سمد
س - م - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
“Semt” başın en üstü, “semed” zıplayıp oynamak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Semt” başın en üstü, “semed” zıplayıp oynamak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.904 harfباب السين والدال والميم معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات
دسم:
الدَّسَمُ كلُّ شيءٍ له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم، والنعت دَسِمٌ، والفعلُ دَسِمَ يَدْسَمُ.
والدِّسامُ سِدادُ كلِّ خَرْقٍ أو حُجرٍ، ودسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً والدَّيْسم: الثعلب.
سدم:
السَّدَمُ هَمٌّ في نَدَم، وتقول: رأيتُه سادماً، ورأيتُه سَدْمانَ نَدْمانَ. وقَلَّما يُفرَدُ السَّدَم.
وماءٌ سُدُم: وقَعَتْ فيه الأقمشة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR421 harfسَمَدَ سُموداً: رفع رأسَه تكبُّراً. وكلُّ رافعٍ رأسهُ فهو سامِدٌ. وقال ابنُ الأعرابيّ: سَمَدْتُ سُموداً: عَلَوْتُ. وسَمَدَتِ الإبل في سيرها: جَدَّتْ. والسُمودُ: اللهوُ. والسامِدُ: اللاهي والمغنِّي. والسامِدُ: القائمُ، والساكتُ. والسامِدُ: الحزينُ الخاشع. يقال للقَيْنَة: أَسْمِدِينا، أي أَلْهينا بالغناء وغنِّينا. وتَسْميدُ الأرض: أن يُجعل فيه السَمادُ، وهو سِرْجينٌ ورماد. وتسميدُ الرأس: استئصالُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.830 harfس د م
سدم ، سمد ، دسم ، دمس ، مسد : مستعملة .
سدم : قال الليث : السَّدَمُ : همٌّ ونَدَمٌ ، تقول : رأيته سادِماً ، ورأيته سَدْمانَ نَدْمانَ . وقلَّما يُفرَد السَّدَمُ من النّدم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّدِيمُ : الضَّباب . والسَّدِيمُ : التَّعبُ . والسديم : السّدِر . والسديم : الماء المندفقُ . والسدِيمُ : الكثير الذِّكْرِ . الدَّسيمُ : القليلُ الذكر .
قال : ومنه قوله :
لا يَذْكُرون اللَّهَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.453 harf(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR166 harf- السامد: اللاهي الرافع رأسه؛ من قولهم: سمد البعير في سيره. قال: ﴿وأنتم سامدون﴾ [النجم/61]، وقولهم: سمد رأسه وسبد (انظر: ديوان الأدب للفارابي 2/349) أي: استأصل شعره).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR477 harfس م د
رجل سامد وقد سمد سمودا إذا قام رافعاً رأسه ناصباً صدره كما يسمد الفحل إذا هاج ومنـه قيـل للغافـل الساهـي: سامـد " وأنتـم سامـدون ".
ورجـل سميدع من قوم سمادع وسمادعة.
قال الراعي: قليلاً ثم قام إلى المطايـا سمادعة يجـرّون الثنايـا وقال عويف القوافي: لعمري لقد فارقت من آل مالك سمادع سادات ومرداً خضارما وهو يأكل السميد والسميد وهو الحواري.
ومن المجاز: وطب سامد: ملآن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.791 harfسَمَدَ يَسْمُد سُموداً: علا. وسَمَدت الإِبل وتَسْمُدُ سُموداً: لم تعرِف الإِعياء. ويقال للفحل إِذا اغتلم. قد سمَد.
والسَّمْد من السَّير: الدأْب. والسَّمْدُ: السير الدائم. وسَمَدت الإِبل في سيرها: جَدَّت. وسَمَدَ: ثبت في الأَرض ودام غليه. وهو لك أَبداً سَمْداً سَرْمَداً؛ عن ثعلب بمعنى واحد. ولا أَفعل ذلك أَبداً سمداً سرمداً.والسُّمود: اللهو. وسَمَد سُمُوداً: لها. وسمَّده: أَلهاه. وسمَد سُموداً:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR89 harf* س م د * * السَّامِدُ * اللاهي بفتح السين السيد الموطأ الأكناف ولا تقل السميدع بضم السين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.042 harfسمد سمودا، من حد كتب: رفع رأسه تكبرا، وكل رافع رأسه فهو سامد. وسمد يسمد سمودا: علا. وسمدت الإبل: جدت في السير ولم تعرف الإعياء. وسمد يسمد سمودا دأب في السير والعمل. والسمد: السير الدائم. وسمد سمودا: قام متحيرا. قال المبرد: السامد: القائم في تحير، وأنشد لهزيلة بنت بكر تبكي عادا:
قيل قم فانظر إليهم ثم دع عنك السمودا وبه فسرت الآية: وأنتم سامدون . وفي حديث علي: أنه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.655 harfسَمَدَ
1 سَمَدَ ذ , (S, M, &c.,) aor. سَمُدَ , (M, L,) inf. n. سُمُودٌ, He (a man, IAar) was, or became, high, or elevated. (IAar, S, M, L, K. [عَلاءً in the CK is a mistake for عَلا.]) ― -b2- He raised his head; (L; [and the same is implied in the S; see سَامِدٌ;]) and so سَمِدَ: (M, L:) [and] he raised his head in pride. (S, L, K.) And in the former sense it is said of a camel, in his going
سَمَدَ 1 سَمَدَ ذ , (S, M, &c.,) aor. سَمُدَ , (M, L,) inf. n. سُمُودٌ, He (a man, IAar) was, or became, high, or elevated. (IAar, S, M, L, K. [عَلاءً in the CK is a mistake for عَلا.]) ― -b2- He raised his head; (L; [and the same is implied in the S; see سَامِدٌ;]) and so سَمِدَ: (M, L:) [and] he raised his head in pride. (S, L, K.) And in the former sense it is said of a camel, in his going along. (Bd in liii. 61.) ― -b3- Also He (a man) stood, raising his head, and with his breast erect; like as the stallion [camel] does when excited by lust: (A:) [for] it is said of a stallion [camel] when thus excited. (L.) ― -b4- And hence, (A,) (tropical:) He sang: (M, A, L:) because the singer raises his head and erects his breast: (A:) but Th says that this is rare: (M:) accord. to I'Ab, سُمُودٌ signifies the act of singing in the dial. of Himyer. (L.) ― -b5- Also, (M, K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S, M,) (assumed tropical:) He diverted himself, sported, or played. (S, M, K, TA. [For لَهِىَ in the CK, I read لَهَا, as in the M, and in MS. copies of the K, and in the TA; and agreeably with the S, in which the inf. n. is expl. as syn. with لَهْوٌ.]) ― -b6- He was, or became, negligent, inattentive, inadvertent, inconsiderate, or heedless; and went away from, or relinquished, or left, a thing. (L.) ― -b7- He was, or became, confounded, perplexed, or amazed, and unable to see his right course; or affected with wonder; or cut short, or silent, being confounded, or perplexed, and unable to see his right course; syn. بُهِتَ: inf. n. as above: (M:) [or] he stood confounded, or perplexed, and unable to see his right course; syn. قَامَ مُتَحَيِّرًا. (K. [After this explanation and لَهَا immediately following it, it is said in the K, والسُّمُودُ يَكُونُ حُزْنًا وَسُرورًا: meaning that it is by reason of grieving, or mourning, as signifying the “ standing confounded ” &c.; and by reason of rejoicing, or being happy, as signifying the “ diverting oneself ” &c. See as an ex. of its usage in a case of grief the verses which I have cited at the close of the first paragraph of art. رد, and which are cited in the present art. in the L and TA.]) ― -b8- Also He kept constantly, or continually, (M, L,) to an affair, (M,) or upon the ground, or in the land. (L.) ― -b9- He strove laboured, or exerted himself, or he wearied himself, in work, (K, TA,) and in journeying. (TA.) And سَمَدَتِ الاـِبِلُ (S, M, K) فِى سَيْرِهَا, (S,) aor. and inf. n. as above, (M,) The camels strove, laboured, or exerted themselves, in their journeying: (S, K:) or knew not fatigue, or weariness. (M.) [See also سَمْدٌ, (which is likewise, perhaps, an inf. n. of the same verb,) below.] -A2- سَمَدَهُ, inf. n. سَمْدٌ, i. q. قَصَدَهُ [He tended, repaired, betook himself, or directed himself or his course or aim, to, or towards, him, or it; or endeavoured to reach, or attain, or obtain, him, or it; &c.]; like صَمَدَهُ. (M.) -A3- And سَمَدَ الأَرْضَ, inf. n. سَمْدٌ, He made the land, or ground, plain, or smooth, or soft. (M.)
سمّدهُ 2 سمّدهُ ذ , (M, TA,) inf. n. تَسْمِيدٌ, (TA,) (assumed tropical:) He diverted him: (M, TA:) [and in like manner, ↓ اسمدهُ; for] one says to a slave-songstress, أَسْمِدِينَا, [in one of my copies of the S, erroneously, اسْمُدِينَا,] meaning Divert thou us by singing. (S, O, L, TA.) -A2- سمّد الأَرْضَ, (M, Msb, K,) inf. n. as above, (S, Msb, K,) He manured the land with سَمَاد [q. v.]: (S, Msb, K:) he dunged, or manured, the land; syn. زَبَّلَهَا. (M. [So in a copy of the M: in the TA زبلها, without teshdeed; and thus only, I believe, correctly; though it is commonly pronounced with teshdeed in the present day.]) -A3- سمد شَعَرَهُ, (M,) or الشَّعَرَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He removed utterly his hair, or the hair; (M, K, TA;) taking the whole of it [in shaving]: a dial. var. of سبّد. (TA.) تَسْمِيدُ الرَّأْسِ is The removing utterly the hair of the head [by shaving]: a dial. var. of تَسْبِيد. (S.) ― -b2- And تَسْمِيدٌ is also used [alone, the objective complement being app. meant to be understood,] as meaning The leaving off, or neglecting, the anointing of oneself [or of one's hair], and washing: and so تَسْبِيدٌ. (A 'Obeyd, TA in art. سبد.)
4 أَسْمَدَ see 2, first sentence.
9 اـِسْمَدَّ see Q. Q. 4, in two places.
11 اـِسْمَاْدَّ see what next follows.
اِسْمَأَدَّ Q. Q. 4 اِسْمَأَدَّ ذ , (S, M, L,) inf. n. اِسْمِئْدَادٌ, (S,) He, or it, became swollen: (M, L:) or became much swollen: (AZ, M, L:) or he (a man) became swollen with anger; (S, L;) or so ↓ اِسْمَادَّ, inf. n. اِسمِيدَادٌ; and ↓ اِسْمَدَّ, inf. n. اِسْمِدَادٌ. (K.) One says, اسمأدّت يَدَهُ His arm, or hand, became swollen: and اسمأدّت رِجْلُهَا Her leg, or foot, became inflated and swollen. (L, TA.) ― -b2- Also, said of anything, It went, or passed, away: or perished; and so ↓ اسمدّ. (L, TA.) And اسمأدّ مِنَ الغَضَبِ He perished by reason of anger. (L.)
سَمْدٌ سَمْدٌ ذ Continuing, or unceasing, journeying. (M, L.) [Perhaps an inf. n.: see سَمَدَتِ الاـِبِلُ, and what next precedes it, in the latter part of the first paragraph.] ― -b2- هُوَ لَكَ سَمْدًا, (K, TA,) or ↓ سَمَدًا, (M,) [in my copy of the Mgh سمدًا, and in the O سَمدًا,] He, or it, is thine ever, or for ever; syn. سَرْمَدًا, (Th, M, Mgh, O, K,) and أَبَدًا. (Th, M, Mgh.) And لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ سَمْدًا or ↓ سَمَدًا, (M,) I will not do that ever. (M, TA.)
سَمَدًا سَمَدًا ذ : see the next preceding paragraph, in two places.
سَمَادٌ سَمَادٌ ذ A compost, or manure, consisting of سِرْجِين, (S, Mgh, Msb,) or سِرْقِين, (K,) [both meaning dung of beasts, such as horses, camels, sheep and goats, wild oxen, and the like,] with ashes, (S, K,) or with earth or dust: (Mgh, Msb:) or a manure consisting of strong earth. (M.)
سَمِيدٌ سَمِيدٌ ذ i. q. حُوَّارَى (A, K) [app. as meaning White, or whitened, flour: but said in the TK to mean fine bread]: accord. to Kr, i. q. طَعَامٌ [app. as meaning wheat]; and said by him to be with the unpointed د: (K:) but more chastely, (K,) and better known, (TA,) with ذ. (K, TA.) [In the present day, applied to Semoulia; a kind of paste made of very fine wheat-flour, reduced to small grains. See also اـِسْمِيدٌ, below.]
سَامِدٌ سَامِدٌ ذ Any [man or animal] raising his head [in pride or otherwise]. (S, M, L.) ― -b2- A man standing: (IAar; and so in a copy of the S:) or standing, raising his head, and with his breast erect; (A, IAth;) as the stallion [camel] does when excited by lust. (A.) ― -b3- [And hence, as is indicated in the A, (see 1,)] (assumed tropical:) A singer; or singing. (M, L; and so in two copies of the S.) And the latter is said to be the meaning of the pl. in the Kur liii. 61. (M, L.) ― -b4- [Hence also,] Behaving proudly. (I 'Ab in explanation of the pl. in the Kur liii. 61; and IAar.) ― -b5- Diverting himself; playing; or sporting. (IAar, S, M; and Bd in liii. 61,) ― -b6- Negligent, inattentive, inadvertent, inconsiderate, or heedless. (Lth, IAar A.) Thus the pl. is said by Lth to mean in the Kur liii. 61. (TA.) ― -b7- Standing in a state of confusion, perplexity, or amazement: (Mgh:) and so the pl. is said to mean in the Kur liii. 61: (TA:) or confounded, perplexed, or amazed, by reason of inordinate exultation. (IAar.) ― -b8- And Silent. (So in a copy of the S.) ― -b9- And Grieving, or mourning, and lowly, humble, or submissive. (So, too, in a copy of the S.) ― -b10- In the saying of Ru-beh, (K,) describing camels, (TA,) سَوَامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الأَزْوَادْ the meaning is, Continuing journeying, (K,) or striving, labouring, or exerting themselves, or wearying themselves, [during the night,] having no fodder in their bellies: (L:) F says that J has erred in saying that the meaning is, “ having no fodder in their bellies: ” but this is the explanation of the words خفاف الازواد, as IM and others have expressly stated; and this necessarily indicates that سوامد has the meaning assigned to it in the K; so that no error is attributable to J in this case: or, as some say, خفاف الازواد means not having upon their backs [much] provision for the riders. (TA.) ― -b11- سَامِدٌ as an epithet applied to a وَطْب [or skin in which milk is put] means (tropical:) Full, [so as to be] standing upright. (A, TA.)
اـِسْمِيدٌ اـِسْمِيدٌ ذ What is called in Persian سِمِدٌ [app. a mistranscription for شَمَذْ, i. e. white bread]; an arabicized word: [so says ISd; and he adds,] I know not whether it be the same as سَمِيدٌ expl. by Kr as signifying طَعَامٌ, or not. (M.)
مِسْمَدٌ مِسْمَدٌ ذ i. q. زَبِيلٌ [i. e. A basket of palm-leaves; probably one used for carrying سَمَاد, or manure]: so says Lh; adding that one should not say مِسْمَدَةٌ. (M.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR545 harfسَمَدَ
سَمَدَ U ( n. ac. سُمُوْد 27 ),
a. Raised, tossed his head.
b. Was confused, perplexed, bewildered; was amazed, confounded.
c. Amused himself; sported, played.
d. [ Fī ], Applied himself to, laboured, toiled at.
سَمَّدَ
سَمَّدَ II ,
a. Manured ( land ).
b. Shaved off ( hair ).
اِسْمَدَّ
اِسْمَدَّ IX , اِسْمَاْدَّ XI ,
a. Swelled with rage.
سَاْمِد
سَاْمِد 21 ,
a. Heedless.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.788 harfسمد
سَمَدَ - يَسْمُدُ - سَامِد - سَامِدُوْن
سَمَدَ - يَسْمُدُ + الكائن + في أمر+ عن أمر: يستغرق فيه فيغفل عما سواه
سامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " سَمَدَ - يَسْمُدُ ": المستغرق في شيء يجعله يغفل عما سواه
سَامِدُوْن: جمع " سَامِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغفلة ونقص وضوح الوعي، وتشوش الذهن وسوء التركيز "، وهي:
ذَهِلَ - يَذْهَلُ (ذَهَلَ
Mücavir kökler0 mücavir (1 toplam)
Edatlar gizli; bu kökün yalnızca edat mücavirleri var.
Geçtiği ayetler(1)
وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ
Tepinerek eğlenenlerVe siz, habersiz oyalanmaktasınız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لهو, سهو, لعب |
| Zıt Kök | خشع |
| Çekirdek Özet 1 | Başını yukarı dikerek, etrafına aldırmadan ve duraksamadan körü körüne ilerlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi uyarılar karşısında başını dikip gerçeğe kulak tıkamak, umursamaz bir eğlence ve kibirle oyalanmak |
| Çekirdek Özet 3 | Gerçekliği inkâr eden kibirli bir kayıtsızlığın bireyi ve toplumu hakikatten koparan bir oyalanmaya sürüklemesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir şarkı söyleme veya eğlence zannedip kökteki dik başlılık, kibir ve şaşkınlık boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سم | Yükseklik, belirginleşme, yukarı doğru yönelme veya içeriye nüfuz ederek üstte kalma; سمو, سمك, سمر, سمع köklerinde olduğu gibi yukarı kalkma ve algıda öne çıkma boyutu | د | Kapı, sınır ve itici hareket bildiren ses unsuru eklenerek, yukarı kalkmış halin (baş dikliği) kesintisiz bir hareket ve pervasız bir doğrultuda durmaksızın ileriye doğru sürdürülmesi anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma ve dikilme | Dik bir duruş alma, yukarıya doğru sertleşme ve dikleşme hareketini kurar. |
| م | Su; akış, yayılma, kesintisiz hareket | Başlayan dikilme halinin bir dalga veya akış gibi duraksamadan devam etmesini sağlar. |
| د | Kapı; geçiş, sınır, itilerek ilerleme | Dış etkenlere çarpmadan veya onları umursamadan sınırları aşıp dosdoğru geçip gitme eğilimi katar. |
| سمد | Dikilip kesintisiz bir hat boyunca geçip gitme | Başını yukarı dikerek, önüne ve ardına bakmaksızın, çevreden gelen uyarılara kapalı biçimde körü körüne akıp gitme hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin yorulmaksızın, yem aramaksızın başını havaya dikip dosdoğru ve alabildiğine hızlı yürümesi; erkeğin veya aygırın böbürlenerek başını ve göğsünü dikleştirmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem recezinde aç ve yorgun develerin gece boyunca başlarını dikip durmaksızın yürümesini anlatan kullanım: سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ |
| Erken Arapça kullanım | Himyer lehçesinde başı dikip şarkı söylemek ve oyalanmak anlamında قيل قُمْ فانظر إليهم / ثمّ دَع عنكَ السُّمودا kullanımı; ayrıca Hz. Ali'nin kendisini beklerken cemaatin dikilip donakalmasını niteleyen مالي أراكم سامِدين rivayeti |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça سمد kökü, Semitik dillerin ortak leksik mirasında doğrudan 'başını dikmek, kayıtsızca yürümek veya şarkıyla oyalanmak' biçiminde dar bir alanda Arapçaya (ve özellikle Güney Arapçası/Himyerî zeminine) özgü görünmekle birlikte, ikili çekirdek düzeyindeki سم matrisi üzerinden semitik 'yükseklik, göğe/yukarıya yönelme' (Akatça šamû, İbranice šāmayim/šāmāh) kök ailesiyle semantik bir kesişme taşır. Süryanice ve İbranice katmanında doğrudan s-m-d ses denkliği kök düzeyinde çoğunlukla gübreleme, bağlama veya sessizce durma gibi ikincil anlamlarla kayıtlıdır; fakat Arapçadaki 'başını dikip pervasızca gitme ve şarkı söyleyerek oyalanma' anlamı, Güney Sami dil havzasında müziğin, şarkının ve kayıtsızca dikilmenin getirdiği ritmik oyalanmayı ifade eden yerel bir genişleme olarak kristalleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çöl hayatında devenin başını dikip yorulmaksızın yürümesinden insanın dik başlılıkla gaflete dalmasına geçiş | Fiziksel dikilme ve durmaksızın yürüme hali, zihinsel olarak öğütlere aldırmama ve eğlenceyle oyalanma anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek olan سم boyutuyla yükseklik ve baş kaldırma alanında ortaklık | Üçlü kök formu Arapçada ve özellikle Himyer lehçesinde şarkı, musiki ve dik başlı oyun anlamında özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سمد | Anlamlı | Başını dikmek, oyalanmak | Dik başlı bir kayıtsızlıkla eğlenmek, durmaksızın dosdoğru gitmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سدم | Anlamlı | Pişmanlık, keder, durgun su | Kişinin içine kapanıp çaresizce üzülmesi, suyun bozulup hareketsiz kalması | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki dışa dönük dikliğin zıddına içe dönük çöküşü anlatır |
| مسد | Anlamlı | Bükmek, liften ip örmek | Bir şeyi sağlamca burup uzatmak, gece boyu aralıksız yürütmek | Kur'an'da geçer; kesintisizlik ve gerilim yönüyle semantik akrabalık taşır |
| مدس | Anlamlı | Düzeltmek, cilalamak | Deriyi tabaklayıp yumuşatmak veya ayağı yere sağlam basmak | Kur'an'da geçmez |
| دسم | Anlamlı | Yağlamak, tıkamak, örtmek | Bir deliği veya yarığı yağ ya da bezle kapamak, kir ve yağ katmanı | Kur'an'da geçmez |
| دمس | Anlamlı | Karanlığa bürünmek, gizlemek | Gecenin örtmesi, bir şeyi yer altına veya karanlığa gömmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سمد | Merkez | Kibirli kayıtsızlık ve oyalanma | Başını yukarı dikerek, uyarıları küçümseyip eğlenceyle yola devam etme hali | Hem fiziksel duruşu (baş dikliği) hem zihinsel tavrı (gaflet ve eğlence) birleştiren özel bir durumdur. |
| لهو | Komşu | Kalbi meşgul eden oyalanma | Asıl yapılması gereken mühim işi unutturan her türlü nefsi meşguliyet | سمد kökünde mevcut olan fiziksel dikbaşlılık ve gurur unsuru لهو kökünde her zaman bulunmaz; sırf meşguliyet öne çıkar. |
| سهو | Komşu | Dalgınlık ve unutkanlık | Dikkat ve hafızanın bir anlık kaybolmasıyla oluşan gaflet | سهو istem dışı veya pasif bir gaflet iken, سمد içinde bilinçli bir diklenme, şarkı ve cüret barındırır. |
| لعب | Komşu | Gayesiz ve kuralsız oyun | Ciddiyetten yoksun, somut bir fayda üretmeyen fiiller | لعب pratik bir eylemi ve çocuksu hareketi anlatırken, سمد hakikate karşı takınılan kibirli bir zihniyet duruşudur. |
| خشع | Zıt | Boyun bükme, sükûnet | Hakikatin azameti karşısında başı öne eğme, organların ve kalbin hareketsizleşmesi | سمد başı dikip aldırışsızca eğlenmek iken, خشع başı ve bakışı tevazu ile yere indirip teslim olmaktır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سمد | Baş dikerek oyalanmak | Başını kaldırıp kibre kapılarak gerçeğe karşı lakayt kalma ve eğlenme | Kesin |
| Latince | insolenter ludere, obstupescere | Kibirle eğlenmek, dik başlı kayıtsızlık | Kökün hem kibre dayalı taşkınlığını hem de uyarılara karşı donuklaşan duyarsızlığını karşılar; şarkı nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | haughty indifference, frivolous distraction | Kibirli umursamazlık, anlamsız eğlence | Hakikate karşı başı dik tutarak sergilenen alaycı kayıtsızlığı ve havai oyalanmayı verir. | Güçlü |
| Almanca | hochmütiger Leichtsinn, Vergnügungssucht | Kibirli havailik, dik başlı eğlence | Kişinin tehlike ve ciddiyet karşısında başını dikip hafifmeşrep biçimde eğlenmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | insouciance hautaine, distraction frivole | Mağrur kayıtsızlık, lakayt eğlence | Gururla karışık bir duyarsızlığı ve zihni boş şeylerle meşgul etmeyi ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَامِدُونَ | Baş dikerek, kibir ve şaşkınlıkla hakikatten yüz çevirip alaycı bir eğlenceye dalanlar | Vahyin kıyamet, hesap ve ilahi azap uyarıları karşısında ağlamak yerine gülen, başını dikip şarkı ve lakaytlıkla gerçeği boğan Mekke müşriklerinin tavrını kınayan bağlam; Necm 53:61 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkâr psikolojisi ve hidayetten mahrumiyet | Kafirlerin hakikati inkâr ederken sergiledikleri istikbar ve kalbi taşlaşma halinin epistemik değeri | Gerçeğin delilleri karşısında aklı işletmek yerine bilinçli bir kayıtsızlık ve hafiflikle oyalanma hali. |
| Fıkıh | Namaz ve ibadet adabı | Namaz kılarken veya cemaatle beklerken başı havaya dikip put gibi durmanın (sumûd) mekruh oluşu | İbadet esnasında tevazu ve huşûa aykırı olan kibirli veya anlamsız baş dikmesi duruşu. |
| Tefsir | Kur'an dinleme ahlakı | Ayetler okunurken ağlamak ve huşû duymak yerine gülüp şarkıyla ayetleri bastırmaya çalışma eylemi | Ayetteki ifadenin Himyer lehçesinde şarkı söylemek, diğer lehçelerde ise kibirle dikilmek manasına gelmesi. |
| Hadis | Mescid adabı ve huşû rivayetleri | Hz. Ali'nin mescitte kendisini beklerken kıyamda başlarını dikip bekleyen cemaate yaptığı uyarı | İbadet ortamında şuursuzca, kaskatı ve başı yukarı dikerek beklemeyi meneden tavır. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ibadet karşısındaki tavır | Huşû zıddı dikbaşlılık | İlahi çağrının kalbe ulaşmasını engelleyen alaycı kayıtsızlık | İnsanın yaratıcısı karşısında aczini unutup mağrur bir aldırışsızlığa sığınmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve delil metodolojisi | Epistemik körlük ve kasti lakaytlık | Somut kanıtlar ve uyarılar karşısında tefekkürden kaçıp dikkati dağıtma | Delili çürütmek yerine konuyu ciddiyetsizleştirerek ve alaya alarak bilgi zeminini yok etme işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal kriz anları | Yozlaştırıcı eğlence ve dikte edilen duyarsızlık | Toplumsal çöküş veya kriz anlarında halkın dikkatini sahte gösterilerle uyutma | İktidarların veya elitlerin hakiki tehlikeleri örtmek için kitleleri kasti bir eğlenceye sevk etmesi tavrıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Tüketim ve kaynak kullanımı | Lüks, israf ve üretimsiz tüketim çılgınlığı | Kıtlık veya üretim krizi varken lüks ve gösterişe dayalı sahte refah gösterisi | Gerçek iktisadi dengeleri görmezden gelip başı yukarı dikerek savurgan eğlencelerle avunma durumu. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal sönümsüz atalet ve geri besleme kapalılığı | Bir sistemin dışarıdan gelen frenleyici veya yönlendirici sinyalleri algılamayarak mevcut vektörü boyunca durmaksızın gitmesi ve dış uyarıya karşı kapalı devre kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik inkâr ve hedonik körleşme | Bireyin veya topluluğun varoluşsal bir tehdit veya kriz karşısında anksiyeteyi bastırmak amacıyla kasti olarak hafifmeşrep bir eğlenceye ve dik başlı bir vurdumduymazlığa sığınması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir 'boş zaman eğlencesi' ya da 'müzik dinlemek' derekesine indirgeyerek, kökteki ontolojik meydan okuma ve kibri göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu kökle; yaklaşan dehşetli akıbet (kıyamet ve hesap) karşısında insanın titremesi gerekirken, başını dikip gerçeğe meydan okuyan ve bunu yapay bir neşe/eğlence perdesiyle gizleyen derin inkâr psikolojisini kasteder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhataplara yönelttiği ağır ahlaki ve teolojik suçlamayı basit bir vakit geçirme tenkidine indirgemek; böylece kibrin ve hakikati tiye almanın oluşturduğu manevi yıkımı görememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabında inşa etmek istediği huşû, tefekkür ve sorumluluk bilincinin tam karşısında duran 'alaycı umursamazlığı' ve 'kibirli eğlenceyi' tek bir kelimede teşhir ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret sahnelerinin, ilahi azap tehditlerinin, vahyin ciddiyetinin ve buna karşılık müşrik tavrının nitelendiği sure ve ayetlerde (özellikle Necm Suresi'nin son ayetlerinde) eksen belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın yalnızca zihinsel bir kanaatsizlikten ibaret olmadığını; bilakis baş dikme, hakikati alaya alma ve kasıtlı bir eğlenceyle vicdanı susturma gibi ahlaki ve psikolojik kökleri bulunduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBaşını havaya dikerek, önüne ve sağına soluna bakmaksızın, uyarıları duymadan alabildiğine dosdoğru ve pervasızca ilerlemek.
- Soyut anlamİlahi ihtarlar ve gerçekler karşısında kibrinden ötürü dikleşmek, ciddiyetten kaçarak zihnini şarkı, oyun ve laubali bir umursamazlıkla uyuşturmak.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal kriz anlarında birey veya toplumun gerçeğe teslim olmak yerine bilinçli ve mağrur bir körleşmeyle eğlenceye sığınması tavrı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öznenin kendi doğrultusundaki hareket hızını, başın yukarıya dikilme açısını (kibri ve yukarı yönelmeyi) temsil eder. ifadesi eylemin duraksamaksızın sürdürüldüğünü; ise başın ve göğsün dik tutulduğunu gösterir. Sağ taraftaki limit ifadesinde dış dünyadan gelen uyarı ve hakikat sinyalini, ise sistemin bu sinyale verdiği tepkiyi ve duyarlılığı gösterir. Baş dikilip pervasızca gidildikçe dış uyarıya duyarlılık sıfıra yaklaşmakta, yani tam bir tepkisizlik ve epistemik lakaytlık oluşmaktadır.