سري
س - ر - ي
KÖK- 51 geçiş
- 49 ayet
- 8 sîga
- 9 sözlük
Akan deredir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: سرى
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Akan deredir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.583 harfباب السين والراء و و ا ي ء معهما
س ر و، س و ر، ر س و، و ر س، س ر ي، س ي ر، ي س ر، س ر أ، س أ ر، أ س ر، ر أ س، أ ر س مستعملات
سرو:
السَّرْوُ: سَخاء في موءة سَرُوَ يسرو، وسرا يسرو، وسَرِيَ يَسْرَى، فهو سَرِيٌّ من قومٍ سَراة، ولم يَجِئْ على فَعَلةٍ غيرها.
والسَّرِيُّ: النّهرُ فوقَ الجدول، ودونَ الجَعفر. والسّريّة: خيل تبلغ أربع مئة أو نحوه.
والسُّرْوَةُ: سَهْمٌ صغير قصير، وجمعه: سِراء قال أبو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR812 harfMadde başı: سرىالسَرِيُّ: نهرٌ صغيرٌ كالجدول، والجمع أَسْرِيَةٌ وسُرْيانٌ. والسَرِية: قطعة من الجيش. يقال: خير السَرايا أربعُمائة رجلٍ. واسْتَرَيْتُ الإبل والغنمَ والناسَ، أي اخترتُهم. قال الأعشى:
وقد أُخْرِجُ الكاعبَ المُسْتَرا ةِ مِن خِدرها وأُشيعُ القِمارا
وهي سِرَيُّ إبله وسَراةُ ماله. واسْترى الموتَ بني فلانٍ، أي اختار سَراتَهُمْ. والسارِيَةُ: الأُسطوانة. والسارِيَةُ: السحابة التي تأتي ليلاً. وسَرَيْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok26.343 harfس ر ( و ا ي ء )
سير ، سري ، سأر ، سور ، رسا ، روس ، ريس ، رأس ، ورس ، أرس ، أسر ، يسر .
( سير ) : أبو عبيد عن أبي زيد : سارَ البعيرُ وسِرتُه ، وقال خالد :
فلا تَغضَبَنْ مِنْ سُنّةٍ أنت سِرْتَها
وأوّلُ راضٍ سُنّةً مَن يَسيرُهَا
وقال ابن بُزرج : سِرْتُ الدَّابة : إذا ركبتَها ، فإذا أردتَ بها المرعَى قلتَ : أَسَرْتُها إلى الكلأ . وأسارَ القومُ أهلَهم ومواشِيَهم إلى الكلأ وهو أن يُرسِلوا فيها
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.143 harfMadde başı: سرى- السرى: سير الليل، يقال: سرى وأسرى. قال تعالى: ﴿فأسر بأهلك﴾ [هود/ 81]، وقال تعالى: ﴿سبحان الذي أسرى بعبده ليلا﴾ [الإسراء/1]، وقيل: إن (أسرى) ليست من لفظه سرى يسري، وإنما هي من السراة، وهي أرض واسعة، وأصله من الواو، ومنه قول الشاعر:
*بسرو حمير أبوال البغال به *
(هذا شطر بيت، وعجزه:
أنى تسديت وهنا ذلك البينا
وهو لابن مقبل في ديوانه ص 316؛ وشرح مقصورة ابن دريد لابن خالويه ص 497)
فأسرى نحو أجبل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.838 harf: ( ى ( *!السُّرَى ، كالهُدَى : سَيْرُ عامَّةِ اللّيْلِ ) لا بَعْضه ، كما تَوهَّمه الفناري ، قالَهُ شيْخُنا .
وفي المِصْباح : قالَ أَبو زيْدٍ : ويكونُ أَوَّلَ الليْلِ وأَوْسَطه وآخِرَه .
والذي في المُحْكم : سَيْرُ اللّيْل عامَّةً .
وبالتَّأَمُّل يَظْهَرُ أَنَّ ما ذَهَبَ إليه الفناري ليسَ بوَهْم .
يُؤَنَّثُ ( ويُذَكَّرُ ) ، ولم يَعْرفِ اللّحْيانيّ إلاَّ التَّأْنيث ، شاهِدُ التَّذْكير قَوْلُ
: ( ى ( *!السُّرَى ، كالهُدَى : سَيْرُ عامَّةِ اللّيْلِ ) لا بَعْضه ، كما تَوهَّمه الفناري ، قالَهُ شيْخُنا . وفي المِصْباح : قالَ أَبو زيْدٍ : ويكونُ أَوَّلَ الليْلِ وأَوْسَطه وآخِرَه . والذي في المُحْكم : سَيْرُ اللّيْل عامَّةً . وبالتَّأَمُّل يَظْهَرُ أَنَّ ما ذَهَبَ إليه الفناري ليسَ بوَهْم . يُؤَنَّثُ ( ويُذَكَّرُ ) ، ولم يَعْرفِ اللّحْيانيّ إلاَّ التَّأْنيث ، شاهِدُ التَّذْكير قَوْلُ لبيدٍ : قلتُ هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى وقَدَرْنا إن خَنَى الدَّهْر غَفَلْقال ابنُ سِيدَه ويجوزُ أن يُزيدَ طالَتِ السُّرَى فحذَفَ علامَةَ التَّأْنِيثِ لأنَّه ليسَ بمُؤَنَّثٍ حَقِيقيَ . ( *!سَرَى ) فلانٌ ( *!يَسْرِي *!سُرًى *!ومَسْرًى *!وسَرْيَةً ، ويُضَمُّ ) . قالَ الفيومي : والفتْحُ أَخَصّ . وفي الصِّحاح : يقالُ : *!سَرَيْنا *!سَرْيةً واحِدَةً ، والاسمُ *!السُّرْيَةُ ، بالضمِّ ، *!والسُّرَى . ( *!وسِرايَةً ) ، وقيلَ : هو اسمٌ أَيْضاً ، والمَصْدرُ *!سَرْى ؛ كما في المِصْباحِ . وفي الصِّحاحِ : *!السِّرايَةُ : سُرَى الليْلِ ، وهو مَصْدرٌ ، ويَقلُّ في المَصادِرِ أَن تجيءَ على هذا البِناءِ لأنَّه مِن أَبْنِيةِ الجَمْعِ ، يدلُّ على صحَّةِ ذلكَ أَنَّ بعضَ العَرَبِ يُؤنَّثَ *!السُّرَى والهُدَى ، وهم بَنُو أَسَدٍ ، توهُّماً أنَّهما جَمْعُ . . سُرْيَةٍ وهُدْيَةٍ . ( *!وأَسْرَى ) *!إسْراءً ، كِلاهُما بمعْنىً ، وبالأَلِفِ لُغَةُ الحِجاز ، وجاءَ القُرْآن بهما جَمِيعاً : *!فأسر بأَهْلِكَ بقطعٍ مِن الليْلِ ،
والليْلُ إذا *!يَسْرِ ، سُبْحان الذي *!أَسْرَى ؛ قالَ حسَّانُ بنُ ثابتٍ : حَيِّ النَّضِيرَةَ رَبَّةَ الخِدْرِ *!أَسَرَتْ إليكَ ولم تكُنْ *!تُسْرِي ( *!واسْتَرَى ) : *!كأسْرَى ؛ قالَ الهُذَليُّ : وخَفُّوا فأَمَّا الحابِلُ الجَوْنُ *!فاسْتَرى بلَيلٍ وأَمَّا الحَيُّ بعدُ فأَصْبَحُواوقالَ كثيِّرٌ : أَرُوحُ وأَغْدُو من هَواكِ *!وأَسْتَرِي وفي النَّفْسِ مما قَدْ عَمِلْتِ عَلاقِمُ ( *!وسَرَى به *!وأَسْراهُ و ) أَسْرى ( به ) : أَي يُسْتَعْملان مُتعدِّيَيْن بالباءِ إلى مَفْعول . ( و ) أَمَّا قوْلُه تعالى : ﴿سُبْحان الذي ( *!أَسْرَى بعَبْدِه لَيْلاً )﴾ ، وإن كانَ *!السُّرَى لا يكونُ إلاَّ لَيْلاً أنَّه ( تَأْكِيدٌ ) كقَوْلِهم : *!سِرْتُ أَمْسِ نهاراً والبارِحَة ليلاً ؛ كما في الصِّحاحِ . ( أَو مَعْنَاهُ : سَيَّرَه ) ؛ كما في التَّهْذِيبِ . وقالَ عَلَم الدِّيْن السَّخاوِي في تَفْسيرِه : إنَّما قالَ ليلاً والإِسْراءُ لا يكونُ إلاَّ باللَّيْل ، لأنَّ المدَّةَ التي *!أَسْرى به فيها لا تُقْطَعُ في أَقَل مِن أَرْبَعِين يَوْماً فقُطِعَتْ به في لَيْلٍ واحِدٍ ؛ فكانَ المَعْنى سُبحان الذي *!أَسْرَى بعَبْدِه في لَيْلٍ واحِدٍ من كذا وكذا ، وهو مَوْضِعُ التَّعجُّبِ ، وإنَّما عَدَلَ عن لَيْلةٍ إلى لَيْلٍ لأنَّهم إذا قالوا *!سَرَى لَيْلَةً كانَ ذلكَ في الغالِبِ لاسْتِيعابِ اللّيْلة *!بالسُّرَى ، فقيلَ لَيْلاً أَي في لَيْلٍ ، انتَهى نقلَهُ عبدُ القادِرِ البَغْدادِي في حاِشَيَةِ الكعبية . وجَعَلَهُ الرَّاغبُ مِن السّراةِ وهي الأَرْضُ الواسِعَةُ ، وأَصْلُه من الواوِ ، *!أَسْرَى مِثْلُ أَجْبَل وأَتْهَم ، أَي ذَهَبَ به في *!سَراةٍ مِن الأرْضِ وهو غَرِيبٌ .
( *!والسَّرَّاءُ ، كشَدَّادٍ : الكثيرُ *!السُّرَى ) باللّيْل ؛ نقلَهُ الأزْهريُّ . ( *!والسَّارِيَةُ : السَّحابُ *!يَسْرِي لَيْلاً ) ؛ قالَ النابَغَةُ : *!سَرَتْ عليه من الجَوْزاءِ *!سارِيَةٌ تُزْجِي الشّمالُ عليه جامِدَ البَرَدوقيلَ : هي السَّحابَةُ التي بينَ الغادِيَةِ والرَّائِحَة . وقالَ اللَّحْيانيُّ : هي المَطْرَة التي تكونُ باللَّيْل ؛ وقالَ كعبٌ : تَنْفي الرَّياحُ القَذَى عنه وأَفْرَطَه من صَوْبِ *!ساريةٍ بيضٌ يَعالِيلُ ( ج *!سَوارٍ . ( و ) *!السَّارِيَةُ : ( الأُسطُوانَةُ ) ؛ زادَ صاحِبُ البارِع : من حَجَرٍ أَو آجُرَ ، والجَمْعُ *!السَّوارِي . ( و ) *!السَّارِيَةُ : ( د بطَبَرِسْتانَ ) ، ويُعْرَفُ *!بسارِيَةِ مَازَنْدَرَان ، ( منه : بُنْدَارُ بنُ الخَليلِ ) الزاهدُ ( *!السَّرَوِيُّ ) ، بالتَحْرِيكِ ، رَوَى عن مُسْلم بنِ إبراهيمَ ، وعنه أحمدُ بنُ سعيدِ بنِ عُثْمان الثَّقفيِّ . ( *!وسارِيَةُ بنُ زُنَيمِ ) بنِ عَمْروِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ جابِرِ بنِ محميةَ بنِ عبدِ بنِ عدِيِّ بنِ الديلِ الخلجيُّ الكِنانيُّ ( الذي نادَاهُ عُمَرُ ، رضِي الله عنه على المِنْبَرِ ، وسارِيَةُ بنَهاوَنْدَ ) فقالَ : يا *!سارِيَة : الجَبَلِ الجَبَل ، فسَمِعَ صَوْتَهُ وكانَ يُقاتِلُ العَدُوَّ فانْحازَ بهم إلى الجَبَل فسَلِم مِن مَكِيدتِهم ، وهذه الكَرامَةُ ذَكَرَها غيرُ واحِدٍ من أَصْحابِ السِّيَرِ ، وقد ذَكَرَه ابنُ سَعْدٍ وأَبو مُوسَى ولم يَذْكُر ما يدلُّ له على صُحْبتِه ، لكنَّه أَدْرَك ، وذكَرَه ابنُ حبَّانِ في ثِقاتِ التابِعين
قالَ : رَوَى عن أَنَسٍ وعنَه أَبو حزَرَةَ يَعْقوبُ بنُ مجاهِدٍ ، ( وكانَ أَشَدَّ النَّاسِ حَصْراً ) ، هكذا في النسخِ ، أَي مَحْصوراً ، أَو هو بالضَّادِ المُعْجمة أَي عَدْواً وهو الظاهِرُ . وفاتَهُ : سارِيَةُ بنُ أَوْفَى : له وِفادَةٌ ، ويقالُ عَقَدَ له النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم على *!سرِّيَةٍ . ( و ) سارِيَةُ ( بنُ عَمْرٍ و الحَنَفِيُّ صاحِبُ خالِدِ بنِ الوَليدِ ) ، رضِي اللَّهُ عنه ، قال له : إن كانَتْ لكَ في أَهْلِ اليَمامَةِ حاجَةٌ فاسْتَبْق هذا ، يَعْنِي مَجاعَة بن مرارَةٍ . ( و ) سارِيَةُ ( بنُ مَسْلَمَةَ بنِ عُبَيْدِ ) بن ثَعْلَبَةَ بنِ يَرْبُوعِ بن ثَعْلبَةَ بن الدولِ ( الحَنَفيُّ أَيْضاً ) ، كِلاهُما مِن حنيفَةَ ، ومِن ولدِ الأخيرِ خُلَيْدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ زهيرِ بنِ سارِيَةَ وَلِيَ خُرَاسان ، قالَهُ ابنُ الكَلْبي . وفي التّابِعِين : سارِيَةُ بنُ عبدِ اللَّهِ رَوَى عن ابنِ مَسْعودٍ ، وعنه سالِمُ بنُ أَبي الجَعْد . ( *!والسَّرِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : قِطْعَةٌ مِن الجَيْشِ ، فَعِيلَةٌ بمعْنَى فاعِلَةٍ ، لأنَّها تَسْري في خُفْيَةٍ لَيْلاً لئَلاَّ يَنْذَر بهم العَدُوُّ فيَحْذروا ، وهي ( مِنْ خَمْسةِ أَنْفُسٍ إلى ثَلَثمِائَةٍ ، أَو ) هي مِن الخَيْل نحو ( أَرْبعمائَةٍ ) . وفي النِّهايَةِ يَبْلغُ أَقْصاها أَرْبعمائَة ، والجَمْعُ *!السَّرايا *!والسَّرِيات . في الصَّحاحِ : يقالُ : خَيْرُ *!السَّرايا أَرْبُعمائةِ رجُلٍ . وفي فَتْح البارِي : *!السَّرِيَّةُ مِن مِائَةٍ إلى خَمْسمائةٍ فما زادَ فَمنْسِر ، كمَجْلِسٍ ، فإن زادَ على ثَمانمِائةٍ فجَيْش ، فإن زادَ على أَرْبعةِ آلافٍ فجيْش جَرَّار . وفي النَّهايةِ : قيلَ : سَرِيَّة لأنَّهم يكونونَ خُلاصَة العَسْكرِ وخِيارَهم مِن الشيءِ *!السَّرِيّ وهو النَّفِيس ، وقَوْل مَنْ قالَ لأنَّهم يُنَفِّذُونَ سرّاً وخُفْيَة ، ليسَ بالوَجْه لأنَّ لامَ
السّر راو ، وهذه ياءٌ فتأَمَّل . ( *!وسَرَّى ) قائِدُ الجيْشِ سَريَّةً ( *!تَسْرِيَةً : جَرَّدَها ) إلى العَدُوِّ لَيْلاً ( و ) *!السَّرِيَّةُ : ( نَصْلٌ صَغيرٌ ) قَصِيرٌ ( مُدَوَّرٌ ) مُدَمْلَك لا عَرْضَ له ، وقد يكونُ تَحْتَ الأرضِ . ثم إنَّ سِياقَ المصنِّف ظاهِرٌ أنَّه من معاني *!السَّرِيَّةِ ، كغَنِيَّة ، لِكَوْنِه مَعْطوفاً على ما قَبْلَه ، وهو غَلَطٌ ، والصَّوابُ فيه السِّرْية ، بالكَسْر ، وتَخْفيفِ الياءِ ، كما هو نَصُّ المُحْكَم ، لأنَّه بَعْد ما ذَكَرَه قالَ : وقد تكونُ هذه الياءُ واواً لأنَّهم قالوا السِّرْوة فقَلَبُوها ياءً لقُرْبها مِن الكَسْرةِ . وفي التكملة : وقالَ الأصْمعيُّ : السِّرْيةُ ، بالكَسْرِ ، مِن النِّصالِ ، لُغَةٌ في السِّرْوةِ ، فتأَمَّل فإنَّ في عِبارَةِ المصنِّفِ سَقْطاً . ( *!وسَرَى عِرْق الشَّجَر ) *!يَسْرِي *!سَرْياً : إذا ( دَبَّ تَحْتَ الأرضِ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه والأزْهريُّ . ( و ) *!سَرَى ( متاعَهُ ) *!يَسْرِيه *!سَرْياً : ( أَلْقاهُ على ظَهْرِ دابَّتِه ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( و ) *!السَّرِيُّ ، ( كغَنِيَ : نَهْرٌ ) ، قالَهُ ثَعْلَب . وقيلَ : هو الجَدْولُ ؛ قالَهُ ابنُ عبَّاس ، وهو قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ وفَسَّرُوه بأنَّه : ( نَهْرٌ ( صَغيرٌ يَجْرِي إلى النَّخْلِ ) ؛ قالَ لبيدٌ يَصِف نَخْلاً على نَهْر : سُحُقٌ يُمَتِّعُها الصّفا *!وسَرِيُّهُ عُمٌّ نَواعِمُ بَيْنهُنَّ كُرومُوبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿قد جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ *!سَرِيّاً﴾ . ( ج *!أَسْرِيَةٌ *!وسُرْيانٌ ) ، كرَغِيفٍ وأَرْغِفَةٍ ورُغْفان . قالَ الجوهرِيُّ : ولم يُسْمَع فيه *!بأَسْرِياءَ . ( والَّزاهِدُ السَّقَطِيُّ ) ، محرَّكةً : هو السَّرِيُّ بنُ المغلس ( م ) مَعْروفٌ صحِبَ أَبا مَحْفوظ مَعْروف بن فَيْرُوز الكَرْخيّ ، وعنه ابنُ أُخْتِه الجُنَيْد البَغْدادِيّ ؛ ( وجماعَةٌ ) آخَرُون منهم : *!السَّريُّ بنُ سَهْل عن ابن عليَّة ؛ *!والسَّريُّ بنُ عبدِ اللَّهِ السّلَميُّ ؛ والسَّريُّ بنُ عبد الحميد وغيرُهم . ( وغَنْمُ بنُ *!سُرَيَ ، كسُمَيَ ، في ) نَسَبِ ( الخَزْرَجِ ، ومن ذُرِّيَّتِه : طَلْحَةُ بنُ البَراءِ الصَّحابيُّ ) ، وسهيلُ بنُ رافِعٍ صاحِبُ الصَّاع ، رضِيَ الله عنهما ، من ولدِ سُرَيِّ بن سَلَمَة ابنِ أنيفٍ . ( وفي بَني حنيفَةَ سُرَيٌّ أَيْضاً ) ، وهو سُرَيُّ بنُ سَلمةَ بنِ عبيدٍ ، ومِن ذُرِّيَّتِه : البَعِيثُ الشاعِرُ في زَمَنِ الفَرَزْدق . وفاتَهُ : *!سُرَيُّ بنُ كَعْبٍ الأزْديُّ رَوَى عنه الثَّوْري . ( و ) *!السَّراءُ ، ( كسَماءٍ : شَجَرٌ ) تُتَّخَذُ منه القِسِيُّ ، ( واحِدَتُه بهاءٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ لزهيرٍ يَصِفُ وحْشاً : ثلاثٌ كأَقْواسِ *!السَّراءِ وناشِطٌ قد انحَصَّ من لَسِّ الغَمِير جحافِلُهْ ( *!والسَّراةُ : أَعْلى كلِّ شيءٍ ) ، ومنه *!سَراةُ النهارِ أَعْلاهُ ؛ وكذا سَراةُ الجَبَلِ . ووَقَعَ في نسخِ الصِّحاحِ : سَراةُ النهارِ وَسَطُه ، ونَبَّهوا أَنَّ الصَّوابَ فيه أَعْلاهُ . ( *!وسَراةُ مُضافَةً إلى ) عدَّةِ قَبائِل ومَواضِع فمنها : *!سَراةُ ( بَجيلَةَ وزَهْرانَ وعَنْزٍ ) ، بفَتْحٍ فسكونٍ ، ( والحِجْرِ ) ، بالكسْرِ ؛ ( و ) سَراةُ ( بَني القَرْنِ ) ، بالفتْحِ ، ( و ) سَراةُ ( بَني شَبانَةَ ، و ) سَراةُ ( المَعافِرِ وفيها قُرًى وجِبالٌ ) ومِياهٌ ؛ ( و ) سَراةُ ( الكُراعِ وفيها قُرًى أَيْضاً ، و ) سَراةُ ( بَني سَيْفٍ ، و ) سَراةُ ( خَتْلانَ ) ؛ بفتْحِ الخاءِ المعْجمةِ وسكونِ المُثَنَّاةِ الفَوْقِيَّة ؛ ( و ) سَراةُ ( أَلْهانَ ؛
و ) سَراةُ ( المَصانِع ، و ) سَراةُ ( قُدُمٍ ) ، بضمَّتَيْن ؛ ( و ) سَراةُ ( هَتُومٍ ) ، كصَبُورٍ ؛ ( و ) سَراةُ ( الطَّائِفِ وهذه غَوْرُها مكَّةُ ونَجْدُها دِيارُ هَوازِنَ ، مَواضِعُ م ) مَعْروفَة . قالَ الفيومي : السَّراةُ جَبَلٌ أَوَّلَهُ قَرِيبٌ مِن عَرَفات ويَمْتدُّ إلى حَدِّ نَجْران اليَمَنِ ، والنِّسْبَةُ إلى السَّراةِ *!سَروِيٌّ بالفتْحِ ، وهو جَبَلُ الأزْدِ . وضَبَطَه الرشاطيُّ بالتَّحريكِ في النِّسْبَةِ . وقالَ ابنُ السّمعانيُّ : لا أَدْرِي هل كانَ فيهم عالم أم لا . وذَكَرَ الرشاطيُّ حدِيثَ ابنِ عُمَر المَوْقُوف : اجْتَمَعَ أَرْبَع رهط سَرْويَّ ونَجْديّ وشامِيّ وحِجازيّ ، فذَكَر الحِكَايَة ؛ قالَهُ الحافِظُ . قُلْتُ : وكثيراً ما يَذْكُر الدّينورِي في كتابِ النَّباتِ عن *!السَّرويِّين ، أَي مِن أَهْلِ السَّراةِ . ( *!وأَسْرَى : صارَ إلى السَّراةِ ) ، كأَنْجَدَ وأَتْهَمَ . ( *!وسِرْيَا ، بالكسْرِ : ة بالبَصْرَةِ ) . وقالَ نَصْر : صقْعٌ بسَوادِ العِراقِ قُرْبَ بَغْدادَ وقُرىً وأَنهارٌ مِن طسوج دوريا . قالَ الصَّاغانيُّ : يُضْرَبُ ببقِّها المَثَلُ . ( وسِرْياقُوسُ ) ، بالكْسرِ وضمِّ القافِ : ( ة بمِصْرَ ) بالشرقيَّةِ على مَقْرُبَةٍ ، وبها خانقاه مَشْهورٌ . ثم إنَّ صَنِيعَ المصنِّفِ يَقْتضي أنَّها مُركَّبَةٌ مِن سْرْيا وقُوس ، والذي في كتبِ التَّوارِيخ والخُطَطِ أنَّها مُركَّبة مِن سِرْ أَمْر مِن سارَ يَسِيرُ وقَوس ، بالفتْحِ ، وعلى كلِّ حالٍ المُناسِبُ ذِكْرها في بابِ السِّيْن وفَصْلها . ( والسُّرَيَّةُ ، كَسُمَيَّة : ة بالشَّامِ ) . قالَ نَصْر : هي مِن أَغْوارِ الشَّامِ . ( *!والسَّارِي : ع . ( و ) أَيْضاً : ( الأَسَدُ *!كالمُسارِي
*!والمُسْتَرِي ) لسَيْرِه لَيْلاً . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!السُّراةُ ، بالضمِّ : جَمْعُ *!السَّارِي ، وهُم الذين *!يَسْرونَ بالليْلِ ؛ ومنه قَوْل الشاعِرِ : أَتَوْا نارِي فقُلْتُ مَنُونَ ؟ قالوا *!سَرَاةُ الجِنِّ قلتُ عِمُوا ظَلامَاويُرْوَى بفتْحِ السِّيْن أَيْضاً . وفي أَمْثالِهم : *!أَسْرى من قُنْفُذٍ ، وذَهَبُوا إسْراءَ قُنْفُذٍ ، وذلكَ لأنَّ القُنْفُذَ *!يَسْرِي ليلَهُ كُلَّه لا يَنامُ . *!وسَرَى *!يَسْرِي : إذا مَضَى ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿والليْلُ إذا *!يَسْرِ﴾ ، حذفَ الياء لأنَّها رأْسُ آيَةٍ ؛ وقيلَ : مَعْناه إذا *!سرى فيه كما قالوا لَيْلٌ نائِمٌ أَي يُنامُ فيه ، فإذا عَزَمَ الأَمْرُ أَي عُزِمَ عليه . *!والسارِياتُ : حُمُرُ الوَحْشِ لأنَّها تَرْعى ليلاً وتَنَفَّش ، ومنه قَوْلُ الفَرَزْدَق يَهْجُو جريراً : رأَيتُكَ تَغْشَى *!السارِياتِ ولم تكنْ لتَرْكَبَ إلاَّ ذا الوشوم المُوَقَّعاوعَنَى بِغِشْيانِها نِكاحَها ، وكان يعيبُه بذلكَ . *!وسَرَى عنِّي الثوبَ سَرْياً : كَشَفَهُ ؛ والواوُ أَعْلى ، كما في المُحْكَم . وفي التَّهْذيبِ : *!سَرَيْتُ الثوبَ *!وسَرَّيتُه : نَضَوْتَه . *!والسُّوَيْرِيَّات : بَنُو عبدِ اللَّهِ بنِ أَبي بَكْرِ بنِ كلابٍ ، ويقالُ لهم *!السَّوارِي أَيْضاً ، وإيَّاهم عَنَى لبيدٌ بقَوْله : وحَيَّ *!السَّوارِي لَنْ أَقُولَ بجَمْعِهم على النَّأْي إلاَّ أَن يُحَيَّى ويُسْلَماقالَ ابنُ سِيدَه : وإنَّما قَضَيْتُ بأنَّ هذا مِن الياءِ لأنَّها لامٌ .
*!وسَرَّى العَرَق عن بَدَنِه *!تَسْريَةً : نَضَحَهُ ، قال : يَنْضَحْنَ ماءَ البَدَنِ *!المُسَرَّى وفي المِصْباح : قد اسْتَعْملتِ العَرَبُ *!سرى في المعانِي تَشْبيهاً لها بالأَجْسامِ مجازاً واتِّساعاً ، فمنه قَوْلُه تعالى : ﴿واللَّيلُ إذا يَسْرِ﴾ ، وقد تقدَّمَ ذِكْرُه . وقالَ الفارابي : سَرَى فيه السّمُّ والخَمْرُ ونَحْوهما . وقالَ السرقسطي : سَرى عرق السّوء في الإِنْسانِ . وزادَ ابنُ القطَّاع : سرى عليه الهَمُّ أَتاهُ لَيْلاً . *!وسَرَى هَمُّه ذَهَبَ ؛ وإسْنادُ الفِعْل إلى المعانِي كثيرٌ في كَلامِهم . وقَوْل الفُقهاءِ : *!سَرى الجُرْحُ إلى النَّفْسِ : أَي دامَ أَلَمُه حتى حَدَثَ منه المَوْتُ . وقطعَ كَفّه *!فسرى إلى ساعِدِه : أَي تعدَّى أَثَر الجُرْح . *!وسرى التَّحْريم وسرى العتْق بمعْنَى التَّعْديَّةِ . وهذه الأَلْفاظُ جارِيَةٌ على أَلْسنةِ الفُقهاءِ ، وليسَ لها ذِكْر في الكُتُبِ المَشْهورَةِ لكنَّها مُوافِقَة لمَا تقدَّمَ ، انتَهى . وفي المُحْكَم : واسْتَعارَ بعضُهم السُّرَى *!للدَّواهِي والحُرُوبِ والهُمُومِ ؛ قالَ الحرِثُ بنُ وعلَةَ في صفةِ الحَارْبِ : ولكنَّها *!تَسْري إذا نامَ أَهْلُها فتأْتي على ما ليسَ يَخْطُر في الوَهْمِقُلْتُ : وفي هذا المَعْنى أَنْشَدَنا صاحِبُنا الفَقِيهُ أَبو محمدٍ عبدُ الغنِيّ بنُ محمدٍ الأنْصارِي : يا رَاقِد الليْل انْتَبه إنَّ الخُطُوبَ لها *!سُرى ثِقَة الفَتى بزَمانِه ثِقَة مُحلَّلةُ العُرَى والغالِبُ على مَصادِرِ ما ذُكِر *!السّرايَة *!والسَّرَيان . *!والسارِيَةُ : جَبَلٌ بفارِسَ . وأَيْضاً : القَوْمُ *!يسرون بالليْلِ ؛ نقَلَهُ الرَّاغبُ .
*!والمُتَسَرِّي : الذي يَخْرُجُ في *!السّرِيَّةِ ، نقلَهُ ابنُ الأثير . وجاءَ صَبيحَةَ *!سارِيَةٍ : أَي لَيْلةٍ فيها مَطَر . *!وسُرِّي عنه : كُشِفَ وأزِيل ، والتّشْديدُ للمُبالَغَة . *!والسِّرْيةُ ، بالكسْرِ : دُودَةُ الجَرادِ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ . ويقالُ : سارَ *!بالسَّرِيَّة ، إذا سارَ بالسِّيَرةِ النَّفِيسَة ؛ عن ابنِ الأَثيرِ وهو مجازٌ . *!وسِرْيا ، بالكْسر : قَرْيةٌ من شرقية مِصْر من حقوق المورية . وابنُ إسْرائِيل : شاعِرٌ مَعْروفٌ ، هو نجْمُ الدَيْن أبو المعَالِي محمدُ بنُ سوارِ بنِ إسْرائيل بنِ الخضرِ بنِ إسرائِيل بنِ محمدِ بنِ عليِّ بنِ الحَسَنِ بنِ الحُسَيْنِ الشَّيْبانيُّ الدِّمَشْقيُّ ولدَ سَنَة 603 ، سَمِعَ مِنَ الكِنْدي والشَّهاب السَّهْروردِي ، وعنه ابنُ مسدى ، تُوفي سَنَة 677 . *!والسَّراةُ : مدينَةٌ بأَذَرْبيجان ، بها قوْمٌ مِن كِنْدَةَ ، عن نَصْر . *!والسّرا ، مَقْصوراً : أَحَدُ أَبوابِ هَراةَ ، ومنه دَخَلَ يَعْقوبُ ابنُ مالِكِ .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.994 harfMadde başı: سرىسَرَى
1 سَرَى ذ , (S, M, K,) or سَرَى اللَّيْلَ (Msb) and بِاللَّيْلِ, (Mgh, Msb,) aor. يَسْرِى, (K,) inf. n. سُرًى (S, M, Mgh, K) and مَسْرًى (S, K) and سَرْيَةٌ and سُرْيَةٌ (M, K) and سِرَايَةٌ; (S, * and TA as from the K, but not in the CK nor in my MS. copy of the K;) the first of a form rare among inf. ns., because it is one of the forms of pls., as is shown by the fact that some of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.324 harfسَرَى
سَرَى I ( n. ac. سَرْيَة 1t , سُرْيَة 3t , سُرًى [ 9 ] ,
مَسْرًى
مَسْرًى [ 17 ] , سَرَيَاْن 36 ),
a. Travelled, journeyed by night.
b. Spread, extended; circulated ( blood ).
c. [ Bi ], Made to journey by night.
سَرَّيَ
سَرَّيَ II ,
a. Dispatched; detached ( troops & c. ).
b. [ 'An ], Delivered, freed from.
أَسْرَيَ
أَسْرَيَ IV ,
a. see I (a) , ( c ).
اِسْتَرَيَ
اِسْتَرَيَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok39.842 harfسري
سَرَى - يَسْرِي - سَرِيّ أَسْرَى - يُسْرِي
سَرَى - يَسْرِي + الكائن: يسير (البشر ) أو يجري (الماء) أو ينتقل من مكان إلى آخر بخفاء وخلسة: ينتقل مستوراً فلا يظهر سيره وجريانه وانتقاله للمراقب بسهولة، وذلك بسبب خفائه بظلام أو بستر
سَرِيّ: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل " من " سَرَى - يَسْرِي ": الشيء الذي يسري بشكل مستمر، ووهو اصطلاحاً
Mücavir kökler100 mücavir (265 toplam)
- بنو
40 ortak ayet · Oğullar
- موسى
9 ortak ayet · Musa
- مريم
5 ortak ayet · Meryem
- جيأ
11 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- نعم
8 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- برص
2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- كمه
2 ortak ayet · Kataraktlı
- عيسى
4 ortak ayet · İsa
- لفت
2 ortak ayet · Kendini çevirir
- هيأ
2 ortak ayet · Biçim gibi
- تور
3 ortak ayet · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
- أتي
12 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
Geçtiği ayetler(49)
يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ
İsrailEy İsrailoğulları, size verdiğim nimetimi hatırlayın. Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, ben de size olan sözümü yerine getireyim. Ve yalnız Ben’den korkun.
يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ
İsrailEy israiloğulları, size verdiğim nimetimi ve sizi alemlere üstün kıldığımı hatırlayın.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى …
İsrailHani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.
يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ
İsrailEy İsrailoğulları, size ihsan etmiş olduğum nimetimi ve sizi alemlere üstün kıldığımı hatırlayın.
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
İsrailSor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ …
İsrailMusa’dan sonra İsrailoğullarından bir cemaate bakmadın mı? Hani, onlar peygamberlerine bize bir hükümdar gönder ki, Allah yolunda savaşalım, dediler. Peygamberleri de: Üzerinize savaş farz edilir de ya savaşmazsanız? dedi. Onlar dediler ki: Biz Allah yolunda neden savaşmayalım? Hem yurtlarımızdan çıkarıldık, hem de oğullarımızdan (ayrıldık) . Fakat onların üzerine savaş farz edildiği vakit, içlerinden pek azı müstesna hep geri döndüler. Allah, zalimleri çok iyi bilendir.
وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ …
İsrailO’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ …
İsrailTevrat inmeden evvel İsrail’in, kendi nefsine haram kıldığından başka bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. Eğer sadıklardan iseniz; haydi Tevrat’ı getirip okuyun, de.
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي …
İsrailAnd olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.
مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ …
İsrailBundan dolayı İsrailoğullarının üzerine yazdık ki: Her kim, bir nefsi bir nefse veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de, onu diri bırakırsa sanki bütün insanları diriltmiş gibidir. Andolsun ki; onlara, peygamberlerimiz apaçık delillerle geldiler. Bundan sonra da onlardan bir çoğu gerçekten taşkınlık edenlerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سير, سرب, دلج |
| Zıt Kök | ضحو |
| Çekirdek Özet 1 | Gece karanlığında örtülü biçimde yol almak ve suyun içten içe sessizce akması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sevk ve kurtuluş amacıyla geceleyin gizlilik içinde intikal etme veya gecenin akıp geçmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zahirdeki durağanlık altında bâtınî ve sürekli bir hareketin, arınmanın ve intikalin gerçekleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir gece yürüyüşüne indirgeyip içsel arınma, kurtuluş intikali ve derinden akış boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Gizlilik, içe çekilme, örtülü olma ve derinden nüfuz etme; nitekim سرر kökünde gizleme, سرب kökünde yer altında gizlice akıp gitme, سرح kökünde ise salıverilip akma anlamı esastır | ي | Gizli ve örtülü hareketin kesintili bir saklanma olmaktan çıkıp akışkan, yumuşak ve belirli bir menzile doğru kesintisiz yönelen bir hatta dönüşmesini sağlar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Korunma, zemine tutunma, örtünerek muhafaza olma |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, öncülük, yönelme, bilinçli bir hedefe yönelme |
| ي | El ve kol | İş, faaliyet, uzanma, etkin ve dinamik ilerleyiş |
| سري | Korunaklı ve örtülü bir ortamda (gece veya yer altı) hedefe odaklanarak yumuşak ve etkin bir uzanışla sessizce ilerleme hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun yer altında veya küçük bir yatakta sessizce süzülerek akması; gece serinliğinde ve karanlığında örtülü biçimde yol alma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi beytinde gece yolculuğunun korku ve dehşet saçtığı anlarda sığınılacak güveni anlatırken kökü kullanmıştır: هنّ الغِياثُ إذا تَهَوّلتِ السُّرَى |
| Erken Arapça kullanım | Ağaç damarının toprak altında gizlice yayılması سَرَى عِرقُ الشَّجرة veya gece vakti gelen yağmur bulutu السّارية ifadelerinde olduğu gibi sessiz ve derinden işleyen durumlar için kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde سري kökü, örtülü hareket, gece yolculuğu ve sıvıların sessizce sızıp akması anlam kümesiyle temsil edilir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök, hem serbest bırakma, çözülme ve yayılma hem de derinden ilerleme çağrışımlarıyla paralellik gösterir. İbranicedeki bazı arkaik formlarda kök unsurları, gizli nüfuz etme ve suyun akışı ile irtibatlıdır. Arapçada bu kök, bilhassa gece vaktine özgü intikal (es-serâ) ve berrak küçük su arkı (es-seriyy) semantiğinde billurlaşmıştır. Kökün kurduğu semantik matris, görünürdeki engellerin ve karanlığın varlığına rağmen alttan alta işleyen bir canlılığın ve yer değiştirmenin varlığına dayanır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gece yürüyüşü ve su arkı | Kökün aslı karanlıkta veya örtülü zeminde kesintisiz ve sessizce akıp gitme hareketidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice benzer akış ve yayılma kökleri | Sıvının sızması, çözülüp akması ve içsel nüfuz etme alanlarında ortak anlamsal arka plan mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik su ve süzülme tabanı | Bazı Kuzey Afrika Afro-Asyatik dillerinde süzülerek akma fiilleriyle fonetik yakınlıklar | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, HALOT, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سري | Anlamlı | Gece yürümek, akmak | Geceleyin örtülü biçimde yol almak veya suyun küçük bir arkta akması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سير | Anlamlı | Yürümek, hareket etmek | Genel anlamda mesafeleri katederek yol almak, gidişat ve hareket tarzı | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
| رسي | Anlamlı | Sabit kalmak, demir atmak | Bir yere yerleşmek, geminin karaya veya limana yanaşıp durması | Zıt hareket yönü; Kur'an'da geçmez |
| ريس | Anlamlı | Baş olmak, öne geçmek | Reislik yapmak, bir topluluğun önünde durmak | Kur'an'da geçmez |
| يسر | Anlamlı | Kolay olmak, yumuşak akmak | Zorluğun kalkması, işlerin zahmetsizce ve pürüzsüzce ilerlemesi | Fonetik/semantik akrabalık; Kur'an'da geçer |
| يرس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سري | Merkez | Gece intikali ve derinden akış | Gizlilik, sükûnet ve örtü altında gerçekleşen kesintisiz hareket | Hedef kök |
| سير | Komşu | Genel yolculuk ve yürüyüş | Zaman kaydı olmaksızın, açık ve genel yer değiştirme hareketi | Zaman ve gizlilik kaydı taşımaz |
| سرب | Komşu | Yeraltından veya delikten akıp gitme | Dar, gizli bir kanaldan veya menfezden süzülerek gözden kaybolma | Mekânın darlığı ve fiziksel gizlenme esastır |
| دلج | Komşu | Gecenin başında veya sonunda yola çıkma | Gecenin belirli bir vaktinde zorlu bir gayretle yol alma | Zamanın belirli bir dilimine odaklanır |
| ضحو | Zıt | Kuşluk vakti, açığa çıkma | Güneşin yükselip her şeyin tüm çıplaklığıyla görünür olması | Gizliliğin ve gecenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سري | Gece yürümek, süzülerek akmak | Gece örtüsü altında intikal etme veya suyun sessizce akması | Kesin |
| Latince | noctu vadere, permeare | Geceleyin gitmek, içinden süzülüp geçmek | Gece yolculuğu ve içten içe süzülme anlamlarını karşılar fakat su arkı anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | travel by night, percolate, brook | Gece yol almak, sızıp akmak, küçük dere | Kökün hem gece intikali hem de suyun akışı yönlerini ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | nachts wandern, durchsickern, Bächlein | Geceleyin yol almak, sızmak, derecik | Hareketi ve akışı verir ancak kökün Kur'ani nebevi hicret bağlamını tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | cheminer de nuit, s'infiltrer, ruisseau | Gece ilerlemek, sızmak, küçük akarsu | Gizli ilerleyişi ve su kanalını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon, Wehr.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَسْرَى / أَسْرِ / فَأَسْرِ | Peygamberlerin geceleyin ilahi emirle yola çıkarılması | Hz. Peygamber'in Mescid-i Haram'dan intikali (İsrâ 17:1); Hz. Lût ve Hz. Mûsâ'nın inananları geceleyin şehirden çıkarması (Hûd 11:81, Hicr 15:65, Tâhâ 20:77, Şuarâ 26:52, Duhân 44:23) |
| سَرِيًّا | Küçük su arkı, berrak derecik | Hz. Meryem'in doğum sancısı çektiği anda altından akıtılan rızık ve teselli suyu (Meryem 19:24) |
| يَسْرِ | Gecenin geçip gitmesi, karanlığın akışı | Zaman üzerine yapılan yeminde gecenin akıp gitme eylemi (Fecr 89:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsrâ ve Mi'rac hadisesi | İsrâ'nın ruhen mi yoksa bedenen mi gerçekleştiği ve ilahi kudretin tabiat kanunlarına müdahalesi | Olağanüstü mekân aşımı ve ilahi tasarrufla intikal |
| Fıkıh | Gece yürüyüşü ve sefer hükümleri | Geceleyin yolculuğa çıkmanın seferilik hükümleri ve düşman bölgesinden gizlice çıkış hükümleri | Gizlilik, emniyet tedbirleri ve sefer başlangıcı |
| Tefsir | İsrâ, Lût ve Mûsâ kıssaları | Gece intikalinin neden özellikle emredildiği; zalimlerin baskısından kurtulmada zamanlama | İmandan eyleme geçiş, hicret stratejisi ve ilahi yardım |
| Hadis | Seferde gece yolculuğu (delec ve serâ) | Geceleyin yol almanın yeryüzünün dürülmesiyle kolaylaşacağına dair nebevi tavsiyeler | Zorluğu kolaylığa çeviren fıtri ve bereketli hareket |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve miraç | Gece intikali ve uzlet | Kalbin masivadan arınarak ilahi huzura yönelmesi | Gecenin sükûnetinde kulun Rabbine doğru derinden yol alışı | Kesin |
| İlmi | Fikirlerin mayalanması | İçsel akış ve süzülme | Bilginin zihinde gizlice olgunlaşıp akması | Zahiri çabanın ardında bilginin derinden derine zihne nüfuz etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik intikal ve hicret | Planlı geri çekilme ve kurtuluş | Baskı altındaki topluluğun emniyetli alana sevki | Düşman fark etmeden gücün yeniden tanzimi için sessiz manevra | Kesin |
| İktisadi | Gizli ve sürekli kaynak | Can suyu, su arkı | Üretim zeminini besleyen görünmez veya mütevazı akış | Büyük sermaye şovları yerine tabana yayılan düzenli ve sessiz nakit akışı | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcallık olayı ve laminer akış (fizik/akışkanlar mekaniği) | Bir sıvının fark edilmeksizin, çalkantısız ve kılcal kanallar boyunca içten içe yükselmesi ve yayılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yeraltı hareketleri ve örtülü göç stratejisi (sosyoloji/siyaset) | Baskı rejimlerinde toplumsal unsurların görünür çatışmaya girmeden sessizce yer değiştirerek varlığını koruması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece Hz. Peygamber'in tek bir gecelik mucizesine (İsrâ) hapsederek, peygamberlerin ortak sünneti olan "baskı altından geceleyin çıkış" metodolojisini gözden kaçırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | سري sadece bireysel bir seyahat değil; Hz. Lût, Hz. Mûsâ ve Hz. Muhammed örneklerinde görüldüğü üzere batıldan hakka doğru stratejik, örgütlü ve ilahi himayedeki intikal hareketidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gece vaktini atalet ve durağanlık olarak görmek; zulüm karşısında pasif kalıp ilahi kurtuluşun örtülü stratejisini ve içsel dinamizmini ihmal etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin kurtuluş pedagojisinde "zamanlama" ve "örtülü hareket" ilkelerini öğretir; zulmün zirveye ulaştığı yerde müminlerin pasif bekleyişle değil, gece karanlığında derinden bir intikalle felaha ereceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâ suresinin açılışında, Hz. Lût'un kavminden ayrılışını anlatan Hûd ve Hicr ayetlerinde, Hz. Mûsâ'nın İsrailoğullarını Mısır'dan çıkarmasını bildiren Tâhâ ve Şuarâ ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zafer ve kurtuluşun yalnızca açık, gürültülü ve büyük meydan okumalarla geleceği zannını düzeltir; bazen en büyük ilahi hamlenin gecenin sükûnetinde, kimse fark etmeden atılan adımlarla başladığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyun yer altında veya küçük bir yatakta sessizce süzülerek akması ve gece karanlığında örtülü bir biçimde hedefe doğru yol alınması.
- Soyut anlamZahirde karanlık, baskı veya durağanlık hüküm sürerken, bâtında ilahi iradenin sevk ettiği kesintisiz, hedefe kilitli ve arındırıcı bir intikalin gerçekleşmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin kriz, baskı veya tıkanma anında dış gözlemcilerce algılanamayan bir faz değiştirerek güvenli ve bereketli yeni bir varoluş zeminine kaydırılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kökün temsil ettiği örtülü intikal ve akış hareketini gösterir. potansiyel bir hedefe yönelen içsel çekim gradyanını, ise dış çevredeki karanlık, perde veya örtü katsayısını simgeler. ile arasındaki integral, hareketin dışarıya hissettirilmeden, gecenin örtüsü altında zamana yayılarak kesintisiz biçimde menzile ulaşmasını matematiksel olarak modeller.