رجف
ر - ج - ف
KÖK- 8 geçiş
- 7 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Recef dalgalı deniz demektir. Gök gürültüsü, deprem ve sarsıntı anlamlarında da kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Recef dalgalı deniz demektir. Gök gürültüsü, deprem ve sarsıntı anlamlarında da kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.756 harfباب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR289 harfالرَجْفَةُ: الزلزلةُ. وقد رَجَفَتِ الأرض تَرْجُفُ رَجْفاً. والرَجَفانَ: الاضطرابُ الشديدُ. الرَجَّافُ: البحرُ، سمِّي بذلك لاضطرابه. قال الشاعر:
المُطْعِمونَ الشحمَ كل عَـشِـيَّةٍحتَّى تغيب الشمسُ في الرِجَّافِ
والإرْجافُ: واحدُ أَراجيفِ الأخبار. وقد أَرْجَفوا في الشيء، أي خاضوا فيه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.187 harfج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.063 harf(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
(رجح) الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح
(باب الراء والجيم وما يثلثهما) (رجح) الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد: * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) * (رجز) الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها. ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر. (رجس) الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط. (رجع) الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال: جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5]) وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]): نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد: ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7]) وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]): * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) * والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى: وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10]) والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال: وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11]) (رجف) الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا. (رجل) الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال: عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12]) رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة. وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه. ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة. فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ. ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]). (رجم) الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها. والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول. (رجن) الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط. فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره. والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض. (رجي) الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء. فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل: إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21]) قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً. وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال: فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22]) وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة. قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]). (رجب) الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها. ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ. ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين. (رجد) الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد. ---------------------------------------------------------------------- ([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة. ([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث). ([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز). ([4]) التكملة من المجمل. ([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476). ([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260). ([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما". ([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487). ([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة: فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق). ([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان. ([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله". ([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره". ([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288). ([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة. ([16]) في الأصل: "وبعد ذاك". ([17]) من شواهده قوله: خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل. ([19]) انظر اللسان (رجل 287). ([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان. ([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة. ([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني". ([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت". ([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547. ([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR390 harf- الرجف: الاضطراب الشديد، يقال: رجفت الأرض ورجف البحر، وبحر رجاف. قال تعالى: ﴿يوم ترجف الراجفة﴾ [النازعات/6]، ﴿يوم ترجف الأرض والجبال﴾ [المزمل/14]، ﴿فأخذتهم الرجفة﴾ [الأعراف/78]، والإرجاف: إيقاع الرجفة؛ إما بالفعل؛ وإما بالقول، قال تعالى: ﴿والمرجفون في المدينة﴾ (سورة الأحزاب: آية 60، والمرجفون: هم الذين يولدون الأخبار الكاذبة التي يكون معها اضطراب في الناس)، ويقال: الأراجيف ملاقيح الفتن.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR666 harfر ج ف
المطعمـون الشحـم كل عشية حتى تغيب الشمس في الرجاف ورجفـت الـأرض.
" فأخذتهـم الرجفـة " " يـوم ترجف الأرض والجبال " ورجف الشجر وأرجفته الريـح.
ورجـف البعيـر تحـت الرحـل.
والمطـيّ تحـت رحالها رواجف ورجف.
ورجفت الأسنـان: نغضـت أسناخهـا.
وجاءنـا شيخ ترجف عظامه.
وأرجفت الإبل واسترجفت رءوسها في السير.
قال ذو الرمة: واسترجفت هامها الهيم الشغاميم ومـن المجـاز:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.990 harfالرَّجَفانُ: الاضْطِرابُ الشديدُ: رجَفَ الشيءُ يرجُف رَجْفاً ورُجوفاً ورجَفاناً ورَجِيفاً وأَرْجَفَ: خَفَقَ واضْطَرَبَ اضْطِراباً شَديداً، أَنشد ثعلب:
ظَلَّ لأَعلى رأْسه رجِيفا
ورَجْفُ الشيء كرَجَفانِ البعير تحت الرحل، وكما تَرْجُفُ الشجرةُ إذا رَجَفَتْها الرِّيحُ، وكما تَرْجُف السنّ إذا نَغَضَ أَصْلُها. والرجْفةُ: الزَّلْزَلَةُ. ورجَفَتِ الأَرض تَرْجُفُ رجْفاً: اضطَربت. وقوله تعالى: فلما أَخذتهم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR187 harf* ر ج ف * * الرَّجْفَةُ * الزلزلة وقد * رَجَفَتِ * الأرض من باب نصر و * الرَّجَفانُ * بفتحتين الاضطراب الشديد و * الإرْجَافُ * واحد أراجيف الأخبار وقد * أَرْجَفُوا * في الشيء أي خاضوا فيه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.330 harfرجف الشيء: حرك، وتحرك، لازم متعد، قال ابن دريد: رجف القلب: إذا اضطرب شديدا من فزع، وقال الليث: رجف الشيء رجفا ورجفانا، وزاد غير الليث: رجوفا، بالضم، ورجيفا، قال: كرجفان البعير تحت الرحل وكما يرجف الشجر إذا رجفته الريح، وكما ترجف الأسنان إذا نغضت أصولها، ونحو ذلك تحركه كله رجف. رجفت الأرض: زلزلت، ومنه قوله تعالى: )يوم ترجف الأرض والجبال(، كأرجفت، عن ابن الأعرابي. رجف القوم: تهيؤوا للحرب، نقله
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.563 harfرَجَفَ
1 رَجَفَ ذ , (O, Msb, K,) aor. رَجُفَ , (Msb,) inf. n. رَجْفٌ and رَجَفَانٌ (O, Msb, K) and رَجِيفٌ (Msb, K) and رُجُوفٌ; (O, K;) [and ↓ ارجف; (see the next sentence;) and ↓ ارتجف; (see نَغَضَ, in two places;)] It (a thing, O, Msb) was, or became, in a state of motion, commotion, (O, Msb, K,) agitation, convulsion, tumult, or disturbance: (Msb, K: *) or in a state of violent motion,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR922 harfرَجَفَ
رَجَفَ U ( n. ac. رَجْف 1 , رُجُوْف 27 , رَجَفَاْن 36 ),
a. Trembled, shook; quaked; rolled, reechoed ( thunder ).
b. Trembled, with impatience ( warrior ).
c. Shook, threw into commotion.
أَرْجَفَ
أَرْجَفَ IV ,
a. see I (a) , ( c ).
c. [ Fī ], Spread about false rumours; excited, stirred up the people.
تَرَجَّفَ
تَرَجَّفَ V , اِرْتَجَفَ VIII ,
a. Trembled, shook; was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.887 harfرجف
رَجَفَ - يَرْجُفُ - رَجْفَة - رَاجِف - رَاجِفَة - أَرْجَفَ - يُرْجِفُ - مُرْجِف - مُرْجِفون
رَجَفَ - يَرجُفُ + الكائن: يهتز ويضطرب ويتقلقل ويرتج في مكانه: يتحرك مغيراً مكانه أو موضعه، مبتعداً عنه قليلاً جداً ثم يعود إليه، وذلك بحركة معاودة متكررة: يتزعزع استقراره وتوازنه وثباته
رَجْفَة - الرجفة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى
Mücavir kökler37 mücavir (53 toplam)
- جثم
3 ortak ayet · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
- صبح
3 ortak ayet · Tan demektir
- دور
3 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- أخذ
4 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- كثب
1 ortak ayet · Küsbe” (sinli)den dönüşmüştür
- هيل
1 ortak ayet · Akıtılan
- غرو
1 ortak ayet · Bulaştırdık
- جور
1 ortak ayet · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
- سفه
1 ortak ayet · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
- وقت
1 ortak ayet · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
- مرض
1 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
Geçtiği ayetler(7)
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
SarsılmakBu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
SarsılmakBunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.
وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ …
SarsılmakMusa, ta’yin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş kişi seçti. Onları titreme tutunca dedi ki: Rabbım; dileseydin önce onalrı da helak ederdin, beni de. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini dalalete düşürür, dilediğini de hidayete götürürsün. Sen, bizim dostumuzsun. O halde bizi bağışla, merhamet et bize. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.
فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ
SarsılmakAma onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجج, زلزل, ماد |
| Zıt Kök | سكن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, zeminin veya yapının şiddetle sarsılması, titremesi ve çalkalanması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik kıyamet sarsıntısı, helak edici yer titremesi ve toplumu içten sarsan asılsız haberler |
| Çekirdek Özet 3 | Kararlı bir denge sisteminin harici veya dahili rezonansla bozularak paniğe ve çözülmeye uğraması |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece jeolojik depreme indirgeyip toplumsal ve psikolojik sarsıntı boyutunu göz ardı etmek |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Sistemin merkezini, yapının taşıyıcı tepesini veya dengede duran temel unsuru temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İvmelenme, dinamik bir yükün binmesi ve hareket halinde olma dinamiğini katar |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Açığa çıkış, gürültü, dışa doğru fışkırma ve çevreyi saran dalgalanma etkisini gösterir |
| رجف | Sistemin merkezinin maruz kaldığı dinamik ivmeyle dengesini yitirip şiddetle çalkalanması ve bu titreşimin sesle dışa yayılması | Taşıyıcı merkezin şiddetli bir dalgalanma ve sarsıntı ile yerinden oynaması, bütün yapıyı sarsacak şekilde gürültüyle dışa vurması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin üzerindeki ağır yük veya hızlı yürüyüş sebebiyle titreyip sarsılması; şiddetli rüzgârın ağacı kökünden sallaması; sallanan dişin yuvasında oynaması ve dalgalı deniz |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme bir beytinde develerin yürüyüş esnasında başlarının sarsılıp sallanışını tasvir ederken kökün türevi olan fiili kullanmıştır: وَاسْتَرْجَفَتْ هَامَهَا الهِيمُ الشَّغَامِيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Fitne ve savaş öncesinde toplumun içine korku ve panik salmak amacıyla asılsız kargaşa haberleri yayma eylemine «ircâf» denmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça رجف kökü, merkezi Sami dillerinde sarsıntı, gürültülü kaynaşma ve heyecan bildiren ortak kök matrisine dayanır. İbranicede rāğaš (gürültüyle toplanmak, çalkalanmak, isyan etmek) ve rāğaz (titremek, sarsılmak, dehşete düşmek) kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. Süryanicede rgeš (harekete geçmek, duyumsamak, sarsılmak) köküyle zihinsel ve fiziksel uyarılma bağlamında örtüşür. Akadcadaki ragāmu (gürültü yapmak, ses çıkarmak, hak iddia etmek) fiili ise kökün ürettiği ses ve çalkantı yönünü gösterir. Arapçada kök, özellikle fiziksel sarsıntının (deprem, denizin kabarması) yanı sıra sosyal alandaki asılsız haberlerle toplumu çalkantıya sürükleme (ircâf) hattında semantik özelleşme yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رج ikili kökünden türeyiş | İkili çekirdeğin taşıdığı salınım ve çalkantı manası, son sesin eklenmesiyle gürültülü ve yıkıcı bir sarsıntıya dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāğaš / rāğaz, Süryanice rgeš | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde şiddetli heyecan, titreme ve toplu kaynaşma anlamlarıyla eş asıllıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجف | Anlamlı | Şiddetle sarsılma | Cisimlerin, zeminin veya kalbin şiddetle titremesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رفج | Anlamlı | Genişlik ve bolluk | Hayatın rahatlaması, bolluk içinde yaşama ve gevşeklik | Anlam zıtlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| جرف | Anlamlı | Süpürüp götürme | Sel suyunun toprağı kökünden koparıp taşıması | Yıkım boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| جفر | Anlamlı | Geniş kuyu veya sütten kesilme | İçi açılmış derin çukur veya gelişip sütten kesilen oğlak | Boşluk ve ayrılma yönü vardır; Kur'an'da geçmez |
| فرج | Anlamlı | Yarık ve açıklık | İki nesne arasının açılması, kederin dağılması | Dağılma ve çözülme ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| فجر | Anlamlı | Yarıp fışkırma | Suyun veya aydınlığın bentleri yıkarak dışarı taşması | Ani patlama yönüyle benzerdir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجف | Merkez | Sarsıntı ve çalkantı | Yıkıcı, gürültülü ve paniğe yol açan düzensiz titreme | Hem fiziksel hem toplumsal düzeyde dengeyi bozan sarsıntı |
| رجج | Komşu | Çalkalanma | Maddenin kendi içinde ileri geri ritmik olarak salınması | Yıkıcılıktan ziyade dalgalanma ve çalkalanma boyutu öndedir |
| زلزل | Komşu | Tekrarlanan yer sarsıntısı | Tabanın ve temellerin sürekli ve kesintisiz biçimde titremesi | Yer kabuğunun tabandan koparak sürekli hareket etmesidir |
| ماد | Komşu | Yalpalama ve dengesizlik | Sağlam zeminin eğrilmesi, sağa sola yalpalaması | Düşme ve devrilme tehlikesi doğuran eğilme hareketidir |
| سكن | Zıt | Hareketsizlik ve durulma | Çalkantının sona ermesi, dinginlik ve kararlılık hali | Sarsıntının tamamen durup yapının sükûnete kavuşmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجف | Sarsılmak, çalkalanmak | Maddi ve manevi zeminin şiddetli titremesi ve gürültü çıkarması | Kesin |
| Latince | concutere, tremere | Şiddetle sarsmak, titremek | Fiziksel titreşimi karşılar fakat sosyal dezenformasyon boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to quake, agitate, destabilize | Sarsılmak, kışkırtmak, çalkalamak | Quake yer sarsıntısını, agitate ve destabilize ise toplumsal kargaşayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | beben, erschüttern, aufwiegeln | Titremek, sarsmak, kışkırtmak | Beben yerin titremesini, aufwiegeln ise yalan haberle halkı sarsmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | trembler, ébranler, agiter | Titremek, temellerinden sarsmak | Ebranler yapının sarsılmasını, agiter zihinsel ve toplumsal kaynaşmayı kapsar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرَّجْفَةُ | Helak edici yıkıcı yer sarsıntısı | Azgın kavimlerin dünyadaki cezalandırılma anı (el-A'râf 7:78, el-A'râf 7:91, el-Ankebût 29:37) |
| الرَّجْفَةُ | İlahi tecelli karşısında dağın ve insanın dehşetle sarsılması | Mûsâ kavminin seçkinlerinin Tûr dağında baygın düşmesi (el-A'râf 7:155) |
| تَرْجُفُ / الرَّاجِفَةُ | Kıyamet kopuşundaki ilk kozmik sarsıntı | Yerin ve dağların un ufak olduğu evrensel çalkantı (el-Müzzemmil 73:14, en-Nâziât 79:6) |
| الْمُرْجِفُونَ | Yalan haberle toplumsal panik ve fitne üretenler | Medine toplumunda psikolojik savaş yürüten münafıklar (el-Ahzâb 33:60) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa ve ahiret ahvali | İlk sur üflenişinde kâinatın dengesini yitirmesi ve diriliş sarsıntısının mahiyeti | Kozmik düzenin ontolojik yıkılışı |
| Fıkıh | Kamu düzeni ve ceza hukuku | Savaş ve barış zamanında asılsız haber yayanların (mürcifûn) tazir ve sürgün cezaları | Toplum güvenliğini sarsan bilgi suçu |
| Tefsir | Helak kıssaları tahlili | Semûd ve Medyen kavimlerine gelen azabın deprem mi, gök gürültüsü mü (sayha) olduğu meselesi | Çok boyutlu ilahi azap tablosu |
| Hadis | Ahlak ve psikoloji | Vahiy anında peygamberin veya korku anında kalbin titremesini tasvir eden ifadeler | Kalbin ve bedenin dehşetle titremesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret | Kozmik bozunma | Sahte güven duygusunu kökünden yıkmak | Dünyanın ebedilik vehmini ve kibri yerle bir eden ilahi uyarı sarsıntısıdır | Kesin |
| İlmi | Dalga mekaniği ve sismoloji | Mekanik rezonans | Yapısal dayanıklılığı kırarak dengesizliği açığa vurmak | Doğal frekansa uyan titreşimlerin maddeyi dağıtması ve çökertmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu yönetimi ve istihbarat | Psikolojik harp | Toplumun direnç mekanizmasını yalan haberle çökertmek | Dezenformasyon ve kriz söylentileriyle iç cepheyi sarsma operasyonudur | Kesin |
| İktisadi | Finansal piyasalar ve ticaret | Spekülatif panik | Piyasayı suni çalkantıya sokarak varlık transferi yapmak | Manipülatif kriz fısıltılarıyla fiyat istikrarını ve güveni sarsmaktır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rezonans felaketi ve dinamik kararsızlık | Bir fiziksel sistemin dışsal bir salınım frekansı ile eşleştiğinde enerjisinin kontrolsüz biçimde büyümesi ve yapının dağılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve psikolojik panik histerisi | Sağlam bilgi kaynaklarından kopan kitlelerin teyitsiz korku dalgaları karşısında ortak akıl ve düzeni yitirerek çözülmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yerküre sarsıntısına veya tekil bir yer sarsıntısı olayına hapsedip ahlaki, siyasi ve zihinsel sarsıntı yönlerini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, jeolojik bir sarsıntının ötesinde, kozmik kopuşu, kavimlerin kibrini kıran helak mekanizmasını ve toplumların zihnini felç eden asılsız haber organizasyonlarını kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | el-Ahzâb 33:60 ayetindeki münafık stratejisi kavranamaz; bilginin kitleleri sarsma gücü ihmal edilerek toplumsal güvenlik yalnızca askeri tehditlere indirgenir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziki dünyanın geçiciliğini anlatırken hem de toplumların içten içe nasıl çökertildiğini tasvir ederken kullandığı ortak dinamik sarsıntı mantığını kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Helak sahnelerini anlatan ayetlerde (el-A'râf, el-Ankebût), kıyametin ilk evrelerini betimleyen surelerde (el-Müzzemmil, en-Nâziât) ve toplumsal münafıklık stratejilerini ifşa eden Medine dönemi ayetlerinde (el-Ahzâb). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarihsel helaklerin yalnızca rastlantısal doğa olayları olduğu yanılgısını ve toplumsal çözülmenin sadece kaba kuvvetle gerçekleştiği zannını tashih eder; bilginin de bir deprem gibi yıkıcı olabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin, yapının veya yer kabuğunun şiddetli bir kuvvetle titremesi, sarsılması, dalgalanarak gürültü çıkarması.
- Soyut anlamBir inanç, toplum veya zihin yapısının kararlılık zeminini yitirerek panik, dehşet ve istikrarsızlık sarmalına girmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin doğal frekansına dışarıdan binen ve yapının taşıma kapasitesini aşarak dağılmasına yol açan yıkıcı osilasyon.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin başlangıçtaki durağan ve kararlı dengesini, dışarıdan veya içeriden uygulanan periyodik sarsıcı kuvveti, sarsıntının genliğini, sarsıntı frekansını, ise sistemin doğal rezonans frekansını temsil eder. Uygulanan sarsıntı frekansı sistemin zayıf noktasıyla örtüştüğünde titreşim genliği hızla büyür; açığa çıkan entropi veya yıkım payı , sistemin direnç eşiği olan değerini aştığında yapının kararlılık bütünü sıfırlanarak çöküş gerçekleşir. Model, hem yer kabuğunun parçalanışını hem de yalan haberle (ircâf) bir cemiyetin iç dengesinin dağıtılışını matematiksel rezonans üzerinden simgeler.