بضمهما: القنفذ عن ابن الأعرابي أو عظيمه له شوك طوال، قاله الليث، أو ذكره، كما نقله شيخنا. أو شبهه وهي دابة تنتفض فترمي بشوك كالسهام، وفرق ما بينهما كفرق ما بين الفئرة والجرذان، والبقر والجواميس، والعراب والبخاتي. والدلدل هكذا في النسخ، وصوابه بلا لام، وهو مضموم، وكأنه أطلقه للشهرة: بغلة شهباء للنبي صلى الله عليه وسلم قيل: هي التي أهداها له المقوقس، وصرح أئمة السير وبعض المحدثين أن دلدل ذكر، وقال ابن الصلاح: هي أنثى، نقله شيخنا. الدلدل: الأمر العظيم يقال: وقع القوم في الدلدل. ودلة ومدلة: بنتا منشجان كذا في النسخ، والصواب: منجشان الحميري كما هو نص المحكم. قلت: وهو ذو منجشان بن كلة بن ردمان، وبنته مدلة هذه أم مرة وتميم، وهو الأشعر ابنا أدد بن زيد، وقد تقدم ذلك في ن - ج - ش مفصلا. ودل بالفارسية مكسور الأول، واللام ساكنة خفيفة: الفؤاد، عربوها فقالوا: دل، بالفتح والشد، وسموا بها المرأة، وإنما فتحوه لأنهم لم يجدوا في كلامهم دلا، أخرجوه إلى ما في كلامهم، وهو الدل الذي هو الدلال والشكل، كما في المحكم. ودلويه بتشديد اللام المفتوحة كما في النسخ، والصواب بالضم مع التشديد: لقب زياد بن أيوب بن زياد الطوسي البغدادي، أبو هاشم، وكان يغضب من هذا اللقب، ثقة حافظ، وكان أحمد يسميه شعبة الصغير. روى له البخاري وأبو داود والترمذي والنسائي، مات سنة 252، عن ست وثمانين سنة. ودليل، كزبير: محدثون. وكأمير: عبد الملك بن دليل عن أبيه، عن السدي. وأحمد بن حمود بن عمر بن الدليل أبو الحسين، قاضي بلبيس، عن عبد الرحمن بن النحاس، وكان يحفظ: محدثان. دلال كسحاب: مخنث م معروف بالغناء وحسن الصوت، اسمه ناقد، وكنيته أبو زيد، خصاه ابن حزم مع جماعة من المخنثين. دلال بن عدي بن مالك بن سهل بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس في نسب حمير. قلت: ومنهم أحمد بن إسماعيل بن الحسين الدلالي، أحد الفقهاء باليمن، ذكره ابن سمرة والجندي. والدلدال بالفتح: الاضطراب قال اللحياني: يقال: وقع القوم في دلدال وبلبال: إذا اضطرب أمرهم وتذبذب. وقوم دلدال ودلدل هذه بالضم عن ابن السكيت: إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا. وقال ابن السكيت: جاء القوم دلدلا: إذا كانوا مذبذبين لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء، قال أبو معدان الباهلي: جاء الحزائم والزبائن دلدلا لا سابقين ولا مع القطان قال: والحزيمتان والزبينتان من باهلة. واندل: انصب نقله الصاغاني. والدلى، كربى: المحجة الواضحة عن ابن الأعرابي، ووقع في التهذيب في آخر تركيب ل - د - د عن أبي عمرو: الدليلة: المحجة البيضاء، فانظر ذلك. ومما يستدرك عليه: الدليل: ما يستدل به، وأيضا: الدال، وقيل: هو المرشد، وما به الإرشاد، الجمع: أدلة وأدلاء، وقول الشاعر: شدوا المطي على دلـيل دائب من أهل كاظمة بسيف الأبحر أي على دلالة دليل، كأنه قال: معتمدين على دليل. ويقال: ما دلك علي: أي جرأك، قال: فإن تك مدلولا علي فإننـي لعهدك لا غمر ولست بفاني أراد: فإن جرأك علي حلمي فإني لا أقر بالظلم، قال قيس بن زهير:
أظن الحلم دل علي قومي وقد يستجهل الرجل الحليم والمدل بالشجاعة: الجريء. وقال ابن الأعرابي: المدلل: الذي يتجنى في غير موضع تجن. قال: ودل فلان: إذا هدي. ودل: إذا افتخر. وقال الفراء: الدلة: المنة، والدلة: الإدلال. وقال ابن الأعرابي: دل يدل: إذا هدى، ودل يدل: إذا من بعطائه. والأدل: المنان بعمله. وقال أبو زيد: ادللت بالطريق ادلالا. وتدلدل الشيء وتدردر: إذا تحرك. وقال الكسائي: دلدل في الأرض، وبلبل، وقلقل: ذهب فيها. والاستدلال: تقرير الدليل لإثبات المدلول، وقد يكون مطاوعا لدله الطريق. والدلائل: جمع دليلة، أو دلالة، ويجمع الدلالة على دلالات، وأنشد أبو عبيد: انى امرؤ بالطرق ذو دلالات وقول أهل بغداد: فلانة مدللة فلان: أي مرباته: ليس من كلام العرب، قاله الصاغاني. وبنو مدل بن ذي رعين: بطن من حمير. وحامد بن أحمد بن دلويه الدستوائي، المعروف. بالدلوى، عن أبي أحمد الحاكم وغيره. وأبو بكر محمد بن أحمد بن دلويه النيسابوري، روى عن البخاري بر الوالدين.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.333 harfدَلَّ
دَلَّ U ( n. ac. دَلَاْلَة 22t , دِلَاْلَة 23t , دُلَاْلَة 24t , دُلُوْلَة 27t )
a. [ acc. & 'Ala ], Directed, guided into ; showed, pointed out to.
b. I ( n. ac. دَلّ 1 , دَلَاْل 22 ), Behaved in a coquettish or amorous manner; dallied, toyed.
دَلَّلَ
دَلَّلَ II ,
a. Rendered coquettish, inclined to dalliance.
b. Coddled ( child ).
c. [ 'Ala ], Put up for sale by public
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok57.301 harfدلل
1.BAB
دَلَّ - يَدُلُّ - دَلِيْل
دَلَّ - يَدُلُّ + كائن + كائناً + على كائن أو مكان أو شيء أو أمر: يبين لآخر طريقة الوصول إليه: يبين لآخر طريقة الوصول إلى هدف سواء كان مادياً: موقع أو مكان، أو نفسياً: طريقة العمل أو الحل
دَلَّ - يَدُلُّ + كائن + كائناً + على كائن أومكان كائن
﴿هل أدلكم على من يكفله﴾
﴿هل أدلكم على أهل بيت يكفلونه﴾
دَلَّ -
Mücavir kökler64 mücavir (85 toplam)
- كفل
2 ortak ayet · Üstüne oturulan keçe demektir
- بلي
1 ortak ayet · Yıpranır
- لبث
2 ortak ayet · Kaldınız
- مزق
1 ortak ayet · Pamuk tüyüdür
- نسأ
1 ortak ayet · Dinlenme yeridir
- نجو
2 ortak ayet · Özel konuşmak
- وسوس
1 ortak ayet · Fıs fıs etmek anlamındadır
- رضع
1 ortak ayet · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- تجر
1 ortak ayet · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
- أهل
2 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- جدد
1 ortak ayet · Cedid geniş yol demektir
- غمم
1 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer
Geçtiği ayetler(7)
إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ …
Size gösteririrmHani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.
وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ
Size gösteririrmÖnceden Biz, onun süt annelerin memesini kabul etmemesini sağladık. Bunun üzerine hemşiresi: Size, sizin adınıza ona bakacak ve iyi davranacak bir ev halkını tavsiye edeyim mi? dedi.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ
Size gösteririrmEy iman edenler; sizi, elim azabtan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi size?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Müzâaf (ikiz harfli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هدي, رشد, عرف, بين |
| Zıt Kök | ضلل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hedefe, anlama veya nesneye işaret ederek ona ulaştıran yolu veya alâmeti açıkça göstermek |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ve olayların kendiliğinden birer işaret oluşturarak idrak edeni hakikate sevk etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zihni veya bedeni meçhulden maluma, arayıştan buluşa taşıyan nesnel ve zihni irtibat bağı |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca pasif bir tabela veya soyut zihni çıkarım sayıp hedefe fiilen ulaştıran dinamik kılavuzluk ve alâmet boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir şeyi sarkıtmak, uzatmak, aşağıya doğru salarak hedefe temas ettirmek veya bir vasıtayla bir derinliğe/kaynağa erişim sağlamak; nitekim دلو kökünde kovanın kuyuya salınarak suya ulaşması, دلك kökünde ise elin temas ettirilerek yüzey üzerinde bastırılıp kaydırılması bu çekirdeğin somut temas ve uzanma vasfını gösterir | ل | Temas ve uzanma hareketini süreklileştirerek ve sabitleyerek bir şeyi diğerine bağlayan, bir işaret vasıtasıyla gizli veya uzaktaki bir hedefi açığa çıkarıp ona ulaştıran kararlı bir kılavuzluğa ve alâmete dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapalı bir alandan açık bir alana geçişi, bir aralığı ve geçit noktasını temsil eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca doğru sevk etmeyi, yön göstermeyi ve hedefi işaret etmeyi sağlar |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Yöneltme ve işaret etme eyleminin kararlılıkla tekrarlanmasını, hedefe varıncaya kadar bağın kopmamasını ifade eder |
| دلل | Kapıdan geçerek yönlendirici bir işaretle kesintisiz hedefe sevk edilme | Meçhuliyet veya kapalılık kapısından (د) çıkarak belirli bir alâmet ve kılavuz vasıtasıyla (ل) hedefe doğru kesintisiz yönlendirilme (ل) hareketini somutlaştırır |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde yolunu kaybedene yolu bilen bir kılavuzun veya belirgin bir alâmetin yol göstermesi; kişinin güvendiği kimseye nazlanması, cüret göstermesi; yırtıcı kuşun avına yönelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde çöl yolculuklarında yolu gösteren kılavuz için delil kelimesi kullanılmış, ayrıca sevgilinin cilveli ve güvene dayalı nazlı tavrı دل ve دلال kelimeleriyle karşılanmıştır; el-A‘şâ sevgilinin bu naz ve zarafetini tasvir ederken bu kökün türevlerine yer verir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda yol gösteren rehbere دليل المفازة denilmiş; güvenilen bir yakına karşı çekinmeksizin nazlanma ve cüret gösterme tavrına دالة denilmiş; savaşta düşmanına üstten bakarak cesaretle yönelen süvariye مدل denilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça دلل kökü, Sami dillerinde genel olarak işaret etme, zayıf/aşağı sarkma, gevşeme veya asılı kalma anlam alanlarıyla örtüşen ikili çekirdeklerle temas halindedir. İbranicede d-l-l kökü zayıflamak, aşağı doğru sarkmak, incelmek ve yoksullaşmak anlamlarına gelir; bu kökün türevi olan kelimeler kovanın kuyuya sarkıtılması veya saçların aşağı doğru dökülmesi gibi fiziksel sarkma hareketini korur. Süryanicede d-l-l kökü hafiflemek, kolaylaşmak ve açık hale gelmek gibi semantik açılımlara sahiptir. Arapçada kök bir yandan fiziksel sarkıtma ve uzanma (biliteral دل ve دلو) fikrinden hareketle hedefe ulaştıran bir ipucu veya vasıta edinme yönünde gelişmiş, diğer yandan kişinin yakınlık duyduğu kimseye gevşeyerek rahat davranması anlamındaki naz ve cüret (dall, delâl) manasını korumuştur. Arapça bu kökü zihni ve nesnel bir kılavuzluk, işaret ve rehberlik zemininde yetkin bir soyut kavrama dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دل kökünden türeyen sarkma, uzanma ve temas kökleri | Kovanın suya salınması (دلو) ve temasla sürtme (دلك) gibi somut fiillerden hareketle hedefe ulaştırıcı bağ kurma ve kılavuzluk etme anlamı billurlaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-l ve Süryanice d-l-l formları | Kuzeybatı Sami dillerinde sarkma, incelme, aşağı inme ve hafifleme merkezliyken Arapçada hedefe yöneltme ve delalet etme kavramı ön plana çıkmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerdeki sallanma ve sarkma kökleri | Bazı Doğu Çad dillerinde sarkma ve asılma bildiren ikili ses öbekleriyle benzerlik kurulabilse de doğrulanmış doğrudan ödünçleme bağı bulunmamaktadır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلل | Anlamlı | Yol göstermek, kılavuzluk etmek, nazlanmak | Bir şeyi bir hedefe sevk eden işaret olmak; güvene dayalı yakınlık göstermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| لدل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
| للد | Anlamlı | Şiddetli çekişmek, inatlaşmak | Ağzın bir kenarından zorla ilaç akıtmak; düşmanlıkta haktan sapıp son derece sert ve inatçı olmak | Kur'an'da لد ve لدد olarak geçer; zıt yönde kapalılık ve direnç bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلل | Merkez | Kılavuzluk, işaret etme | Bir hedefe ulaştıran somut veya zihni alâmeti ortaya koyarak yönlendirme | Bir vasıta veya nesne üzerinden hedefe ulaştıran ipucunu kurar |
| هدي | Komşu | Hidayet, kılavuzluk | Lütuf ve nezaketle doğru yola iletme, menzile ulaştırma | Hedefe bizzat eşlik etme veya içsel aydınlanma sağlama boyutu ağır basar |
| رشد | Komşu | Doğru yolu bulma | Kar ve fayda sağlayan, isabetli yolda sebat etme | Zihni olgunluk ve doğruluk bilinciyle hareket etmeyi belirtir |
| عرف | Komşu | Bilme, tanıma | Belirtiler üzerinden bir şeyi diğerlerinden ayırt ederek fark etme | Önceden bilinen bir ize dayanarak idrak etmeyi ifade eder |
| بين | Komşu | Açığa çıkarma | Birbirinden ayırarak net, belirgin ve anlaşılır kılma | İşaret etmekten ziyade kapalılığı giderip açık hale getirmektir |
| ضلل | Zıt | Sapma, kaybolma | Yolu kaybetme, hedeften büsbütün uzaklaşma ve şaşkınlığa düşme | Delaletin sağladığı yönün ve hedefin bütünüyle yitirilmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلل | Delalet etmek, yol göstermek, işaret olmak | Bir şeyin varlığı veya hareketiyle başka bir gerçeğe kapı açması ve ulaştırması | Kesin |
| Latince | indicare, demonstrare, ducere | İşaret etmek, göstermek, yol göstermek | indicare gösterge olmayı, demonstrare ise açıkça ortaya koyup tanıtlamayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to indicate, to guide, to point out | Göstermek, delil olmak, yönlendirmek | to indicate bir göstergeye dayanarak işaret etmeyi, to point out ise dikkat çekmeyi belirtir | Kesin |
| Almanca | hinweisen, zeigen, beweisen | İşaret etmek, göstermek, delillendirmek | hinweisen bir yöne veya anlama dikkat çekmeyi, beweisen ise kanıt sunmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | indiquer, guider, dénoter | İşaret etmek, rehberlik etmek, belirtmek | indiquer doğrudan hedefe sevk eden gösterge olma niteliğini doğru yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَدُلُّكُمْ / أَدُلُّكُمْ | Bir şahsa veya hayırlı bir imkâna rehberlik etme, haber verme | Musa’nın bakımını üstlenecek aileye kılavuzluk teklifi (Tâhâ 20:40, Kasas 28:12); azaptan kurtaracak ticareti haber verme (Saff 61:10) |
| أَدُلُّكَ | Yanıltıcı ve aldatıcı bir vaade kılavuzluk etme | Şeytanın Âdem’e ebedilik ağacını ve yıkılmaz mülkü gösterme iddiası (Tâhâ 20:120) |
| دَلَّهُمْ | Gizli bir hakikati ortaya çıkaran nesnel alâmet olma | Süleyman’ın ölümünü ancak asasını kemiren ağaç kurdunun cinlere fark ettirmesi (Sebe 34:14) |
| دَلِيلًا | Varlığıyla başka bir olgunun bilinmesini sağlayan gösterge, alâmet | Güneşin uzayıp kısalan gölgeye kılavuz ve gösterge kılınması (Furkân 25:45) |
| نَدُلُّكُمْ | İnkarcıların alay yollu ifşaatı | Diriliş haberini getiren peygambere dikkat çekip onu işaret etme (Sebe 34:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl ve delil teorisi | Âlemin yaratılmışlığından yaratıcının varlığına ve birliğine ulaşmada aklın ve naklin kurduğu bağ; delilin kesinlik ve zannilik derecesi | Zihni meçhulden maluma taşıyan aklı ve mantıki basamak |
| Fıkıh | Edille-i şer‘iyye ve delalet yolları | Hükümlerin naslardan çıkarılmasında lafzın manaya delalet biçimleri (ibare, işaret, delalet, iktiza) | Lafız ile hüküm arasındaki bağlayıcı anlam irtibatı |
| Tefsir | Âyet-delil ilişkisi | Kâinattaki kevni ayetlerin ve Kur'an ayetlerinin ilahi kudrete delil oluş biçimi; gölgenin güneşe delil kılınması | Varlıkların Yaratıcıyı gösteren açık birer işaret levhası olması |
| Hadis | Hayra delalet edenin ecri | Hayırlı bir işe yol gösteren, vesile olan kimsenin o ameli bizzat işlemiş gibi sevap alması ilkesi | Amelin faili olmasa bile ona giden yolu açan rehberlik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve vahiy ilişkisi | Kevnî ve lafzî ayet | Yaratıcıya ulaştıran işaret | Âlemdeki her düzen ve Kur’an’daki her söz insanı hakikate sevk eden birer delildir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıt, gösterge, delil | Bilgiye ulaştıran yöntem | Doğru bilgiye ancak geçerli ve sağlam bir delilin gösterdiği rota takip edilerek ulaşılır | Kesin |
| Siyasi | Liyakat ve sevk idare | Kılavuzluk, önderlik | Toplumu hedefe yönlendirme | Yönetim, halkı keyfi arzularla değil adalet ve maslahatı gösteren delillerle sevk eder | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve bilgi akışı | Fiyat sinyali, gösterge | Kaynak tahsisine yön verme | Fiyatlar ve piyasa göstergeleri alıcı ve satıcıya doğru iktisadi tercihi gösteren delillerdir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektör, gradyan ve türev göstergesi | Bir skaler alandaki değişim yönünü ve büyüklüğünü gösteren gradyan vektörü gibi, delil de bir değişkenin hareketinden hareketle hedefin doğrultusunu ve büyüklüğünü belirler | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Göstergebilimsel işaret (signifiant) | Gösteren ile gösterilen arasındaki nesnel veya uzlaşımsal bağ vasıtasıyla zihnin doğrudan hedeflenen kavrama intikal etmesi süreci | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca mahkeme salonundaki maddi ispat aracına veya mantıktaki kuru kıyasa indirgeyerek varlığın bizzat bir gösterge olduğu gerçeğini unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca zihni veya hukuki bir ispat değil; bizzat tabiat olaylarının (güneş ve gölge gibi), nesnelerin ve canlıların (ağaç kurdu gibi) insanı gizli bir hakikate uyandıran dinamik işaretleridir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyette geçen delili salt soyut mantıki delil sayarak kâinattaki canlı yönlendiriciliği görememek ve kılavuzluğu pasif bir tabelaya indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, insanın hakikati ararken körü körüne değil, varlığın içine yerleştirilmiş açık göstergeler ve rehberler vasıtasıyla hedefe ulaşacağını vazeder; delil, kapalılığı kaldıran araçtır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinat ayetlerinin kudrete şahitlik ettiği kozmolojik ayetlerde (Furkân 25:45), peygamberlerin hayatındaki kritik kavşaklarda (Tâhâ 20:40) ve gaybın tezahür ettiği kıssalarda (Sebe 34:14) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin gizli ve ulaşılamaz olduğu vehmini çürütür; en küçük bir kurdun veya güneşin hareketinin dahi gerçeği ifşa eden apaçık birer delil olduğunu göstererek dikkati eşyanın diline çeker |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir hedefe veya kaynağa ulaştıran ipucunu, alâmeti ve yolu açıkça göstererek arayanı menzile sevk etmek.
- Soyut anlamBir göstergenin mevcudiyeti vasıtasıyla zihnin meçhulden maluma, gizliden aşikâra doğru zorunlu veya ikna edici intikali.
- Sistematik karşılıkBilgi ve varlık alanında gösteren ile gösterilen arasında kurulan, yönlendirici ve bağlayıcı kılavuzluk fonksiyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde algılanan veya gözlemlenen işaret/alâmet kümesini, idrak eden özneyi, ise hedeflenen hakikati veya menzili temsil eder. delalet fonksiyonu, işaretini alan özneyi hedefine bağlayarak yönlendirir ve kapalı durumu açık hale getirir.