ردد
ر - د - د
KÖK- 59 geçiş
- 57 ayet
- 42 sîga
- 9 sözlük
“Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür. Hayvanlar hamile kaldıklarında sütleri kesilir. Doğum yaklaşınca yeniden süt toplanmaya başlar. Bu doğumun yaklaştığını gösterir. Bu haldeki deveye “ridde” denmektedir. Eski hale dönmeye “riddet” denir. “Ricat”de “hal”, “riddet”de ise vasıf değişir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür. Hayvanlar hamile kaldıklarında sütleri kesilir. Doğum yaklaşınca yeniden süt toplanmaya başlar. Bu doğumun yaklaştığını gösterir. Bu haldeki deveye “ridde” denmektedir. Eski hale dönmeye “riddet” denir. “Ricat”de “hal”, “riddet”de ise vasıf değişir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.729 harfباب الدال والراء
د ر، ر د مستعملان
در:
دَرَّ اللَّبَنُ يَدُرُّ دَرّاً، وكذلك الناقةُ إذا حُلِبَتْ فأقبَلَ منها على الحالب شيءٌ كثير، قيل: دَرَّتْ.
وإذا اجتَمَعَ في الضَّرْعِ من العُروقِ وسائر الجَسَد قيل: دَرَّ اللَّبَنُ ودَرَّت العُروق إذا امتَلأَتْ دَماً.
ودَرَّت السَّماءُ إذا كَثُرَ مَطَرُها، وسَحابةٌ مِدْرارٌ وناقةٌ دَرورٌ، وقال:
وقالوا لِدُنْياهُمْ أَفيقي فدَرَّتِ
وروِيَ عن عُمَرَ بنِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.201 harfرَدّهُ عن وجهه يَرُدُّهُ رَدَّاً ومَرَدًّا: صَرَفه. وقال الله تعالى: "فَلا مَرَدَّ له". ورَدَّ عليه الشيء، إذا لم يقبَلْهُ، وكذلك إذا خَطَّأه. وتقول: رَدَّهُ إلى منزله. ورَدَّ إليه جواباً: أي رجع. والمَرْدُودة: المطلَّقة. والمردودة: الموسى، لأنها تُرَدُّ في نِصَابِها. والمردود: الرَدُّ، وهو مصدر، مثل المَحْلوف والمعقول. قال الشاعر:
لا يَعْدَمُ السائِلونَ الخيرَ أفعَلُه إمّا نَوالاً وإمّا حُسْنَ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.249 harfر د د
رد السائـل وردّه عـن حاجتـه.
ورد عليـه الهبـة.
ورد عليه قوله.
ورد إليه جواباً.
وهذا مردود قولك ورديده كقولك مرجوعه.
وارتدّ عن سفره وعن دينه وهو من أهل الردة.
وارتدّ هبته: ارتجعها سمعته منهم سماعاً واسعاً ومنه قوله: فيا بطحاء مكة خبّرينـي أمـا ترتدنـي تلك البقاع وليس لأمر الله مردود أي ردّ.
قالت أم الحسين ترثي أخاها: ضاقت بي الأرض وانقضّت مخارمها حتى تخاشعت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.131 harfالرد: صرف الشيء ورَجْعُه. والرَّدُّ: مصدر رددت الشيء. ورَدَّهُ عن وجهه يَرُدُّه رَدّاً ومَرَدّاً وتَرْداداً: صرفه، وهو بناء للتكثير؛ قال ابن سيده: قال سيبويه هذا باب ما يكثر فيه المصدر من فَعَلْتُ فتلحق الزائد وتبنيه بناء آخر، كما أَنك قلت في فَعَلْتُ فَعَّلْتُ حين كثرت الفعل، ثم ذكر المصادر التي جاءت على التَّفْعال كالترداد والتلعاب والتهذار والتصفاق والتقتال والتسيار وأَخوانها؛ قال: وليس شيء من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR706 harf* ر د د * * رَدَّهُ * عن وجهه يرده * رَدَّاً * و * رِدَّةً * بالكسر و * مَرْدُوداً * و * مَرَدَّا * صرفه قال الله تعالى ﴿فلا مرد له﴾ و * رَدَّ * عليه الشيء إذا لم يقبله وكذا إذا خطأه و * رَدَّهُ * إلى منزله و * رَدَّ * إليه جوابا رجع وشيء * رَدٌّ * أي رديء و * رَدَّدَهُ تَرْدِيدا * و * تَرْدَادَاً * بفتح التاء * فَتَرَدَّدَ * و * الارْتِدَادُ * الرجوع ومنه * المُرْتَدُّ * و * الرِّدَّةُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.300 harfرده عن وجهه يرده ردا ومردا، كلاهما من المصادر القياسية، ومردودا، من المصادر الواردة على مفعول، كمحلوف ومعقول، ورديدى، بالكسر مشددا، كخصيصى، وخليفى، يبنى للمبالغة: صرفه ورجعه، ويقال رده عن الأمر ولده، أي صرفه عنه برفق. وأمر الله لا مرد له. وفي التنزيل: فلا مرد له وفيه يوم لا مرد له قال ثعلب: يعني يوم القيامة، لأنه شيء لا يرد.
وفي حديث عائشة. من عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد أي مردود عليه،
رده عن وجهه يرده ردا ومردا، كلاهما من المصادر القياسية، ومردودا، من المصادر الواردة على مفعول، كمحلوف ومعقول، ورديدى، بالكسر مشددا، كخصيصى، وخليفى، يبنى للمبالغة: صرفه ورجعه، ويقال رده عن الأمر ولده، أي صرفه عنه برفق. وأمر الله لا مرد له. وفي التنزيل: فلا مرد له وفيه يوم لا مرد له قال ثعلب: يعني يوم القيامة، لأنه شيء لا يرد. وفي حديث عائشة. من عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد أي مردود عليه، يقال أمر رد، إذا كان مخالفا لما عليه السنة، وهو مصدر وصف به. وروي عن عمر بن عبد العزيز أنه قال: لا رديدى في الصدقة أي لا تؤخذ في السنة مرتين، والاسم رداد، ورداد، كسحاب وكتاب، وبهما جميعا روي قول الأخطل: وما كل مغبون ولو سلف صفقه براجع ما قـد فـاتـه بـرداد ورد عليه الشيء، إذا لم يقبله، وكذلك خطأه. ونقل شيخنا عن جماعة من أهل الاشتقاق والتصريف أن رد يتعدى إلى المفعول الثاني بإلى، عند إرادة الإكرام، وبعلى، للإهانة، واستدلوا بنحو قوله تعالى. فرددناه إلى أمه و يردوكم على أعقابكم ونقله الجلال السيوطي وسلمه، فتأمله، فإن الاستقراء ربما ينافيه. ومن المجاز: المردودة الموسى لردها في نصابها. ومن المجاز أيضا: امرأة مردودة، وهي: المطلقة: كالردي، كالحمى، الأخيرة عن أبي عمرو. وفي حديث الزبير، في دار له وقفها فكتب. وللمردودة من بناته أن تسكنها. لأن المطلقة لا مسكن لها على زوجها. والرد، بالفتح: الشيء الرديء وهو مجاز، ودرنهم رد: لا يروج، وردود الدراهم، واحدهأ: رد، وهو مازيف فرد على ناقده، بعدما أخذ منه. وكل ما رد بعد أخد: رد. والرد في اللسان: الحبسة وعدم الانطلاق. والرد، بالكسر: عماد الشيء الذي يدفعه ويرده، قال: يا رب أدعوك إلها فردا فكن له من البـلايا ردا أي معقلا يرد عنه البلاء. وقوله تعالى: فأرسله معي ردا يصدقني فيمن قرأ به يجوز أن يكون من الاعتماد، وأن يكون على اعتقاد التثقيل في الوقف، بعد تخفيف الهمزة. ويقال في لسانه ردة، أي حبسة، وفي وجهه ردة، الردة بالفتح: القبح مع شيء من الجمال، يقال: في وجهه ردة، وهو راد، وقال ابن دريد: في وجهه قبح وفيه ردة أي عيب. وقال أبو ليلى: في فلان ردة، أي يرتد البصر عنه من قبحه، قال: وفيه نظرة، أي قبح. وقال الليث: يقال للمرأة إذا اعتراها شيء من خبال، وفي وجهها شيء من قباحة: هي جميلة، ولكن في وجهها بعض الردة، وهو مجاز. والردة، بالكسر: الاسم من الارتداد وقد ارتد، وارتد عنه: تحول، ومنه الردة عن الإسلام، أي الرجوع عنه، وارتد فلان عن دينه، إذا كفر بعد إسلامه. وفي الصحاح: الردة: امتلاء الضرع من اللبن قبل النتاج، عن الأصمعي، وأنشد لأبي النجم: تمشي من الردة مشي الحفل مشي الروايا بالمزاد المثقل وفي اللسان: الردة: أن يشرق ضرع الناقة، ويقع في اللبن، وقد أردت. والردة: تقاعس في الذقن إذا كان في الوجه بعض القباحة، ويعتريه شيء من الجمال، وهو مجاز. ومن المجاز أيضا: سمعت ردة الصدى، وهو ما يرد عليك من صدى الجبل أي صوته.
والردة والردد أن تشرب الإبل الماء عللا فترتد الألبان في ضروعها. والترداد بالفتح: بناء للتكثير، قال ابن سيده، قال سيبويه هذا باب ما يكثر فيه المصدر من فعلت فتلحق الزائد وتبنيه بناء آخر، كما أنك قلت في فعلت: فعلت، حين كثرت الفعل. ثم ذكر المصادر التي جاءت على التفعأل: كالترداد، والتلعاب، والتهذار، والتصفاق، والتقتال، والتسيار، وأخواتها، قال: وليس شيء من هذا مصدر أفعلت، ولكن لما أردت التكثير بنيت المصدر على هذا، كما بنيت فعلت على فعلت. انتهى. وأما الترديد فإنه قياس من ردده، كما صرح به غير واحد، ويقال: ردده ترديدا وترادادا فهو مردد، ورجل مردد. والمردد، كمعظم: الحائر البائر، وهو مجاز والارتداد، الرجوع، ومنه المرتد، وراده الشيء، أي رده عليه، وراده القول: راجعه، وهما يترادان البيع، من الرد والفسخ. وهذا الأمر أرد عليه أي أنفع له، وهذا الأمر لا رادة فيه، أي لا فائدة له، وما يردك هذا: ما ينفعك. وهو مجاز، كلا مردة، ضبطه الصاغاني، بضم الميم وكسر الراء. والمرد، على صيغة اسم الفاعل: الشبق. والبحر المرد: المواج، أي كثير الماء، قال الشاعر: ركب البحر إلى البحـر إلـى غمرات الموت ذي المود المرد وأرد البحر: كثرت أمواجه وهاج. والمرد: الغضبان، يقال جاء فلان مرد الوجه، أي غضبان. وأرد الرجل: انتفخ غضبا، حكاها صاحب الألفاظ قال أبو الحسن: وفي بعض النسخ: اربد. والمرد: الرجل الطويل العزوبة. أو الطويل الغربة، فتراد الماء في ظهره، قال الصاغاني: والأول أصح، لأنه يتراد الماء في ظهره، كالمردود. والمرد ناقة انتفخ ضرعها وحياؤها لبروكها على ندى، وقيل أردت، وكل حامل دنت ولادتها فعظم بطنها وضرعها: مرد، وقال الكسائي: ناقة مرمد، على مثال مكرم، ومرد، مثال مقل، إذا أشرق ضرعها، ووقع فيه اللبن، وقد تقدم. وقيل هو ورم الحياء من الضبعة، وقيل: أردت الناقة وهي مرد: ورمت أرفاغها وحياؤها من شرب الماء. والمرد: شاة أضرعت وقد أردت. وناقة مرد، وكذا جمل مرد، إذا أكثر من شرب الماء فثقل، ج مراد، نوق مراد، وجمال مراد. وعن ابن الأعرابي الردد، كعنق: القباح من الناس جمع رد. وقد تقدم. والرديد، كأمير: الشيء المردود، قال: فتى لم تلده بـنـت عـم قـريبة فيضوى وقد يضوى رديد الغرائب والرديد: الجفل من السحاب هريق ماؤه. واسترده الشيء: طلبه وسأله رده، أي أن يرده عليه كارتده. ورداد، ككتان: اسم مجبر، م أي معروف ينسب إليه المجبرون، فيقال لكل مجبر: ردادي، لذلك. ورئي رجل يوم الكلاب يشد على قوم ويقول: أنا أبو شداد. ثم يرد عليهم ويقول: أنا أبو رداد. والرادة: خشبة في مقدم العجلة تعرض بين النبعين. ومما يستدرك عليه: ارتد الشيء: رده، قال مليح: بعزم كوقع السيف لا يستقلـه ضعيف ولا يرتده الدهر عاذل وارتد عن هبته: ارتجعها، قال الزمخشري: كذا سمعته عن العرب. وأنشد: فيا بطحاء مكة خبريني أما ترتدني تلك البقاع ورد إليه جوابا: رجع، وارتد الشيء: طلب رده عليه، قال كثير عزة: وما صحبتي عبد العزيز ومدحتي بعارية يرتدها مـن يعـيرهـا
وهذا مردود القول، ورديده. وردد القول كرره. ولا خير في قول مردود، ومردد. وراده القول: راجعه. وترادا القول. وارده البيع: قايله. وتراد الماء: ارتد عن مجراه لحاجز. والرد، بالكسر: الكهف، عن كراع. وبه فسر بعضهم قوله تعالى فأرسله معي ردا . وفي الحديث. ردوا السائل ولو بظلف محرق . أي أعطوه، ولم يرد رد الحرمان والمنع، كقولك: سلم فرد عليه، أي أجابه. وفي حديث آخر: لا تردوا السائل ولو بظلف أي لا تردوه رد حرمان بلا شيء، ولو أنه ظلف. وقول عروة بن الورد: وزود خيرا مالكا إن مالكا له ردة فينا إذا العم زهدوا قال شمر: الردة: العطفة عليهم، والرغبة فيهم. وفي حديث الفتن: ويكون عند ذلكم القتال ردة شديدة. وهو بالفتح أي عطفه قوية. وتردد وتراد، تراجع. وتردد في الجواب: تعثر لسانه. وهو يتردد بالغدوات إلى مجالس العلم، ويختلف إليها. والرد، بالكسر: الحمولة من الإبل. قال أبو منصور: سميت ردا لأنها ترد من مرتعها إلى الدار يوم الظعن. ورجل متردد: مجتمع قصير ليس بسبط الخلق. وفي صفته صلآ الله عليه وسلم: ليس بالطويل البائن ولا القصير المتردد أي المتناهي في القصر، كأنه هذا تردد بعض خلقه على بعض وتداخلت أجزاؤه. وعضو رديد: مكتنز مجتمع، قال أبو خراش: تخاطفه الحتوف فهو جون كناز اللحم فـائلـه رديد والردة: البقية، قال أبو صخر الهذلي: إذا لم يكـن بـين الـحـبـيبـين ردة سوى ذكر شيء قد مضى درس الذكر ومردود: فرس زياد أخي محرق الغساني. والرودد: كجوهر: العاطف، قال رؤبة: وإن رأينا الحجج الرواددا قواصرا بالعمر أو مواددا أورده الصاغاني في تركيب رود. ورجل مرد، بالكسر: كثير الرد والكر، قال أبو ذؤيب: مرد قد نرى ما كان منه ولكن إنما يدعآ النجيب وفي المصباح: ترددت إليه: رجعت مرة بعد أخرى. ومن المجاز: ضيعة كثيرة المرد والرد، أي الريع. والرداد بن قيس بن معاوية بن حزن: بطن. وأبو الرداد الليثي، عن أبي سلمة بن عبد الرحمن. وأبو الرداد عمرو بن بشر القيسي، عن برد بن سنان. ومحمد بن عبد الرحمن بن رداد، عن يحيى بن سعيد الأنصاري، ضعيف. وهلال بن رداد الكناني عن الزهري وابنه محمد، سمع أباه. ومحمد بن الخضر بن رداد الدمشقي، عن علي بن خشرم، وأبو الرداد عبد الله بن عبد السلام المصري المؤذن، صاحب المقياس. وفي ولده أمر المقياس إلى الآن. ومحمد بن طرخان بن رداد المقدسي، من شيوخ منصور بن يسلم.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.198 harfرَدَّ
رَدَّ U ( n. ac. رَدّ 1 , رِدَّة 2t , مَرْدَد 17 , مَرْدُوْد )
a. [ acc. & 'An ], Made to go or come back, sent or turned back from; kept off from.
b. [ acc. & Ila ], Brought, sent back, returned to; converted to; returned ( an answer ) to, replied to.
c. [ acc. & 'Ala ], Refused, denied.
d. Refuted.
e. [ 'Ala ], Profited, benefited, advantaged.
f. Rendered, made to become.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR37.699 harfردد
رَدَّ - يَرُدُّ، رُدَّ - يُرَدُّ - رَدُّ - رادٌّ - مَرْدوْد - مَرَدٌّ - ارْتَدَّ - يَرْتَدُّ - تَرَدَّدَ - يَتَرَدَّدُ
رَدَّ - يَرُدُّ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يُحَوِّله ويغير اتجاه مسيره: يحوِّل حركة الشيء متقدم نحوه وذلك باتجاه الخلف أو أي اتجاه آخر
﴿بل تأتيهم بغتة فتبهتهم فلا يستطيعون ردها ولا هم ينظرون﴾
رَدَّ - يَرُدُّ +
Sîgalar(42)
- يُرَدُّGeri döndürülür(يُفْعَلُ)×6
- رُدُّواGeri döndürüldüler(فُعِلُوا)×3
- مَرَدَّGeri döndürmek(مَفْعَلَ)×3
- يَرُدُّوكُمْSizi geri döndürürler(يَفْعُلُوكُمْ)×3
- تُرَدُّونَGeri döndürülürsünüz(تُفْعَلُونَ)×2
- رُدَّتْGeri döndürüldü(فُعِلَتْ)×2
- رُدُّوهَاOnu geri döndürün(اُفْعُلُوهَا)×2
- نُرَدُّGeri döndürülürüz(نُفْعَلُ)×2
- يَرْتَدَّGeri döner(يَفْتَعِلْ)×2
- يُرَدُّونَDöndürülürler(يُفْعَلُونَ)×2
Mücavir kökler104 mücavir (325 toplam)
- أتي
14 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- بعد
9 ortak ayet · Baid uzak demektir
- رذل
2 ortak ayet · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
- أله
30 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- فضل
5 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- أمن
15 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- علم
15 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- طرف
2 ortak ayet · Dilin ucu demektir
- ريب
3 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- وجه
4 ortak ayet · Yüz demektir
- قرر
3 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- طوع
5 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
Geçtiği ayetler(57)
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
Geri döndürülürSeni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.
حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
Geri döndürülürNihayet o Peygamber ümitsizliğe düşüp kesinlikle yalanladıklarını sandıkları sırada, onlara yardımımız gelmiştir. Böylece dilediğimiz kurtarılmıştır. Suçlular güruhundan ise baskınımız asla geri çevrilmeyecektir.
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ
Geri döndürülürAllah sizi yaratmıştır, sonra da öldürecektir. İçinizden bir kısmı ömrünün en fena zamanına ulaştırılır ki bilirken bilmez olur. Muhakkak Allah Alim’dir, Kadir’dir.
قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا
Geri döndürülürDedi ki: Kim zulmederse; ona, azab edeceğiz. Sonra Rabbına döndürülür ve Rabbı; onu, görülmemiş bir azaba uğratır.
… ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ …
Geri döndürülürEy insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.
إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا …
Geri döndürülürKıyamet saatının bilgisi, ancak O’na aittir. O’nun ilmi olmadıkça hiç bir meyve tomurcuklarından çıkmaz. Hiç bir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: Nerede Benim ortaklarım? diye seslendiği gün derler ki: Bizden hiç bir şahid olmadığını Sana arzederiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجع, صرف, دفع |
| Zıt Kök | مضى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığı, nesneyi veya etkiyi yöneldiği istikametten geri çevirip ilk çıktığı kaynağa ya da ters yöne sevk etme |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılışın kaçınılmaz olarak Allah’a döndürülmesi, hidayetten sapıp eski küfre irtidat etme veya batıl iddiaların geri püskürtülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme giren unsurun kabul edilmeyip menşe noktasına iadesi, meşruiyet kontrolü ve akışın tersine çevrilmesi yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca itikadi bir suç olan dinden dönme (irtidat) ile sınırlamak ve ilahi iradenin karşı konulamaz geri dönüşümlülük nizamını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Geriye doğru yöneltme, arkaya itme, engelleme ve bir hareketin önünü keserek ters istikamete çevirme ana fikrini taşır. Aynı çekirdekten türeyen ردأ arkadan destek verme ve takviye etme, ردف birinin arkasından gelip peşine takılma, ردم bir gediği arkadan kapatıp set çekme ve ردي geriye doğru yuvarlanıp helake düşme anlamlarını verir. | د | Kökün sonuna gelen aynı cinsten ses tekrarı, geri çevirme ve engelleme eylemine süreklilik, direnç, şiddet ve eylemin doğrudan fail ile hedef arasında karşılıklı bir tepki olarak yinelenmesi karakterini kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Bir hareketin başlangıç noktasını, iradeyi, ilk yönelişi veya öne doğru giden lider unsuru temsil eder. |
| د | Kapı | Geçişi sağlayan veya engelleyen eşik, giriş ve sınır hareketini simgeler. |
| د | Kapı | İlk eşiğin hemen ardından gelen ikinci sınır, geçişe izin vermeyen kesin bariyer ve geri püskürtme direncini ifade eder. |
| ردد | Öne doğru ilerleyen iradi veya tabii bir hareketin (ر), kapı niteliğindeki ilk sınıra (د) ulaştığında içeri alınmayıp ikinci bir kapı/bariyer direnciyle (د) karşılanması ve zorunlu olarak geldiği başa, kaynağa gerisingeri sevk edilmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi iterek geldiği yere geri döndürmek, yönünü çevirmek; devenin gebelik sonuna doğru memesinde sütün yeniden toplanıp eski haline dönmesi (er-ridde) ve bir talebi kabul etmeyip sahibine geri çevirmektir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lisān al-ʿArab'da nakledilen beytinde şair Melîh el-Hüzelî kökün geri çevrilemez bir kararlılığı ifade ettiğini şöyle belirtir: بَعَزْمٍ كوَقْعِ السيف لا يستقله / ضعيفٌ ولا يَرْتَدُّه الدهرَ عاذِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe vasıtasıyla nakledilen erken dönem hadis rivayetinde kabul görmeyen meşruiyet dışı amelin sahibine geri iade edilmesi şöyle ifade edilir: من عمل عملاً ليس عليه أمرنا فهو رد |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ردد kökü, temel olarak geriye yönelme, geri çevrilme, akışın tersine dönmesi ve bir etkinin kaynağına yansıtılması anlam alanıyla temsil edilir. İbranicede yer alan radad (רדד) biçimi zemini düzlemek, yaymak, bastırıp ezmek ve boyun eğdirmek anlamlarına yoğunlaşırken, Arapçada kök ikincil bir harici baskıdan ziyade yönsel bir geri çevirmeyi, savuşturmayı ve menşee iadeyi merkeze almıştır. Süryanicede redā kökü bir yöne doğru akma, sürme ve yol alma ekseninde gelişirken Arapça formu, mükerrer yapının kazandırdığı ritmik dirençle bu akışın ters yöne kırılmasını ve başa döndürülmesini temsil eder. Arapçadaki fiziksel çekirdek, devenin doğum öncesinde sütünün yeniden memeye toplanması (er-ridde) hadisesinde görüldüğü üzere, bir halin önceki evresine geri akması ve tersine işleyen döngüsellik ile doğrudan bağlantılıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya sözü sahibine iade etmek, savuşturmak, devenin sütünün memeye geri dönmesi | Kökün asıl anlamı bir etkiyi veya varlığı ilerlediği hattan kesip çıktığı kaynağa ya da gerideki durağan haline sevk etmektir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice radad (boyun eğdirmek, bastırmak), Süryanice redā (akmak, sevk edilmek) | Erken Sami katmanındaki yayma ve sürme eylemi Arapçada mükerrer kök morfolojisiyle dirençle geri çevirme ve iade etme yönüne evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik havzada geri tepme ve geriye bükülme hareketleri | Veri bulunamadı | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردد | Anlamlı | Geri çevirmek, iade etmek | Bir şeyi geldiği yöne döndürmek, savuşturmak, kabul etmemek | Hedef kök; Kur'an'da 59 kez geçer |
| درد | Anlamlı | Dişsiz olmak, aşınmak | Ağızda dişlerin dökülmesi, bir nesnenin keskinliğinin gidip körelmesi | Kur'an'da geçmez; gerileme ve eksilme anlamıyla dolaylı temas taşır |
| ددر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردد | Merkez | Geri çevirme ve iade | Bir şeyi dirençle, tepkiyle veya zorunlu bir hükümle çıktığı yöne doğru geri püskürtmek | İade edilen şeyin kaynağına geri gönderilmesi ve geçişin engellenmesi esastır |
| رجع | Komşu | Geri dönme | Bir varlığın bizzat kendisinin isteyerek veya tabii bir döngüyle önceki yerine dönmesi | ردد dışarıdan bir müdahale veya tepkiyle geri çevrilmeyi de içerirken, رجع öznenin bizzat dönüşünü öne çıkarır |
| صرف | Komşu | Yönünü değiştirme | Bir şeyin yüzünü bir taraftan başka bir tarafa yöneltmek, akışını saptırmak | صرف hedefin ille de ilk kaynağa dönmesini gerektirmez, sadece doğrultuyu değiştirir |
| دفع | Komşu | İtme ve defetme | Karşıdaki gücü kuvvet kullanarak uzaklaştırmak ve önünden savmak | دفع uzaklaştırma ve çarpma gücüne odaklanırken, ردد gerisin geri kaynağına iade etmeye odaklanır |
| مضى | Zıt | İlerleyip geçme | Bir engelle karşılaşmadan yoluna devam etmek, akıp gitmek ve tamamlanmak | Geriye çevrilmenin ve engellenmenin tam karşıtı olarak öne doğru kesintisiz akışı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردد | Geri çevirmek, iade etmek | Bir hareketi, nesneyi veya hükmü menşe noktasına doğru tersine sevk etme eylemidir. | Kesin |
| Latince | Revertere, repellere, reddere | Geri döndürmek, geri püskürtmek, geri vermek | Repellere püskürtme ve reddetme yönünü, reddere ise sahibine veya aslına iade etme boyutunu karşılar. | Kesin |
| İngilizce | To return, to repel, to revert, to reject | Geri döndürmek, püskürtmek, eski hale dönmek, reddetmek | Tek bir fiil kökün tüm boyutlarını taşımaz; reject iradi redde, return döngüsel iadeye, revert ise irtidat anlamına denk gelir. | Güçlü |
| Almanca | Zurückweisen, zurückkehren, erwidern | Geri çevirmek, geri dönmek, karşılık vermek | Zurückweisen savunma ve reddetme nüansını, erwidern ise söze ve selama mukabelede bulunma boyutunu verir. | Güçlü |
| Fransızca | Renvoyer, repousser, restituer | Geri göndermek, geri itmek, iade etmek | Restituer emanetin iadesini karşılarken, repousser bir saldırıyı veya talebi savuşturma yönünü taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Cassell's Latin Dictionary, Wehr Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُرَدُّ / تُرَدُّونَ | Ahirette Allah’a ve hesaba zorunlu iade | İnsanın ölüm ve kıyamet sonrasında kaçınılmaz olarak hakiki mevlâsına ve gaybı bilene döndürülmesi (En‘âm 6:62, Tevbe 9:94, Cum‘a 62:8) |
| رُدَّتْ / رُدُّوهَا | Somut bir metanın veya emanetin iadesi | Hz. Yûsuf’un kardeşlerinin zahire bedellerinin yüklerine geri konması veya selama daha güzeliyle karşılık verilmesi (Nisâ 4:86, Yûsuf 12:65) |
| يَرْتَدَّ / ارْتَدُّوا | Hidayetten sapıp küfre ve eski hale dönme | İmandan sonra dininden dönme, sırt çevirip geri gitme ve irtidat bağlamı (Bakara 2:217, Mâide 5:54, Muhammed 47:25) |
| مَرَدَّ | Kaçınılmaz ve engellenemez nihai son | Allah’ın takdir ettiği azap veya kıyamet gününün hiçbir güç tarafından geri çevrilemeyeceği hükmü (Ra‘d 13:11, Rûm 30:43, Şûrâ 42:47) |
| يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ | Fiziksel ve zihni gerileme, ömrün son evresi | İnsanın biyolojik olarak güçten düşüp çocukluktaki acziyet ve bilgisizlik haline geri döndürülmesi (Nahl 16:70, Hac 22:5) |
| رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ | Yaratılış gayesini kaybetme ve aşağıların aşağısına itilme | En güzel kıvamda yaratılan insanın inkârı sebebiyle ontolojik ve ahlaki olarak en alt dereceye mahkûm edilmesi (Tîn 95:5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret, kaza-kader ve irtidat | Allah’ın hükmünün geri çevrilemezliği (lâ meradde leh), insanın zorunlu olarak O’na döndürülmesi ve dinden çıkanın (mürted) uhrevi durumu | İlahî iradenin mutlaklığı ve inkârın bir irtidat (geriye düşüş) olduğu tespiti |
| Fıkıh | Hukuki muameleler ve ceza hukuku | Ayıplı malın geri verilmesi (reddü’l-ayb), gasbedilen malın iadesi, selamın iadesi ve dinden dönme cezasının sınırları | Bir akdin veya durumun önceki hukuki haline çevrilmesi ve meşruiyet dışı tasarrufların iptali |
| Tefsir | Esrâr-ı elfâz ve ayetlerin semantik tahlili | ردد ile رجع arasındaki fark; geri çevrilmenin iradi, cebri ve ontolojik boyutlarının ayrıştırılması | İnsanın mebde’den meâda seyrinde yaratıcısına iadesinin ve batıl amellerin heba oluşunun izahı |
| Hadis | Sünnete uygunluk kriteri | Sünnete ve İslam nizamına uymayan sonradan uydurulmuş işlerin reddedilmesi (fehüve radd) | Meşruiyet zeminine oturmayan her türlü dini ve ameli üretimin iptal edilip sahibine savrulması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet istikameti | İrtidat ve meada rücu | Yön tayini ve nihai hesap | İman ileriye doğru tekâmül iken, imandan dönüş bir geriye savrulmadır; nihayetinde tüm varlık asıl sahibine döner. | Kesin |
| İlmi | Doğrulama ve metodolojik eleştiri | Merdud bilgi ve ret | Hata ayıklama mekanizması | Delile dayanmayan, yöntemsel süzgeçten geçmeyen veya sistem dışı kalan önermelerin bilgi havuzuna kabul edilmeyip reddi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | İtiraz ve hükmü geri çevirme | Otoritenin sınırlandırılması | İlahi nizamın üstünlüğü karşısında hiçbir beşeri gücün geri çeviremeyeceği hükümlerin varlığı ve ihtilafların Allah ve Resulüne arzı (Nisâ 4:59). | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve akit ahlakı | İade, haksız kazancın reddi | Mülkiyetin aslına rücuu | Ayıplı malın veya gasp edilmiş mülkün hak sahibine iadesi; infakta cimrilik edenin rızkı geri çeviremeyeceği bilinci. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yansıma (reflection), tersinirlik (reversibility) ve geri besleme (feedback) | Bir dalganın veya parçacığın sert bir sınıra çarparak geldiği ortama geri dönmesi (optik/akustik yansıma) veya bir sistemin çıktısının girdiyi denetlemek üzere gerisin geri sisteme iletilmesi yapısıyla örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Gerileme (regresyon), tepki (reaksiyon) ve iade-i itibar | Bireyin veya toplumun kriz anlarında gelişmiş ahlaki ve zihni evrelerden önceki ilkel savunma mekanizmalarına dönmesi ya da hukukun gasp edilen hakkı asıl sahibine iade etmesi sürecidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca teolojik bir suç veya ceza hukuku konusu olan dinden çıkma (irtidat) kavramına indirgemek ya da sadece bir teklifi basitçe geri çevirme (ret) olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ردد Kur’an’da varoluşsal döngünün (mebde ve mead), biyolojik gerilemenin (erzel-i ömür), ahlaki düşüşün (esfel-i sâfilîn), emanetin sahibine verilmesinin ve ilahi hükmün mutlak geri çevrilemezliğinin anahtar kavramıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, Kur'an'ın ontolojik dönüş yasası, sünnete aykırı olanın meşruiyet kazanamaması ilkesi ve tarihin geriye doğru kırılma anları anlaşılamaz; ayetler sadece bireysel inanç değişimine sıkıştırılır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın başlangıç noktasından çıkıp tekrar o noktaya döndürülüşünü, hidayet ile dalalet arasındaki yön çatışmasını ve ilahi iradenin önünde durulamaz kesinliğini ifade eden temel döngüsellik yasasını kurduğu için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahirette diriliş ve hesaba çekilme sahnelerinde (En‘âm 6:62), müminleri dinlerinden döndürmek isteyen baskı gruplarını tasvir eden ayetlerde (Bakara 2:217), yaşlılık ve biyolojik zaaf anlatımlarında (Nahl 16:70) ve selam/emanet ahlakını belirleyen hüküm ayetlerinde (Nisâ 4:86). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın bağımsız bir hatta sonsuza kadar ilerleyebileceği yanılgısını yıkar; insanın her halükarda ya ahlaken geriye (irtidat/esfel) ya da varoluşsal olarak zorunlu biçimde Allah’a döndürüleceğini göstererek mutlak hâkimiyetin sınırlarını çizer. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi, hareketi veya sıvıyı yöneldiği istikametten geri çevirerek ilk çıktığı kaba, kaynağa veya gerisindeki zemine doğru itmek ve iade etmek.
- Soyut anlamBir kabul, iddia veya eylemin meşruiyet yahut güç bariyerine çarparak menşeine geri savrulması, insanın ontolojik olarak yaratıcısına döndürülmesi ve hidayetten saparak eski cehalet haline irtidat etmesi.
- Sistematik karşılıkSisteme giren yabancı veya batıl girdilerin meşruiyet filtresi tarafından dışarı atılıp sahibine iadesi; kainatta hiçbir gücün ilahi kaza ve kader vektörünü tersine çeviremeyeceği prensibi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ileriye veya belirli bir hedefe doğru yönelen hareket yahut irade vektörünü temsil eder. simgesi geçişe izin vermeyen ilahi, fıtri veya meşruiyet bariyerini (engel/eşik) gösterir. Vektörün bu engele çarpmasıyla yönü tersine döner (). Bu sürecin nihai sonucu ise sistemin veya varlığın çıktığı başlangıç konumuna () geri iade edilmesidir (). Bu matematiksel döngü, ردد kökünün hem fiziksel iade hem de ontolojik ve ahlaki geri dönüş dinamiğini modeller.