زعم
ز - ع - م
KÖK- 17 geçiş
- 16 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan yöneticilere ayrılan paydır. Sonra kefil anlamı kazanmıştır. Bir şeyi ısrarla iddia etmek anlamında da kullanılır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan yöneticilere ayrılan paydır. Sonra kefil anlamı kazanmıştır. Bir şeyi ısrarla iddia etmek anlamında da kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.704 harfباب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR602 harfزَعَمَ زَعْماً وزُعْماً، أي قال. وزَعَمْتُ به أَزْعُمُ زَعْماً وزَعامَةً، أي كفَلْتُ. والزَعيمُ: الكفيلُ. وفي الحديث: "الزَعيمُ غارِمٌ". والزَعامَةُ: السيادةُ. وزَعيمُ القوم: سَيِّدُهُمْ. والزَعَمُ، بالتحريك: الطمع. وقد زَعِمَ بالكسر، أي طمع، يَزْعُمُ زَعَماً وأَزْعمته أنا. قال عنترة:
زَعَماً لعمرُ أبيكِ ليس بمَزْعَم
أي ليس بمطمع. وقال ابن السكيت: ويقال للأمر الذي لا يُوثَق به مَزْعَمٌ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.204 harfباب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.433 harf(باب الزاء العين وما يثلّهما)
(زعف) الزاء والعين والفاء أصيلٌ. يقال سُمٌّ زُعافٌ: قاتل. وموتٌ زُعافٌ: عاجل. ويشبه أنْ يكون هذا من الإبدال، وتكون الزاء مبدلةً من ذال. ويقال أزْعفته وزَعَفْتُهُ، إذا قتلتهُ. وحُكِيَ: زَعَفَ في حديثه. أي كذَب.
(زعق) الزاء والعين والقاف أصلٌ يدلُّ على شِدّةٍ في صياحٍ أو مرارةٍ أو مُلوحة. يقال طعام مزعوقٌ، إذا كُثِّرَ مِلْحُه. والماء الزُّعاق: المِلْح. فهذا في باب
(باب الزاء العين وما يثلّهما) (زعف) الزاء والعين والفاء أصيلٌ. يقال سُمٌّ زُعافٌ: قاتل. وموتٌ زُعافٌ: عاجل. ويشبه أنْ يكون هذا من الإبدال، وتكون الزاء مبدلةً من ذال. ويقال أزْعفته وزَعَفْتُهُ، إذا قتلتهُ. وحُكِيَ: زَعَفَ في حديثه. أي كذَب. (زعق) الزاء والعين والقاف أصلٌ يدلُّ على شِدّةٍ في صياحٍ أو مرارةٍ أو مُلوحة. يقال طعام مزعوقٌ، إذا كُثِّرَ مِلْحُه. والماء الزُّعاق: المِلْح. فهذا في باب الطُّعوم. وأما الآخَر فيقال زَعَقْتُ به، أي صِحْتُ به. وانْزَعَقَ، إذا فَزِعَ. والزَّعِق: النشيط الذي يَفْزَع معَ نشاطهِ. وفلان يَزْعَق دابّتَه، إذا طردهُ طرداً شديداً. ورجلٌ زَاعِق. وأزْعقه الخوفُ حتَّى زعق. قال: *من غائلاتِ اللَّيلِ والهَوْلِ والزَّعِقْ([1])* ويقال الزُّعاق النِّفار. يقال منه وَعِل زَعّاق. ومُهْرٌ مزعوق: نشيط يفزَع مَعَ نشاطِهِ. قال([2]): يارُبَّ مُهْرٍ مَزْعُوق *** مُقَيَّلٍ أومَغبوقْ من لَبَن الدُّهْمِ الرُّوقْ حتَّى شتا كالذُّعْلُوقْ *** أَسْرَعَ مِنْ طَرْفِ المُوقْ وطائرٍ وذي فُوقْ([3]) وكلِّ شيءٍ مخلوقْ (زعك) الزاء والعين والكاف أُصَيلٌ إن صحّ يدلُّ على تلبُّثٍ وحَقارةٍ ولُؤم. يقولون إنَّ الأَزْعَكِيَّ: الرَّجُلُ القصير اللئيم. وكذلك الزُّعْكُوك. قال الكِسائيّ: يقال للقوم زَعْكة، إِذا لَبِثُوا ساعةً([4]). والزَّعاكيك من الإبل: المتردِّدَة الَخَلْق([5])، الواحدة زُعْكُوك. قال: * تستنُّ أولادٌ لها زَعاكِيكْ([6]) * (زعل) الزاء والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على مَرَحٍ وقلّة استقرارٍ، لنشاطٍ يكون. فالزَّعَل: النّشاط. والزَّعِل: النشيط. ويقال أَزْعَلَهُ السِّمَنُ والرَّعْي. قال الهُذليّ([7]): أَكَلَ الجميمَ وطاوعتْه سَمحجٌ مثلُ القَناةِ وأزعَلَتْهُ الأَمْرُعُ وقال طرفة: ومَكانٌ زَعِلٍ ظِلْمانُهُ *** كالمَخَاض الْجُرْبِ في اليَوْمِ الخَصرْ([8])ورُبَّما حُمِلَ على هذا فسُمِّي المتضوِّر من الجُوعِ زَعِلاً. (زعم) الزاء والعين والميم أصلان: أحدهما القولُ من غير صِحَّةٍ ولا يقين، والآخر التكفُّل بالشيء. فالأوَّل الزَّعْم والزُّعْم([9]). وهذا القولُ على غير صحّة. قال الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿زَعَمَ الَّذِينَ كفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا﴾ [التغابن 7]. وقال الشاعر:([10]) زَعمتْ غُدانَةُ أنَّ فيها سيِّدا *** ضَخْمَاً يُوَارِيهِ جَناحُ الجُنْدَُبِ ومن الباب: زَعَم في غير مَزْعَم، أي طمِع في غيرمَطْمَع. قال: * زَعْماً لَعَمْرُ أبيكِ ليس بِمَزْعَمِ([11]) * ومن الباب الزَّعُوم، وهي الجَزُور التي يُشَكُّ في سِـمنها فتُغْبَطُ بالأيدي([12]). والتَّزَعُّم: الكذب. والأصل الآخر: زَعَم بالشّيء، إذا كَفَلَ به. قال: تُعاتِبُني في الرِّزْق عِرسي وإِنّما *** على الله أرزاقُ العبادِ كما زَعَمْ([13])أي كما كَفل. ومن الباب الزَّعَامة، وهي السِّيادة؛ لأنّ السيِّد يَزْعُمُ بالأمورِ، أي يتكفل بها. وأصدَقُ مِنْ ذلك قولُ الله جلَّ ثناؤُهُ: ﴿قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ المَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ﴾ [يوسف 72]. ويقال الزّعامة حَظّ السيِّد من المَغْنَم، ويقال بل هي أفضل المال. قال لبيد: تَطِيرُ عَدائِدُ الإشراكِ وَِتْراً *** وشَفْعَاً والزَّعامةُ للغُلامِ([14])(زعب) الزاء والعين والباء أصلٌ واحد يدلُّ على الدَّفْعِ والتّدافع. يقال من ذلك الزَّعْب الدَّفْع. يقال زعَبْتُ له زَعْبَةً من المال. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم : "وأَزْعَبُ لك زَعْبَةً من المال". ويقال جاء سيلٌ يَرْعَبُ الوادِي ـ هذا غير معجم ـ إذا مَلأَه. وجاء سيلٌ يَزْعَبُ، بالزَّاء، إذا تدافَعَ. ويقال إنَّ الزَّاعب السَّيَّاح في الأرض. قال ابن هَرْمَة: * يكادُ يَهْلِكُ فيها الزّاعبُ الهاِدي([15]) * والزَّاعِبِيَّة: الرّماح. قال الخليل: هي منسوبة إلى زاعب. ولم يَظْهَرْ([16])عِلْمُ زاعبِ: أَرَجُلٌ أم بلد، إِلاّ أَنْ يولِّده مولّد. وقال غيره: الزَّاعِبيُّ هو الذي إذا هُزَّ تدافَعَ من أوّله إلى آخرِهِ، كأنَّ ذلك مَقِيسٌ على تزاعُب الماء في الوادي، وهو تدافُعُه. وهذا هو الصحيح. ويقال زَعَب الرَّجُلُ المرأةَ، إذا جامعها. وهذا هو بالراء أحسَنُ. وقد مضى. وبقي في الباب كلمةٌ واحدةٌ إنْ صحّتْ فهي من باب الإبدال. يقولون: الزُّعْبُوب القصِير من الرِّجال، ولعلَّهُ أن يكون الذُّعبوب. (زعج) الزاء والعين والجيم أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على الإقلاق وقلّة الاستقرار. يقال أَزْعَجْتُه أزْعِجُه إزعاجاً. ويقال أَزْعَجْتُه فشَخَص. قال الخليل: لو قيل انْزَعَجَ لكان صواباً. (زعر) الزاء والعين والراء أُصَيلٌ يدلُّ على سُوء خُلُق وقلَّةِ خَير. فالزّعارة([17]): شراسَة الخُلُق. وهو على وزن فَعالة. ومن الباب الأَزْعر: المكان القليل النَّبات. ويقال إنَّ الزعارة لا يُبنَى منها تصريفُ فعلٍ. ومن الباب الأزعر: القليل الشَّعر. والمرأة زَعْرَاء؛ وقد زَعِرَ يَزْعَر. واللهُ أعلم. --------------------- ([1]) البيت في اللسان (زعق). وهو لرؤبة في ديوانه 105. وقبله: *تحيدُ عن أظلالها منَ الفرق* ([2]) الرجز في اللسان: (زَعق، روقَ، ذَعْلَق)، والمخصص: (3: 115). ([3]) في الأصل: "وطائر ذي" صوابه من المجمل. وذو الفوق: السهم، والفوق: موضع الوتر منه. يقول: قد غدا ذلك المهر أسرع من كل هذه الأشياء. ([4]) في المجمل: "تلبثوا ساعة". وهذا المعنى لم يرد في اللسان. وفي القاموس: "ولهم زعكة لبثة". ([5]) المترددة: المجتمعة الخلق. ([6]) وكذا جاءت روايته في المجمل. لكن في اللسان: "زعاكك"؛ وعليه استشهاده. ([7]) هو أبو ذؤيب الهذلي من قصيدته العينية في أول ديوانه؛ وفي المفضليات. وأُنشد البيت في اللسان (زعل، سعل، مرع). والمخصص: ( 3 : 114/ 13: 298). ([8]) ديوان طرفة 66 واللسان (خدر). ([9]) والزعم أيضاً، بالكسر، هو مثلث الزاي. ([10]) هو الأبيرد الرياحي يهجو حارثة بن بدر الغداني. انظر الأغاني (12: 10) والحيوان (3: 398/ 6: 351)، وثمار القلوب: 325. وقيل هو زياد الأعجم. انظر الكنايات للجرجاني: 129. ([11]) لعنترة بن شداد في معلقته. وصدره: * علقتها عرضاً وأقتل قومها * ([12]) غبط الشاة والناقة يغبطهما غبطاً، إذا جسهما لينظر سمنهما من هزالهما. ([13]) لعمرو بن شاس، كما في اللسان. (زعم)، ورواية صدره فيه: * تقول هلكنا إن هلكت وإنما * ([14]) ديوان لبيد 129 طبع 1880 واللسان (عدد، شرك، زعم). ([15]) في الأصل: "يهلك فيه" صوابه من المجمل واللسان. ([16]) في المجمل: "ولا أدري". ([17]) يقال زعارة بتشديد الراء وتخفيفها.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR411 harf- الزعم: حكاية قول يكون مظنة للكذب، ولهذا جاء في القرآن في كل موضع ذم القائلون به، نحو: ﴿زعم الذين كفروا﴾ [التغابن/7]، ﴿بل زعمتم﴾ [الكهف/48]، ﴿كنتم تزعمون﴾ [الأنعام/22]، ﴿زعمتم من دونه﴾ [الإسراء/ 56]، وقيل للضمان بالقول والرئاسة: زعامة، فقيل للمتكفل والرئيس: زعيم، للاعتقاد في قوليهما أنهما مظنة للكذب. قال: ﴿وأنا به زعيم﴾ [يوسف/ 72]، ﴿أيهم بذلك زعيم﴾ [القلم/40]، إما من الزعامة أي: الكفالة؛ أو من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR693 harfز ع م
زعمَ فلان أن الأمر كيت وكيت زعماً وزعما ومزعماً إذا شككت أنه حق أو باطل وأكثر ما يستعمل في الباطل وزعموا مطيّة الكذب.
وفي قوله مزاعم إذا لم يوثق به.
وأفعل ذلك ولا زعماتك وهذا القول ولا زعماتك أي ولا أتوهم زعماتك.
قال ذو الرمة: لقد خـط رومـي ولا زعماتـه لعتبة خطاً لـم تطبـق مفاصلـه روميّ عريف كان بالبادية قضى عليه لعتبة ابن طرثوث رجل كان يخاصمه في بئر وكتب له سجلاً.
وتزعم فلان
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.476 harfقال الله تعالى: زَعَمَ الذين كفروا أَن لن يُبْعَثُوا، وقال تعالى: فقالوا هذا لله بِزَعْمِهِمْ؛ الزَّعْمُ والزُّعْمُ والزِّعْمُ، ثلاث لغات: القول، زَعَمَ زَعْماً وزُعْماً وزِعْماً أي قال، وقيل: هو القول يكون حقّاً ويكون باطلاً، وأَنشد ابن الأَعرابي لأُمَيّةَ في الزَّعْم الذي هو حق:
وإِني أَذينٌ لكم أَنه
سَيُنجِزُكم ربُّكم ما زَعَمْ
وقال الليث: سمعت أَهل العربية يقولون إذا قيل ذكر فلان كذا وكذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR253 harf* ز ع م * * زَعَم * يزعم بالضم * َُزِعْماً * بالحركات الثلاث على زاي المصدر أي قال و * زَعَمَ * به كفل وبابه نصر و * زَعَامَةً * أيضا بفتح الزاي و * الزَّعِيمُ * الكفيل وفي الحديث ﴿الزعيم غارم﴾ و * الزَّعَامَةُ * أيضا السيادة و * زَعِيمُ * القوم سيدهم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.952 harf| | ( الزَّعْمُ مُثَلَّثةً : القَولُ ) ، زَعَم زَعْمًا | وزُعْمًا وزِعْمًا قال : نقل التَّثْلِيثَ | الجوهَرِيُّ . ويقال : الضم لغة بَنِي | تَمِيم ، والفَتْح لغة الحِجاز . وأنشدَ | ابنُ بَرِّيّ لأبي زُبَيْد الطائِيّ : | % ( يا لَهْفَ نَفْسِيَ إِن كان الَّذي زَعَمُوا % | حَقًّا وماذا يَرُدُّ اليومَ تَلْهِيفِي ) % | | أي : قَالُوا وَذَكروا ، وقيل : هو | القَوْل يَكُون ( الحَقّ ) ( وَ ) يكون | (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.047 harfزَعَمَ
1 زَعَمَ ذ , (S, Msb,) aor. زَعُمَ , (Msb, MS, JM, [not mentioned in the S nor in the K, app. because well known,]) inf. n. زَعْمٌ and زُعْمٌ and زعْمٌ, (S, Msb, K,) the first of the dial. of El-Hijلz, (Msb, TA,) the second of the dial. of [the tribe of] Asad, (Msb,) or Benoo-Temeem, (TA,) and the third of the dial. of some of [the tribe of] Keys; (Msb;) [generally best rendered He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.038 harfزَعَمَ
زَعَمَ U ( n. ac. زَعْم 1 , زِعْم 2 , زُعْم 3 ),
a. Said, stated; asserted, maintained; pretended; believed, thought, held.
b. ( n. ac. زَعْم 1 , زَعَاْمَة 22t ), [ Bi ], Was, became surety, answerable, responsible for.
c. ( n. ac. زَعَاْمَة 22t ), Was lord, chief.
زَعِمَ
زَعِمَ A ( n. ac. زَعْم 1 , زَعَم 4 )
a. [ Ila ], Desired, wanted; claimed.
زَعُمَ
زَعُمَ U ( n. ac.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.842 harfزعم
زَعَمَ - يَزْعُمُ - زَعْم - بِزَعْمِه - زَعِيْم
زَعَمَ - يَزْعُمُ + كائن + كائناً أو أمراً + خبر: يزعمه شيئاً أو أمراً: يقول فيه خبراً لم يتأكد صوابه، ومع ذلك يصر على صواب قوله
زَعَمَ - يَزْعُمُ + كائن + أن + جملة تفسيرية: ينقل خبراً أو علماً لم يتأكد صوابه، يأتي بعد " أن التفسيرية" ومع ذلك يصر على أن قوله صواب
زَعْم: اسم فعل " زَعَمَ -
Mücavir kökler79 mücavir (109 toplam)
- شرك
7 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- قول
11 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- ندو
3 ortak ayet · Nedve halkın toplandığı yerdir
- حرث
2 ortak ayet · Hars ekin demektir
- ظهر
3 ortak ayet · Arka demektir
- صوع
1 ortak ayet · Tas
- ملك
4 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- مرر
2 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- بعر
1 ortak ayet · Bair deve sürüsü demektir
- وبق
1 ortak ayet · “Vika” kaptır, “vebek” derin çukur, “ibak” ise çukura…
- فقد
1 ortak ayet · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
- دون
3 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
Geçtiği ayetler(16)
… خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ …
İddia ettinizAndolsun ki siz; ilk defa yarattığımız gibi, yapayalnız ve teker teker huzurumuza geldiniz. Ve size verdiğimiz şeyleri ardınızda bıraktınız. Hani, ortaklarınız olduğunu sandığınız şefaatçılarınızı da beraberinizde görmüyoruz. Andolsun ki; aranızdaki bağlar artık kopmuştur. Ortak sandıklarınız da sizden kaybolup gitmiştir.
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا
İddia ettinizDe ki: O’ndan başka taptıklarınızı çağırın. Sizin bir sıkıntınızı gidermeye de, değiştirmeye de güçleri yetmez.
وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا
İddia ettinizSaflar halinde Rabbına sunulduklarında onlara: Andolsun ki; sizi ilk kez yarattığımız gibi Bize geldiniz. Sizi toplamak için bir söz vermediğimizi iddia etmiştiniz değil mi?
وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا
İddia ettinizBana ortak kabul ettiklerinize seslenin, dediği gün; onları çağırırlar ama hiç birisi cevab vermez. Aralarına bir uçurum koyarız.
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ
İddia ettinizDe ki: Allah’tan başka, taptıklarınızı çağıran. Onlar ne göklerde, ne de yerde zerre kadar bir şeye sahib değildirler. Ve onların bu ikisinde ortaklığı da yoktur. O’nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.
قُلْ يَاأَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
İddia ettinizDe ki: Ey yahudiler; bütün insanları bir yana bırakarak yalnız kendinizin mi Allah’ın dostları olduğunu iddia ediyorsunuz? Öyleyse bunda samimi iseniz ölümü temenni edin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زعم |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظن, خرص, كفل |
| Zıt Kök | يقن |
| Çekirdek Özet 1 | Kesin bilgi ve delile dayanmayan, doğruluk ile yalan ihtimali arasında gidip gelen söz veya iddiada bulunmak; bir işin veya malın mesuliyetini, kefaletini üzerine almak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hakikate ve vahye dayanmaksızın kendi zihninde kurduğu asılsız ontolojik iddialar, batıl ilahlık ve şefaat isnatları ile temelsiz sorumluluk iddialarını geçersiz kılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Delilsiz zan ve iddiaların epistemolojik ve itikadi düzeyde hükümsüzlüğü; hukuki ve ictimai alanda ise sözlü beyanın doğurduğu kefalet ve liderlik mesuliyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «söylemek» veya «fikir beyan etmek» fiili sayıp Kur’an’ın bu kökle hedef aldığı delilsiz, bâtıl ve hesabı verilemez ontolojik kurguları gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زع | Hızlı ve sarsıcı hareket, itme, tahrik etme ve yerinden oynatma | م | Hareket ve tahriki dilsel beyan, zihni iddia ve hukuki sorumluluk altına girerek mesuliyeti kendi üzerine toplama ve kuşatma alanına taşımıştır. Çekirdekteki sarsıntı ve kararsızlık, söylenen sözün delilden yoksun oluşu ve kesinliğe oturmaması şeklinde anlamı özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir ayrım yapma, zihinsel veya fiili bir sınır çizme ve hüküm kesme hareketini başlatır |
| ع | Göz | Görme, algılama, zihinsel kavrayış ve bir manzaraya veya kaynağa odaklanma eylemini temsil eder |
| م | Su | Akışkanlık, çevreleme, toplanma, bir durumu bünyesinde barındırma ve kuşatma manasını katar |
| زعم | Kesici bir aletle gözün gördüğünü kuşatarak hüküm kesmek | Zihnin gördüğü veya tasavvur ettiği bir olguyu delilsiz biçimde kesin bir yargı gibi kuşatarak ileri sürmesi ve bu iddiayı kendi üstüne mesuliyet olarak bağlaması hareketini resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etli veya yağlı olup olmadığı bilinmediği için elle yoklanan, semizliği şüpheli deve; ayrıca kabilenin başına geçip sözcülüğünü ve her türlü yükünü üstlenen reisin konumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Leylâ el-Ahyeliyye beytinde kabilenin reisi ve temsilcisi anlamında kullanılmıştır: حتى إذا رفع اللواء رأيته / تحت اللواء على الخميس زعيما |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde kesin delile dayanmayan iddialar için «زعموا مطية الكذب» denilmiş; doğrulanmamış rivayet ve haberleri aktarma alışkanlığı bu kökle kınanmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, temelde bir yükü üstlenme, kefil olma, öne çıkıp konuşma ve sözle iddiada bulunma semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde bu kökün doğrudan sesdeş karşılıkları daha sınırlı ve özelleşmiş türevlerle temsil edilirken, Arapçada kök iki ana koldan gelişmiştir: Birincisi bilginin kesin olmaması, zanna ve ispatsız kurguya dayanması; ikincisi ise bir topluluğun veya akdin sözcüsü, kefili ve önderi olma durumudur. Bu iki kol arasındaki anlamsal bağ, kişinin kesinliğini bilmediği bir hususta ileri atılarak söz vermesi ve o sözün yükünü taşıması tasavvurundan doğar.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İki ana asıl: Delilsiz söz söylemek ve kefil olmak | Kök bir yandan semizliği şüpheli hayvanı yoklama gibi zannî tahminden, diğer yandan kabilenin mal ve can sorumluluğunu üstlenen reislikten türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kefalet ve sözlü iddia izleri | Söz verme, bir akitte öne çıkma ve güvence verme kavramlarıyla anlamsal paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda spekülasyondan uzak, güvenilir geniş ilişki tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زعم | Anlamlı | İddia etmek, kefil olmak | İspatsız söz söylemek, kefalet üstlenmek, topluluk lideri olmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زمع | Anlamlı | Bir işe kesin karar vermek, süratli hareket etmek | Tereddütsüz yöneliş ve kararlılık ifade eder | Hedef kökteki tereddütlü iddiaya zıt bir kesinlik boyutu taşır; Kur'an'da geçmez |
| عزم | Anlamlı | Bir işi yapmaya kesin azmetmek, sebat | Kalbin bir niyet üzerinde düğümlenmesi ve sebat göstermesi | Hedef kökün dayanıksız zannına karşılık iradi kararlılığı bildirir; Kur'an'da geçer |
| عمز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişin kullanım dışı olduğu kaydedilmiştir | Kitābü’l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| مزع | Anlamlı | Hızla koşmak, parçalamak, et parçası | Şiddetli ve kesik kesik hareket, sıçrayarak koşma | Çekirdeğin hareket unsurunu fiziksel parçalanma ve hızla yansıtır; Kur'an'da geçmez |
| معز | Anlamlı | Keçi, sertlik, dayanıklılık | Sert mizaçlı ve çevik küçükbaş hayvan, zeminin sertleşmesi | Fiziksel sertlik ve mukavemet anlamı öne çıkar; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زعم | Merkez | Asılsız iddia ve kefalet | Delilsizce ileri sürülen, yalan olma ihtimali baskın olan iddia ve sözlü teminat | Zihinsel veya sözel kurgunun kesinlikten yoksun şekilde ortaya konmasıdır |
| ظن | Komşu | Zan, tahmin, kanaat | Zihnin iki ihtimalden birine meyletmesi olup doğruluğu da kuvvetli olabilir | زعم doğrudan bâtıl ve dayanıksız iddialar için kullanılırken, ظن hakikat ihtimalini de barındırır |
| خرص | Komşu | Tahmin yürütmek, yalan uydurmak | Delilsizce zihinden hesap yapma ve kurgulama | خرص ölçüsüzce tahmin üretmeye, زعم ise bunu kesin bir sav gibi öne sürmeye odaklanır |
| كفل | Komşu | Kefil olmak, gözetmek | Birinin nafakasını, bakımını veya borcunu bizzat üzerine almak | كفل fiili himaye ve bakımı, زعم ise sözlü güvenceyi ve liderlik sorumluluğunu vurgular |
| يقن | Zıt | Kesin ve sarsılmaz bilgi | Şüphe ve zandan tamamen arınmış, vakıaya mutabık hakikat | زعم kökünün barındırdığı delilsizlik, vehim ve asılsızlığın tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زعم | İddia etmek, kefil olmak | Kesin dayanağı olmayan iddiada bulunmak veya sözle kefil olmak | Kesin |
| Latince | allegare, praesumere, sponsor esse | İddia etmek, varsaymak, kefil olmak | Delilsiz varsayımı (praesumere) ve hukuki kefaleti (sponsor) karşılar; ancak kökün kınama nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | to claim, to allege, guarantor | Delilsiz iddia etmek, kefil | Bir delile dayanmaksızın ileri sürme fiilini (allege) ve güvence veren kişiyi (guarantor) karşılar | Güçlü |
| Almanca | behaupten, mutmaßen, Bürge | İddia etmek, zannetmek, kefil | İspatsız bir savı savunma (behaupten) ile sorumluluk üstlenme yönlerini ayrı kelimelerle verir | Güçlü |
| Fransızca | prétendre, alléguer, garant | İddia etmek, ileri sürmek, garantör | Gerçekliği şüpheli bir savı ileri sürme (prétendre) ve taahhüt altına girme yönünü karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَعَمْتُمْ / تَزْعُمُونَ | Şirk ve şefaat iddiaları | Müşriklerin putları Allah'a ortak veya şefaatçi saymalarını geçersiz kılan kınama bağlamı (En'âm 6:22, En'âm 6:94, Kasas 28:62) |
| زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا | Ahireti inkâr iddiası | Kâfirlerin dirilişi ve hesabı imkânsız görme yönündeki mesnetsiz savları (Teğâbün 64:7) |
| بِزَعْمِهِمْ | Dinde asılsız hüküm koyma | Müşriklerin kendi hevalarına göre ürün ve hayvanları paylaştırıp haram kılma iftiraları (En'âm 6:136, En'âm 6:138) |
| يَزْعُمُونَ | Sahte iman iddiası | İman ettiklerini öne sürüp pratikte tâğûtun hükmüne başvurmak isteyen münafıkların tutumu (Nisâ 4:60) |
| زَعِيمٌ | Kefil ve garantör | Yitik su kabını getirene verilecek mükâfatın teminatı ve ahirette ortak koştuklarını savunacak kefil bağlamı (Yûsuf 12:72, Kalem 68:40) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve uluhiyet | Zan ve delilsiz iddianın akideye esas teşkil edemeyeceği, şirkin temelsizliği | İtikadi konularda hüccetsiz sözün ve taklidin epistemolojik geçersizliği |
| Fıkıh | Kefalet ve borçlar hukuku | Kişinin başkasına ait bir borcu veya edimi sözlü beyanla zimmetine alması | Bir taahhüdün yerine getirilmesini bizzat garanti eden borç kefili (ez-zaîm) |
| Tefsir | Kur'an'ın polemik üslubu | Kur'an'ın bu kökü kullandığı her yerde muhatabın sözünü iptal ve cerh etmesi | Söylenen sözün delilden yoksun, bâtıl ve iftiradan ibaret olduğu tespiti |
| Hadis | Rivayet ve ahlak | Doğrulanmamış sözleri rivayet etmenin ve dedikodunun kınanması | İnsanı yalana sürükleyen denetimsiz aktarım alışkanlığının yasaklanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirkin reddi | İtikadi kurgu | Sahte otoriteleri yıkma | Vahye dayanmayan her türlü şefaat, ortaklık ve ahiret inkârı iddiasını epistemolojik olarak sıfırlar | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve metodoloji | Mesnetsiz önerme | Bilimsel temellendirme | Kesin delil ve burhana dayanmayan her türlü teorik savı ilmi geçerlilikten düşürür | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve temsil | Temsil ve liderlik | Toplumsal mesuliyet | Yöneticinin, temsil ettiği kitlenin hak ve yükümlülüklerini kendi üzerine alarak konuşması | Güçlü |
| İktisadi | Mali taahhüt ve akitler | Borç kefaleti | Hukuki güvence sağlama | Bir iktisadi borcun veya taahhüdün ifasını güvence altına alarak ticari akitlerin ifasını temin etme | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kanıtlanmamış varsayım (Konjektür / Hipotez) | Matematik ve mantıkta aksiyom veya teorem düzeyine ulaşmamış, henüz ispatlanmadığı halde doğruluğu öne sürülen ve sınanmayı bekleyen delilsiz önermelerle aynı mantıksal yapıdadır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kefalet ve meşruiyet iddiası | Hukukta bir borcun teminat altına alınması, sosyolojide ise temellendirilmemiş iktidar iddialarının meşruiyet krizine girmesi durumuyla yapısal örtüşme gösterir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece günümüz Türkçesindeki «siyasi lider» veya tarafsız bir «ifade etmek» manasına indirgeyerek anlam alanını daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, zihinsel bir kurgunun delilsizliğini ifşa eden epistemolojik bir eleştiri aracı ve ahirette hesabı sorulacak bâtıl bir ontoloji isnadıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şiddetli kınama ve sorgulama boyutunu sıradan bir söz aktarımı sanmak; şirkin ve nifakın kökenindeki delilsiz iddia psikolojisini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şirk, nifak ve inkâr zihniyetini nasıl yapıbozuma uğrattığını gösterir. Kök, muhatapların din adına ortaya koydukları putları, şefaatçileri ve helal-haram kurallarını hiçbir ontolojik temeli olmayan birer kuruntudan ibaret sayar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin Allah'a ortak koştukları varlıkların sorgulandığı hesap sahnelerinde, dirilişi inkâr edenlerin eleştirildiği ayetlerde ve din adına keyfi haram koyanların kınandığı pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi aklından veya geleneğinden ürettiği dini kabullerin bir değer taşıdığı zannını düzeltir; vahiyden ve kesin delilden beslenmeyen her iddianın ilahi adalet karşısında bâtıl olduğunu ilan eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKesinliği bilinmeyen deve etini elle yoklayarak kestirmeye çalışmak; bir topluluğun veya borcun kefalet ve sözcülüğünü yüklenmek.
- Soyut anlamHakikate ve ispata dayanmayan zihinsel bir zannı kesin bir gerçeklikmiş gibi savunmak; delilsiz sav üretmek.
- Sistematik karşılıkEpistemolojide temellendirilmemiş iddia; hukukta ise sözlü taahhütten doğan bağlayıcı kefalet ve sorumluluk.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zannî iddia ve taahhütler kümesini temsil eder. ileri sürülen önermeyi veya beyanı, nesnel delil ve burhanı, önermenin hakikat değerini simgeler; delilden yoksun bir önermenin hakikat değeri sıfırdır (). Diğer taraftan sözlü kefalet ve mesuliyet yüklenimini, ise doğan hukuki sorumluluğun tamlığını () gösterir. Bu iki kutup, kökün delilsiz iddia ve bağlayıcı kefalet şeklindeki iki ana eksenini sembolize eder.