ركد
ر - ك - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Rekd Tencerenin devrilmesini önlemek için altına konan taş demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rekd Tencerenin devrilmesini önlemek için altına konan taş demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.088 harfالكاف والدال والراء معهما
ك د ر، ك ر د، د ك ر، ر ك د، د ر ك مستعملات كدر: الكَدَرُ: نقيض الصفاء. وكَدِرَ عيشه كَدَراً فهو كَدِرٌ أكدرُ. وماء أَكْدَرُ: كَدِرٌ.
والكُدْرَةُ في اللون، والكُدُورةُ في العيش والماء. والكَدَرُ في كل شيء.
والكَدَرةُ: القلاعة الضخمة من مدر الأرض المثارة.
والكُدْرِيةُ من القطا: ضرب منه، فهي كدراء اللون، فإذا نسبوا نعت الكَدْراء، قالوا: كُدْريّة، وللجَوْنيّة: جُونيّة.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR254 harfرَكَدَ الماء رُكوداً: سَكَنَ. وكذلك الريحُ والسَفينَةُ. والشمسُ، إذا قامَ مقائم الظَهيرةِ. وكلُّ ثابتٍ في مكانٍ فهو راكِدٌ. ورَكَدَ الميزان: استَوى. ورَكَدَ القوم: هدءوا. والمَراكِدُ: المواضع التي يَرْكُدُ فيها الإنسانُ وغيره. وجَفْنَةٌ رَكودٌ أي مملوءة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.654 harfك د ر
كرد ، كدر ، دكر ، درك ، ركد ، ردك : ( مستعملة ) .
كدر : قال الليث : الكَدَرُ : نقيض الصَّفاء ، يقال : عيشٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ ، وماءٌ أَكُدَرُ كَدِرٌ .
قال : والكدْرَةُ في اللّون خاصةً ، والكدُورَةُ في العيش والماء .
( الأصمعي ) : يقال : كَدِرَ الماءُ وكَدُرَ ، ولا يقال : كَدَرَ إلا في الصَّبِّ ، يقال كَدَرَ الشيء يَكْدُرُهُ كَدْراً إذا صبَّه .
قال العجاج يصف جيشاً :
فإن أصاب كدراً مدّ الكدر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.997 harf(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
(باب الراء والكاف وما يثلثهما) (ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل: رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]). (ركم) الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه. (ركن) الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن. (ركو) الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء. فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه. ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت. أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال: * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ * وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع: فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4]) أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له. وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ ما يكونُ فيه. (ركب) الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف. ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب. ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها. ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال: لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ * (ركح) الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد: رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6]) فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس. (ركد) الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل. (ركز) الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت. فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت. (ركس) الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره. (ركض) الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة. (ركع) الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد: أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7]) وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة. -------------------------------------------------ـ ([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه. ([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس: مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس. ([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا). ([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع". ([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف. ([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع). ([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا". ([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR190 harf- ركد الماء والريح، أي: سكن، وكذلك السفينة، قال تعالى: ﴿ومن آياته الجوار في البحر كالأعلام﴾ [الشورى/32]، ﴿إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره﴾ [الشورى/33]، وجفنة ركود: عبارة عن الامتلاء.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR445 harfر ك د
ريح راكدة: ساكنة رياح رواكد.
وماء راكد: لا يجري.
وركدت السفينة.
وللشمس ركود وهو أن تدوم حيال رأسك كأنها لا تريد أن تبرح.
وركد الميزان: استوى.
وركد القوم في مكانهم هدؤوا وهذه مراكدهم ومراكزهم.
ومن المجاز: ركدت ريحهـم إذا زالـت دولتهـم وأخـذ أمرهـم يتراجـع وطفقـت ريحهـم تتراكـد.
وجفنـة ركـود: ثقيلـة.
وتقـول: لبنـي فلـان لقحة رفود وجفنة ركود: تملأ الرفد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.626 harfركد القوم يَرْكُدون رُكوداً: هدأُوا وسكنوا؛ قال الطرماح: لها، كُلَّما رِيعَتْ، صلاةٌ ورَكْدَةٌ
بِمُصْدانَ، أَعْلى اثْنَيْ شمام البوائن
ورَكَدَ الماءُ والريحُ والسفينةُ والحرُّ والشمسُ إِذا قامَ قائمُ الظهيرة. وكل ثابت في مكان: فهو راكد. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى أَن يُبالَ في الماء الراكد ثم يُتوضأَ منه؛ قال أَبو عبيد: الراكد هو الدائم الساكن الذي لا يجري. يقال: رَكَدَ الماءُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR60 harf* ر ك د * * رَكَدَ * الماء سكن وبابه دخل وكذا الريح والسفينة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.468 harfالركود بالضم السكون، والثبات، وكل ثابت في المكان فهو راكد. وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يبال في الماء الراكد ثم يتوضأ منه. قال أبو عبيد: الراكد هو، الدائم الساكن الذي لا يجري، يقال ركد الماء ركودا، إذا سكن. وركد القوم يركدون ركودا: هدءوا وسكنوا. وركد الماء والريح: سكن. وريح راكدة، ورياح رواكد، وركدت السفينة: أرست. وركدت الشمس، إذا قام قائم الظهيرة، وفي الأساس: دامت حيال رأسك، كأنهأ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.057 harfرَكَدَ
1 رَكَدَ ذ , (S, A, Msb,) aor. رَكُدَ , (Msb,) inf. n. رُكُودٌ, (S Msb, K,) It was, or became, still, or motionless; (S, A, Msb, K;) said of water: (S, A, Msb:) and fixed, or stationary. (K.) And in like manner, using the verb in the former sense, one says of the wind: (S, A:) [whence] one says also, رَكُدَتْ رِيحُهُمْ [lit. Their wind became still, or calm] meaning (tropical:) their good
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR184 harfرَكَدَ
رَكَدَ U ( n. ac. رُكُوْد 27 ),
a. Was still, calm, motionless, stationary; stopped; settled.
رَاْكِد
رَاْكِد 21 ,
a. Still, calm, motionless.
رَكُوْد
رَكُوْد 26 ,
a. Full.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.515 harfركد
رَكَدَ - يَرْكُدُ - رَاكِد - رَوَاكِد
رَكَدَ - يَرْكُدُ + الكائن: ضد "جرى ": وضد "ركض ": يتوقف عن الحركة ويدخل في حال سكون نسبي قلق
رَاكِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَكَدَ - يَرْكُدُ "
رَوَاكِد: جمع " رَاكِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة الانتقالية، والهدوء والاستقرار النسبي"، وهي:
قََرَّ - يَقَرُّ، جَمَدَ -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler8 mücavir (13 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ
DurgunlarDilerse O; rüzgarı durdurur da denizin yüzünde durakalırlar. Muhakkak ki bunda, sabırlı olan ve çok şükreden kimseler için ayetler vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سكن, ثبت, وقف |
| Zıt Kök | جري |
| Çekirdek Özet 1 | Akışın, rüzgârın veya hareketin durup cismin yerinde hareketsiz ve dengede kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret karşısında tabiat kuvvetlerinin (rüzgârın kesilmesiyle gemilerin) seyrini yitirip yüzeyde çakılı kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Dinamik bir itici gücün çekilmesiyle sistemin atalete uğraması, dengede donup kalması |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak yok oluş veya ölüm gibi anlamak; hareket imkânı varken dış muharrik kuvvetin kesilmesi sonucu oluşan duraklamayı gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine yük binmesi, baskı, yoğunlaşma, temas ve yerleşme. Bu çekirdek bir nesnenin bir yere oturmasını veya çökelmesini ifade eden ركب, ركز, ركس, ركض, ركع, ركم ve ركن köklerinde ortak bir ağırlık, bükülme ve zemin bulma dinamiği taşır. | د | Kapı ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle zemine oturan baskı ve ağırlık, akışın kesilip bir noktada donması, dengede kalarak hareketin bütünüyle durması ve sükûnet bulması yönünde daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, başlangıç, zirve | Hareketi veya akışı başlatan ana yöneliş ve ivme |
| ك | Avuç içi; tutma, baskılama, kavrama, bükme | İlerleyen hareketin kavranıp frenlenmesi, aşağıya doğru baskılanması |
| د | Kapı; duruş, eşik, kapanma, sınır | Geçişin ve akışın eşikte sonlanması, nesnenin sabit bir noktaya kilitlenmesi |
| ركد | Başlayan hareketin kavranarak sınırda durdurulması | Akışkan veya hareketli unsurun itici gücünü kaybederek zemin üzerinde dengelenmesi ve kımıldamaz hale gelmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun akmayı kesip birikintide durması, rüzgârın esmeyip havanın yatışması, terazinin iki kefesinin tam dengelenip dilinin hareketsiz kalması ve tencerenin devrilmesini önleyen sağlam duruş |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Terazinin denge anını tasvir eden erken dönem racaz şahidinde kök, iki kefenin eşitlenip hareketsiz kalması anlamında yer alır: وقوم الميزان حين يركد / هذا سميري وذا مولد |
| Erken Arapça kullanım | İslami/Emevî dönemi şairi et-Tırmâh bir beytinde kökü sakinleşme ve durulma anlamında kullanmıştır: لها كلما ريعت صلاة وركدة / بمصدان أعلى اثني شمام البوائن |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ركد kökü, temel olarak hareketin yavaşlaması, atalet, dinlenme, çökelme ve yatışma semantik ekseninde yer alır. Güney Sami ve Arapça sahasında kök, özellikle akışkanların (su, rüzgâr) hareketini kaybetmesi, dinmesi ve bir zeminde düz durması yönünde özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan r-k-d kökü sıçrama, dans etme gibi zıt yönlü ritmik hareketler için kullanılırken; Arapçada kökün fonetik varyasyonları ve biliteral tabanı (رك) yere oturma, ağırlık koyma ve birikme anlamlarını muhafaza etmiştir. Arapça bu kökte dinamik hareketin tükendiği, terazinin dengeye geldiği, havanın veya suyun akıntısını yitirdiği "nötr denge ve donma" durumunu merkezileştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رك biliteral tabanından türeme | Akışın, rüzgârın ve hareketin baskılanıp bir zemine yaslanarak yatışması ve durulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice râqad ve Süryanice rqad ile biçimsel ortaklık | Diğer Sami kollarında ritmik hareket ve zıplama yönünde seyrederken Arapçada hareketin tükenip dengeye kavuşması şeklinde semantik kutuplaşma gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çökme/durma tabanları | Katılaşma, akışın kesilmesi ve tortulaşma anlamı taşıyan arkaik ses yansımalı unsurlarla muhtemel paralellik | Muhtemel |
Kaynak Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركد | Anlamlı | Durgunlaşmak, sakinleşmek | Akışın ve rüzgârın kesilmesiyle hareketin durması, terazinin dengelenmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ردك | Anlamlı | Ağırlaşmak, yığılmak | Bir nesnenin veya kadının ağırlığından dolayı hantal ve yavaş hareket etmesi | Ortak ağırlık ve hareketsizlik bağı; Kur'an'da geçmez |
| كرد | Anlamlı | Kovalamak, boynunu vurmak | Birini arkasından sürüp çıkarmak veya sertçe savuşturmak | Karşıt dinamik (harekete zorlama); Kur'an'da geçmez |
| كدر | Anlamlı | Bulanmak, berraklığını yitirmek | Suyun saflığının bozulması, tortunun hareketsizliği bozup karışması | Durgunluğun saflığına zıt durum; Kur'an'da geçer |
| درك | Anlamlı | Yetişmek, kavramak, en alt tabaka | Bir şeyin peşinden ulaşıp sınırına varmak veya derinliğin dibine inmek | Hareketin hedefine ulaşıp durması; Kur'an'da geçer |
| دكر | Anlamlı | Hatırlamak, anmak | ذكر kökünün dal harfine dönüşmüş fonetik varyantı | Kök birleşimi Arapçada özgün müstakil kök değil dönüşümdür; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركد | Merkez | Durgunluk ve hareketsizlik | İtici dış gücün çekilmesiyle akışın durması ve dengede çakılı kalma | Rüzgârın kesilmesiyle gemilerin su yüzeyinde hareketsiz kalışı |
| سكن | Komşu | Sükûnet ve yerleşme | Çalkantı ve huzursuzluğun ardından gelen içsel veya mekânsal durulma | Hareketsizliğin yanı sıra güven, barınma ve istikrar boyutunu barındırır |
| ثبت | Komşu | Sabitlik ve direnç | Dış etkilere rağmen yerinden oynamama, sarsılmama ve mukavemet gösterme | Gücün etkisiyle sürüklenmemek; rükûd ise itici gücün yokluğuyla durmaktır |
| وقف | Komşu | Durma ve duraklama | İlerleyen bir eylemin iradi veya arızi olarak kesintiye uğraması | Harekete her an yeniden başlama potansiyelini öne çıkaran duruş |
| جري | Zıt | Akış ve hareket | Bir yüzey veya mecrada kesintisiz, hızlı ve yönlü ilerleyiş | Gemilerin veya suyun bir itkiyle sürekli yer değiştirmesi hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركد | Durgunlaşmak, dengelenmek | Rüzgâr veya akıntının kesilmesiyle nesnenin olduğu yerde hareketsiz kalması | Kesin |
| Latince | Stagnare, quiescere | Durgunlaşmak, akışı kesilmek, dinlenmek | Stagnare suyun akmayıp durmasını karşılar; rükûdun terazi dengesi boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Stagnate, becalm, settle | Durgunlaşmak, rüzgârsız kalmak, çökelmek | Becalm rüzgârın kesilmesiyle geminin durmasını birebir karşılar; settle fiziksel oturmayı verir | Güçlü |
| Almanca | Stagnieren, windstill liegen | Durgunlaşmak, yelkinsiz/rüzgârsız kalmak | Hareketin ve rüzgârın durmasıyla oluşan atalet durumunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Stagner, s'immobiliser | Durgunlaşmak, hareketsizleşmek | Akışkanın durması ve yüzeyde donup kalması halini aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَوَاكِدَ | Denizde rüzgârın kesilmesiyle hareketsiz, akıntısız ve çakılı kalan gemiler | İlahi kudretin ve kozmik düzenin tabiat yasaları üzerindeki hâkimiyetini; seyrüseferin Allah'ın rüzgârı yönetmesine bağlı olduğunu bildiren bağlam (Şûrâ 42:33) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âdetullah ve illiyet teorisi | Gemilerin yüzmesi ve yürümesinde hakiki failin rüzgâr değil, rüzgârı dilediğinde dindiren Allah olduğu ilkesi | Tabiat kanunlarının mutlak zorunluluk değil ilahi iradeye bağlı imkân olduğu fikri |
| Fıkıh | Taharet ve namaz ahkâmı | Durgun suya (el-mâü'r-râkid) necaset düşmesi durumunda suyun temizleyici vasfını yitirmesi; namazda rükünler arası sükûnet (rükûd) | Suyun kendi kendine temizlenme dinamizmini yitirmesi ve bedensel ta‘dîl-i erkân |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin tasviri | Dağlar gibi gemilerin rüzgâr dindiğinde su üstünde devasa tabutlar gibi hareketsiz kalmasının ibret boyutu | İnsanın teknolojik gücünün ilahi bir müdahaleyle bir anda acze dönüşmesi |
| Hadis | Su temizliği ve namaz disiplini | Durgun suya bevletmenin nehyedilmesi ve namazda kıyam veya duruşun uzatılması rivayetleri | Akıntısı olmayan durağan sıvıların korunması ve ibadette sükûnun muhafazası |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Acziyetin fark edilmesi | İnsanın gururunu kırma | En güçlü araçların dahi ilahi enerji kesildiğinde atıl kaldığını idrak etme | Kesin |
| İlmi | Fizik ve akışkanlar mekaniği | Kinetik enerjinin sıfırlanması | Denge ve atalet hali | Dış kuvvet bileşkesinin sıfır olmasıyla hareketin durması durumu | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve toplum | Siyasi kriz veya durağanlık | Güç kaybı ve fetret | Devleti yürüten dinamik irade ve heyecanın sönmesiyle kurumların işlevsizleşmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve resesyon | Sermaye dolaşımının durması | Likidite ve emtia akışının tıkanmasıyla piyasaların atalete girmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme ve sönümlenme neticesinde sistem hızının sıfırlanması | Bir akışkan içindeki nesneye etki eden itici kuvvetin kesilmesi sonucu sistemin hızının sıfıra inmesi ve potansiyel dengede asılı kalması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik atalet ve ekonomik durgunluk | Toplumsal motivasyon ve iktisadi tedavülün durmasıyla medeniyet mekanizmasının canlılığını kaybedip yerinde sayması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "pis veya kokuşmuş su" ya da "geminin batması" olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök batışı değil; batmayacak kadar heybetli olduğu halde seyrüsefer gücünü yitirip yüzeyde çaresizce asılı kalmayı ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki tehdidin "gemilerin batırılması" olduğunu zannederek, hareketten menedilmenin getirdiği psikolojik ve lojistik felaketi (açlık, susuzluk, açık denizde mahsur kalma) gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiat kuvvetlerinin kendi başına bağımsız birer güç olmadığını, hareketin de sükûnun da Allah'ın doğrudan tasarrufunda bulunduğunu tek bir çarpıcı doğa tablosuyla gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın denizlerdeki hâkimiyetini, rızık arayışını ve teknolojik üstünlüğünü ilahi nimete bağlayan kevnî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasıtaların kendi mekanik yapısıyla yürüdüğü ve doğanın otonom işlediği zannını kırarak, en küçük enerji kesintisinde her sistemin rükûda (atalete) mahkûm olacağını hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamRüzgârın ve su akıntısının kesilmesiyle denizdeki gemilerin veya nesnelerin hareket kabiliyetini yitirip yüzeyde dengeli fakat hareketsiz biçimde durması.
- Soyut anlamBir sisteme hareket ve canlılık veren harici enerjinin çekilmesi neticesinde sistemin yok olmadan fakat hiçbir işlev üretemeden olduğu yerde atalete uğraması.
- Sistematik karşılıkİster fiziki seyir ister iktisadi dolaşım olsun, yürütücü ruh veya itici kuvvet ortadan kalktığında organizmanın yapısal olarak mevcut kalsa bile donup kalma hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde nesnenin zamana bağlı hızını, rüzgâr veya itki varken sahip olduğu ilk hızı, dış itici kuvvetin kesilmesiyle devreye giren sönümleme katsayısını temsil eder. İtici kuvvet ortadan kalktığında hız sıfıra yaklaşır ve sistem rükûd durumuna ulaşarak hareketini bütünüyle durdurur.