سيب
س - ي - ب
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Saime meraya salınmış hayvan demektir. Yani otlayarak yaşayan hayvan demektir. Saibe otlara salıp dokunmadıkları kutsal saydıkları hayvandır (bir put adı).devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Saime meraya salınmış hayvan demektir. Yani otlayarak yaşayan hayvan demektir. Saibe otlara salıp dokunmadıkları kutsal saydıkları hayvandır (bir put adı).
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.170 harfباب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR711 harfالسَيْبُ: العطاء. والسُيوبُ: الرِكازُ. والسَيْبُ: مصدر سابَ الماء يَسيبُ، أي جرى. والسيبُ: مجرى الماءِ. وانساب فلانٌ نحوَكم، أي رجع. وانسابت الحَيَّةُ: جَرَتْ. وسَيَّبْت الدابَة: تركتها تَسيب حيث شاءت. والسائبة: الناقة التي كانت تُسَيَّبُ في الجاهلية لِنَذْرٍ ونحوِه. وقد قيل: هي أمُّ البَحيرَةِ، كانت الناقةُ إذا وَلَدَتْ عشرةَ أبْطنٍ كلُّهن إناثٌ سُيِّبَتْ فلم تُرْكَبْ ولم يشرب لبنَها إلا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.733 harfس ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.362 harf(باب السين والياء وما يثلثهما)
(سيب) السين والياء والباء أصلٌ يدلُّ على استمرارِ شيءٍ وذهابِهِ. من ذلك سَيْبُ الماء: مجراه. وانْسَابت الحَيَّة انسياباً. ويقال سيَّبت الدّابّة: تركته حيث شاء. والسائبة: العبد يُسَيَّب من غير وَلاءٍ، يَضَعُ مالَهُ حيث شاء.
ومن الباب [السَّيْب([1])]، وهو العَطاء، كأنَّه شيءٌ أُجْرِيَ لـه. والسُّيُوب: الرِّكاز، كأنَّه عطاءٌ أجراه الله تعالى لمن وَجَده.
وممّا شذّ عن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR368 harf- السائبة: التي تسيب في المرعى، فلا ترد عن حوض، ولا علف، وذلك إذا ولدت خمسة أبطن، وانسابت الحية انسيابا، والسائبة: العبد يعتق، ويكون ولاؤه لمعتقيه، ويضع ماله من حيث شاء، وهو الذي ورد النهي (أخرج البخاري عن عبد الله بن مسعود قال: إن أهل الإسلام لا يسيبون، وإن أهل الجاهلية كانوا يسيبون. كتاب الفرائض 12/40) عنه، والسيب: العطاء، والسيب: مجرى الماء، وأصله من: سيبته فساب.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR366 harfس ي ب
ساب الماءُ يَسيب سَيبًا، وهذا سِيبُ الماء: لمجراه.
ومن المجاز: الحيّةُ تَسيب وتنساب.
وسابت الدابة وسيبتهـا أنـا ودوابهـم سوائـب وسيـب: مهملـة.
وعبـده سائبـة مـن السوائـب.
وسـاب فـي منطقـه: أفـاض فيه من غير روية.
وفاض سيبه على النـاس: عطـاؤه.
ووجـد فلـان سيبـاً: ركـازاً " وفـي السيـوب الخمـس ".
وسيـب الفـرس جردانـه إذا أدلى.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.620 harfالسَّيْبُ: العَطاءُ، والعُرْفُ، والنافِلةُ. وفي حديث الاستسقاءِ: واجْعَلْه سَيْباً نافِعاً أَي عَطاءً، ويجوز أَن يريد مَطَراً سائباً أَي جارياً. والسُّـيُوبُ: الرِّكاز، لأَنها من سَيْبِ اللّهِ وعطائه؛ وقال ثعلب: هي الـمَعادِنُ. وفي كتابه لوائلِ بن حُجْرٍ: وفي السُّـيُوبِ الخُمُسُ؛ قال أَبو عبيد: السُّـيُوبُ: الرِّكازُ؛ قال: ولا أُراه أُخِذَ إِلا من السَّيبِ، وهو العطاءُ؛ وأَنشد:
فما أَنا، منْ
السَّيْبُ: العَطاءُ، والعُرْفُ، والنافِلةُ. وفي حديث الاستسقاءِ: واجْعَلْه سَيْباً نافِعاً أَي عَطاءً، ويجوز أَن يريد مَطَراً سائباً أَي جارياً. والسُّـيُوبُ: الرِّكاز، لأَنها من سَيْبِ اللّهِ وعطائه؛ وقال ثعلب: هي الـمَعادِنُ. وفي كتابه لوائلِ بن حُجْرٍ: وفي السُّـيُوبِ الخُمُسُ؛ قال أَبو عبيد: السُّـيُوبُ: الرِّكازُ؛ قال: ولا أُراه أُخِذَ إِلا من السَّيبِ، وهو العطاءُ؛ وأَنشد: فما أَنا، منْ رَيْبِ الـمَنُونِ، بجُبَّإٍ، * وما أَنا، مِنْ سَيْبِ الإِلهِ، بآيِسِ وقال أَبو سعيد: السُّـيُوبُ عُروق من الذهب والفضة، تَسِـيبُ في الـمَعْدِن أَي تَتكون فيه(1) (1 قوله «أي تتكون إلخ» عبارة التهذيب أي تجري فيه إلخ.) وتَظْهَر، سميت سُيوباً لانْسِـيابِها في الأَرض. قال الزمخشري: السُّـيُوبُ جمع سَيْبٍ، يريد به المالَ المدفون في الجاهلية، أَو الـمَعْدِن لأَنه، من فضلِ اللّه وعَطائه، لمن أَصابَه. وسَيْبُ الفرَس: شَعَرُ ذَنَبِه. والسَّيْبُ: مُرديُّ السَّفينة. والسَّيْبُ مصدر ساب الماءُ يَسِـيبُ سَيْباً: جَرى. والسِّيبُ: مَجْرَى الماءِ، وجَمْعُه سُـيُوبٌ. وسابَ يَسِـيبُ: مشى مُسرِعاً. وسابَتِ الـحَيَّةُ تَسِـيبُ إِذا مَضَتْ مُسْرِعةً؛ أَنشد ثعلب: أَتَذْهَبُ سَلْمَى في اللِّـمامِ، فلا تُرَى، * وباللَّيْلِ أَيْمٌ حَيْثُ شاءَ يَسِـيبُ؟ وكذلك انْسابَتْ تَنْسابُ. وسابَ الأَفْعَى وانْسابَ إِذا خرَج من مَكْمَنِه. وفي الحديث: <ص:478> أَن رَجلاً شَرِبَ من سِقاءٍ؛ فانْسابَتْ في بَطنِه حَيَّةٌ، فَنُهِـيَ عن الشُّرْبِ من فَمِ السِّقاءِ، أَي دخَلَتْ وجَرَتْ مع جَرَيانِ الماءِ. يقال: سابَ الماءُ وانْسابَ إِذا جرَى. وانْسابَ فلان نحوكُم: رجَعَ. وسَيَّبَ الشيءَ: تركَه. وسَيَّبَ الدَّابَّةَ، أَو الناقةَ، أَو الشيءَ: تركَه يَسِـيبُ حيث شاءَ. وكلُّ دابَّةٍ تركْتَها وسَوْمَها، فهي سائبةٌ. والسائبةُ: العَبْدُ يُعْتَقُ على أَن لا وَلاءَ له. والسائبةُ: البعيرُ يُدْرِكُ نِتاجَ نِتاجِه، فيُسَيَّبُ، ولا يُرْكَب، ولا يُحْمَلُ عليه. والسائبة التي في القرآن العزيز، في قوله تعالى: ما جَعَلَ اللّهُ منْ بَحِـيرةٍ ولا سائبةٍ؛ كان الرجلُ في الجاهلية إِذا قَدِمَ من سَفَرٍ بَعيدٍ، أَو بَرِئَ من عِلَّةٍ، أَو نَجَّتْه دابَّةٌ من مَشَقَّةٍ أَو حَرْبٍ قال: ناقَتي سائبةٌ أَي تُسَيَّبُ فلا يُنْتَفَعُ بظهرها، ولا تُحَـَّلأُ عن ماءٍ، ولا تُمْنَعُ من كَلإٍ، ولا تُركَب؛ وقيل: بل كان يَنْزِعُ من ظَهْرِها فقارةً، أَو عَظْماً، فتُعْرَفُ بذلك؛ فأُغِـيرَ على رَجل من العرب، فلم يَجِدْ دابَّةً يركبُها، فرَكِب سائبةً، فقيل: أَتَرْكَبُ حَراماً؟ فقال: يَركَبُ الـحَرامَ مَنْ لا حَلالَ له، فذهَبَتْ مَثَلاً. وفي الصحاح: السائبةُ الناقةُ التي كانت تُسَيَّبُ، في الجاهِلِـيَّةِ، لِنَذْرٍ ونحوه؛ وقد قيل: هي أُمُّ البَحِـيرَةِ؛ كانتِ الناقةُ إِذا ولَدَتْ عَشْرَةَ أَبْطُن، كُلُّهنَّ إِناثٌ، سُيِّبَتْ فلم تُرْكَبْ، ولم يَشْرَبْ لَبَنَها إِلا ولَدُها أَو الضَّيْفُ حتى تَمُوتَ، فإِذا ماتتْ أَكَلَهَا الرجالُ والنساءُ جَميعاً، وبُحِرَتْ أُذن بِنْتِها الأَخيرةِ، فتسمى البَحِـيرةَ، وهي بمَنْزلةِ أُمـِّها في أَنها سائبةٌ، والجمع سُيَّبٌ، مثلُ نائمٍ ونُوَّمٍ، ونائحةٍ ونُوَّحٍ. وكان الرَّجلُ إِذا أَعْتَقَ عَبْداً وقال: هو سائبةٌ، فقد عَتَقَ، ولا يكون وَلاؤُه لِـمُعْتِقِه، ويَضَعُ مالَه حيث شاءَ، وهو الذي وردَ النَّهْيُ عنه. قال ابن الأَثير: قد تكرر في الحديث ذكر السَّائبةِ والسَّوائِبِ؛ قال: كان الرَّجُلُ إِذا نذَرَ لقُدُومٍ مِن سَفَرٍ، أَو بُرْءٍ من مَرَضٍ، أَو غير ذلك قال: ناقَتي سائبةٌ، فلا تُمْنَعُ مِن ماءٍ، ولا مَرْعًى، ولا تُحْلَبُ، ولا تُرْكَب؛ وكان إِذا أَعْتَقَ عَبْداً فقال: هو سائِـبةٌ، فلا عَقْل بينهما، ولا مِـيراثَ؛ وأَصلُه من تَسْيِـيبِ الدَّوابِّ، وهو إِرسالُها تَذْهَبُ وتجيءُ، حيث شاءَتْ. وفي الحديث: رأَيتُ عَمْرو بن لُـحَيٍّ يَجُرُّ قُصْبَه في النَّارِ؛ وكان أَوَّلَ من سَيَّبَ السَّوائِب، وهي التي نَهى اللّهُ عنها بقوله: ما جَعَلَ اللّهُ مِنْ بَحِـيرَةٍ ولا سائبةٍ؛ فالسَّائبة: أُمُّ البَحِـيرَةِ، وهو مَذْكور في موضعه. وقيل: كان أَبو العالِـيةِ سائبةً، فلما هَلَكَ، أُتِـيَ مَولاه بميراثِه، فقال: هو سائبةٌ، وأَبى أَنْ يأْخُذَه. وقال الشافعيّ: إِذا أَعْتَقَ عَبْدَه سائبةً، فمات العبدُ وخَلَّفَ مالاً، ولم يَدَعْ وارثاً غير مولاه الذي أَعْتَقَه، فميراثُه لـمُعْتِقِه، لأَن النبـيّ، صلى اللّه عليه وسلم، جَعَلَ الوَلاءَ لُـحْمةً كَلُـحْمةِ النَّسَب، فكما أَنَّ لُـحْمةَ النَّسبِ لا تَنْقَطِـعُ، كذلك الوَلاءُ؛ وقد قال، صلى اللّه عليه وسلم: الوَلاءُ لمن أَعْتَقَ. وروي عن عُمَرَ، رَضي اللّه عنه، أَنه قال: السَّائِـبةُ والصَّدقةُ ليومِهِما. قال أَبو عبيدة، في قوله ليَوْمهما، أَي يَوْمِ القيامةِ، واليَوْمِ الذي كان أَعْتَقَ سائبتَه، وتصدّق بصدقتِه فيه. يقول: فلا يَرجِـعُ إِلى الانتِفاع بشيءٍ منها بَعْدَ ذلك في الدنيا، وذلك كالرَّجل <ص:479> يُعْتِقُ عَبْدَه سائبةً، فيَمُوتُ العَبْدُ ويَتْرُك مالاً، ولا وارثَ له، فلا ينبغي لِـمُعتقه أَن يَرْزَأَ من مِـيراثِه شيئاً، إِلا أَن يَجْعَلَهُ في مِثْله. وقال ابن الأَثير: قوله الصَّدَقةُ والسَّائبةُ ليومِهما، أَي يُرادُ بهما ثوابُ يومِ القيامةِ؛ أَي مَن أَعْتَقَ سائِـبَتَه، وتَصَدَّقَ بِصَدقةٍ، فلا يَرْجِـعُ إِلى الانْتِفاعِ بشيءٍ منها بعدَ ذلك في الدنيا، وإِن وَرِثَهما عنه أَحدٌ، فَلْيَصْرِفْهُما في مِثْلِهما، قال: وهذا على وَجْهِ الفَضْلِ، وطَلَبِ الأَجْرِ، لا على أَنه حرامٌ، وإِنما كانوا يَكْرَهُون أَن يَرْجِعُوا في شيءٍ، جَعَلُوه للّه وطَلَبُوا به الأَجر. وفي حديث عبدِاللّه: السَّائبةُ يَضعُ مالَه حيثُ شاءَ؛ أَي العَبْدُ الذي يُعْتَقُ سائِـبةً، ولا يكون ولاؤُه لِـمُعْتِقِه، ولا وارِثَ له، فيَضَعُ مالَه حيثُ شاءَ، وهو الذي ورَدَ النَّهْيُ عنه. وفي الحديث: عُرِضَتْ عَليَّ النارُ فرأَيتُ صاحِبَ السَّائِـبَتَيْنِ يُدْفَعُ بِعَصاً، السَّائِـبتانِ: بَدَنَتانِ أَهْداهما النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، إِلى البَيْت، فأَخذهما رَجلٌ مِن المشركين فذَهَبَ بهما؛ سمَّاهُما سائِـبَتَيْنِ لأَنه سَيَّبَهُما للّه تعالى. وفي حديثِ عبدالرحمن بن عَوْفٍ: أَنَّ الحيلةَ بالـمَنْطِقِ أَبْلَغُ من السُّـيُوبِ في الكَلِمِ؛ السُّـيُوبُ: ما سُيِّبَ وخُلِّـي فسابَ، أَي ذَهَبَ. وسابَ في الكلام: خاضَ فيه بهَذْرٍ؛ أَي التَّلَطُّفُ والتَّقَلُّلُ منه أَبلَغُ من الإِكثارِ. ويقال: سابَ الرَّجُل في مَنْطِقِه إِذا ذَهَبَ فيه كلَّ مذهبٍ. والسَّـيَابُ، مثل السَّحابِ: البَلَحُ. قال أَبو حنيفة: هو البُسْر الأَخضرُ، واحدته سَيابةٌ، وبها سمي الرَّجل؛ قال أُحَيْحةُ: أَقْسَمْتُ لا أُعْطِـيكَ، في * كَعْب ومَقْتَلِه، سَيابَهْ فإِذا شَدَّدْته ضَمَمْتَه، فقلت: سُـيَّابٌ وسُـيّابةٌ؛ قال أَبو زبيد: أَيـَّامَ تَجْلُو لنا عن بارِدٍ رَتِلٍ، * تَخالُ نَكْهَتَها، باللَّيْلِ، سُيَّابَا أَراد نَكْهةَ سُيَّابٍ وسُيَّابةٍ أَيضاً. الأَصمعي: إِذا تعقد الطلع حتى يصير بلحاً، فهو السَّيابُ، مُخَفَّف، واحدته سَيابةٌ؛ وقال شمر: هو السَّدَى والسَّداءُ، ممدود بلغة أَهل المدينة؛ وهي السيَّابةُ، بلغةِ وادي القُرَى؛ وأَنشد للَبيدٍ: سَيابةٌ ما بها عَيْبٌ، ولا أَثَرُ قال: وسمعت البحرانيين تقول: سُيَّابٌ وسُيَّابةٌ. وفي حديث أُسَيْد بن حُضَيْرٍ: لو سَـأَلْتَنا سَيابةً ما أَعْطَيْناكَها، هي بفتح السين والتخفيف: البَلحَةُ، وجمعها سَيابٌ. والسِّيبُ: التُّفَّاحُ، فارِسيّ؛ قال أَبو العلاءِ: وبه سُمِّيَ سيبويه: سِـيب تُفَّاحٌ، وَوَيْه رائحتُه، فكأَنه رائحة تُفَّاحٍ. وسائبٌ: اسمٌ من سابَ يَسِـيبُ إِذا مَشى مُسْرِعاً، أَو من سابَ الماءُ إِذا جَرى. والـمُسَيَّبُ: من شُعَرائِهم. والسُّوبانُ: اسم وادٍ، واللّه تعالى أَعلم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR533 harf* س ي ب * * السَّائِبةُ * الناقة التي كانت تسيب في الجاهلية لنذر أو نحوه وقيل هي أم البحيرة كانت الناقة إذا ولدت عشرة أبطن كلهن إناث * سُيِّبَتْ * فلم تركب ولم يشرب لبنها إلا ولدها أو الضيف حتى تموت فإذا ماتت أكلها الرجال والنساء جميعا وبحرت أذن بنتها الأخيرة فتسمى البحيرة وهي بمنزلة أمها في أنها * سَائِبةٌ * وجمعها * سُيَّبٌ * مثل نائحة ونوَّح ونائمة ونُوَّم و * السَّائِبَةُ * أيضا العبد كان
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.511 harfالسيب: العطاء، والعرف. والنافلة. وفي حديث الاستسقاء: واجعله سيبا نافعا أي عطاء، ويجوز أن يريد مطرا سائبا أي جاريا. ومن المجاز: فاض سيبه على الناس أي عطاؤه، كذا في الأساس. السيب: مردي السفينة. السيب: شعر ذنب الفرس السيب: مصدر ساب الماء يسيب سيبا: جرى. وساب يسيب: مشى مسرعا. ومن المجاز: سابت الحية تنساب وتسيب إذا مضت مسرعة. أنشد ثعلب:
أتذهب سلمى في اللمام فلا ترى
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.184 harfسَابَ
1 سَابَ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb, K,) aor. يَسِيبُ, (S, A,) inf. n. سَيْبٌ, (S, M, A, K,) It ran; (S, M, A, * Mgh, Msb, K;) said of water: (S, M, A, Msb:) and ↓ انساب, likewise said of water, it ran of itself. (Msb.) ― -b2- [Hence,] سابت الحَيَّةُ, (M,) aor. as above; (M, A;) and ↓ انسابت; (S, M, A, Msb;) (tropical:) The serpent ran: (S, A, * Msb:) or went along (M, TA) in a uniform, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR596 harfسَاب
سَاب ( y ) I ( n. ac. سَيْب 1 ),
a. Flowed; ran; glided along; ran away.
b. Roved, rambled; was left to rove; was abandoned.
سَيَّبَ
سَيَّبَ II ,
a. Left to rove; abandoned.
اِنْسَيَبَ
اِنْسَيَبَ VII ,
a. see I (a) .
سَيْب
سَيْب 1 , ( pl. سُيُوْب 27 ),
a. Gift, present; favour, bounty.
b. Wealth, treasure.
c. Tail ( of a horse ).
سِيْب
سِيْب 2 , ( pl. سُيُوْب 27 ),
a.
Sîgalar(1)
Mücavir kökler10 mücavir (16 toplam)
- حمي
1 ortak ayet · Pişiren
- وصل
1 ortak ayet · Birleştirirler
- بحر
1 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- عقل
1 ortak ayet · Akledersiniz
- فري
1 ortak ayet · Ferv “Ferre”ye bak
- كثر
1 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
- كذب
1 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- كفر
1 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
SâibeAllah; ne Bahire’den, ne Saibe’den, ne Vasile’den, ne de Ham’dan hiç birini meşru kılmamıştır. Fakat küfredenler; Allah’a karşı yalan uydurdular. Onların çoğunun ise akılları ermez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سيب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سرح, همل, طلق, عطل |
| Zıt Kök | حبس |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun engelsiz akması, hayvanın bağsız ve serbestçe kendi haline bırakılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî bir temele dayanmayan uydurma kutsallık zırhıyla nesneleri kullanım dışı bırakıp başıboş salma |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru mülkiyet ve sorumluluk bağını koparan keyfî veya bâtıl serbestiyet rejimlerinin reddi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bir folklorik putperest âdeti sayarak, dini kisveyle üretilen dokunulmazlık ve işlevsizleştirme mekanizmalarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سي | Akış, sürme, yayılma ve sınır tanımadan ilerleme | ب | İki harfli çekirdeğin سيح (yeryüzünde yayılma), سير (yol alma), سيل (akıp taşma) köklerinde görülen doğrusal akış ve hareket imgesi, ب harfinin getirdiği temas, kap ve sınır ilişkisiyle birleşerek bir nesnenin mevcut tutma, bağlanma veya güdülme bağından bütünüyle kurtulup kendi doğal zeminine kesintisizce akması veya salınması anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, dayanma, sınırlayıcı veya bağlayıcı bir engelin mevcudiyeti. |
| ي | El ve kol | İradeî müdahale, yapma, mülkiyet, yönlendirme ve tasarruf gücü. |
| ب | Ev, çadır, iç | Kapalı alan, aidiyet, koruma veya sınırlandırılmış mekan. |
| سيب | Sınırlandıran engelin kalkmasıyla iradeî mülkiyet alanından dışarıya kesintisiz akış | Elin ve tutucu bağın gevşetilmesi yahut aradan çekilmesiyle varlığın kendi mekanından dışarıya doğru bağımsız, denetimsiz ve kesintisiz biçimde akıp gitmesini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun mecra bularak hiçbir set veya engel tanımadan kendi yolunda dümdüz akması (سَيْبُ الماءِ) ve yılanın engelsizce yerde süzülmesi (انْسِيابُ الحيّة). Buradan hareketle hayvanın gemi, bağı veya çobanı olmaksızın dilediği gibi yayılmaya terk edilmesine denmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde geniş ihsan, kesintisiz bağış ve akıp gelen ikram anlamında kullanılmıştır: بَسَطْتُ لَهُمْ سَيْبِي بِكَفٍّ مُشِيعَةٍ / تَجُودُ إِذَا مَا خَادَعَ النَّفْسَ جُودُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Câhiliye Araplarının belirli adak ve döl şartlarını taşıyan deveyi putlar adına serbest bırakıp binişini, sağımını ve yüklenilmesini haram kıldıkları dişi deveyi nitelemek üzere سَائِبَة biçiminde kullanılmıştır. Ayrıca azat edildikten sonra üzerinde miras ve velâ hakkı tanınmayan köle için de aynı niteleme yapılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn; Lisānü’l-Arab; Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin Güney-Batı (Arapça) kolunda bu kök belirgin biçimde bir sıvının akması, engelsiz hareket ve terk edilme anlamını muhafaza etmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) kök morfolojik olarak zayıf bir mevcudiyete sahiptir ve doğrudan Arapçadaki serbest bırakma kurumunu karşılayan bir izotop sergilemez. Ancak akış ve kayma eksenli kök biçimleriyle fonetik yakınlık taşır; Arapçada ise kök, Câhiliye dönemi kabile dinî kurumlaşmasıyla birleşerek özel bir kült terimine dönüşmüş, hem doğal akışı (su akıntısı, yeraltı maden damarı/rikâz) hem de hukukî-dinî bir dokunulmazlık ile başıboş salınmayı aynı semantik gövdede birleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs; Lisānü’l-Arab; Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سيب / سوب geçişliliği | Suyun mecrasında akması (سيب) ile kontrolsüz bırakma eylemi arasında somuttan soyuta tam bir anlam aktarımı vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Güney Sami özgünleşmesi | Akış ve hareket anlamı ortak arka plana işaret etmekle birlikte, saibe terimi Câhiliye Arabistanı’nın ritüel diline özgü bir gelişmedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik veya diğer ailelerde kanıtlanabilir doğrudan fonetik denk düşüm tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa; Tâcü’l-Arûs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سيب | Anlamlı | Serbest akış, salıverme | Suyun akması, hayvanın başıboş bırakılması, karşılıksız bağış | Hedef kök; Mâide 5:103 |
| سبي | Anlamlı | Esir alma, ele geçirme | Bir kimseyi tutsak edip götürme, bağımsızlığını elinden alma | Hedef kökün tam zıttı yönde bir tutsak etme eylemidir; Kur’an’da geçmez |
| يسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| يبس | Anlamlı | Kuruluk, katılık | Yaşlığın, akışkanlığın ve nemin gitmesi | Suyun akması olan سيب ile kuruluk zıtlığı taşır; Tâhâ 20:77 |
| بسي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| بيس | Anlamlı | Şiddet, mekan adı | Şiddet veya özel isim (Baysân) | Kitābü’l-ʿAyn’da kayıtlıdır; Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سيب | Merkez | Salıverme, akıtma | Bir nesneyi veya canlıyı üzerindeki her türlü tasarruftan vazgeçerek tamamen başıboş bırakmak | Akışkanlık, bağsızlık ve kutsama kisvesiyle kullanım dışı bırakma |
| سرح | Komşu | Otlatmaya salma | Hayvanı sabah otlağa salıp akşam geri toplamak üzere denetimli biçimde serbest bırakmak | Geri dönüşü ve mülkiyet bağı devam eden geçici salıvermedir |
| همل | Komşu | İhmal ve başıboşluk | Çobansız, gözetimsiz ve amaçsızca kendi haline bırakılmış olmak | Ritüel bir boyutu yoktur, saf ihmal ve kontrolsüzlüktür |
| طلق | Komşu | Bağı çözme, serbest kılma | Mevcut bir akdi, bağı veya düğümü çözerek serbest bırakmak | Öncesinde var olan açık bir bağın iradî olarak feshidir |
| عطل | Komşu | İşlevsiz bırakma | Bir varlığı süsten, işten veya kullanımdan yoksun bırakarak atıl kılmak | Kapasitenin ve faydanın askıya alınmasıdır |
| حبس | Zıt | Tutma, hapsetme | Bir varlığın hareketini, akışını ve serbestiyetini tamamen engellemek | Hareketi kısıtlama ve sınırlama |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سيب | Başıboş salma, bağsız kılma | Suyun engelsiz akması ve hayvanın dokunulmaz kılınarak salınması | Kesin |
| Latince | emancipare, relinquere | Mülkiyet bağını çözmek, kendi haline terk etmek | Hukukî bağı kaldırmayı karşılar ancak Câhiliye’nin tabulaştırıcı kutsallık atfını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | set free, release into abandonment | Serbest bırakmak, terk ederek başıboş salmak | Eylemin serbest bırakma kısmını verir, hayvanı put adına kullanım dışı bırakma ritüelini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | freilassen, verwildern lassen | Başıboş salmak, serbest kılmak | Kontrolsüz bırakmayı ifade eder; dinî yasaklama arka planı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | laisser en liberté, vouer à l’abandon | Serbestliğe bırakmak, terk edilmeye vakfetmek | Terk ve adak boyutunu kısmen karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Lane’s Arabic-English Lexicon; Wehr’s Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَائِبَة | Putlar adına adanıp dokunulmaz kılınan, binilmesi ve sağılması yasaklanarak başıboş salınan deve | Câhiliye döneminde Allah’ın emretmediği halde insanların kendi hevalarıyla ürettikleri bâtıl dinî yasakların ve yapay kutsallıkların reddedildiği bağlam (Mâide 5:103). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teşrî yetkisi ve tahrîm-tahlîl | Hüküm koyma yetkisinin yalnızca Allah’a ait olduğu; insanların eşyayı keyfî biçimde kutsayıp haram kılamayacağı | İlahî vahye dayanmayan yapay dindarlık ve kutsallaştırma sapmasının eleştirisi |
| Fıkıh | Hayvanların mülkiyeti, vakıf ve velâ hakkı | İslâm’da velâ hakkı olmaksızın köle azadı (sâibe köle) yasağı ve hayvanın bakımını üstlenmeksizin başıboş terk edilmesinin hükmü | Mülkiyetten kaynaklanan sorumluluğun keyfî biçimde terkinin yasaklanması |
| Tefsir | Câhiliye ahkâmının iptali | Bahîra, sâibe, vasîle ve hâm kavramlarının mahiyeti ve bunların uydurma bidatler olarak tasnifi | Allah adına yalan uydurarak toplumsal ve iktisadî düzeni bozma pratiği |
| Hadis | Câhiliye âdetlerinin tasfiyesi | Amr b. Lühayy el-Huzâî’nin bu tür hayvanları ilk salan kişi olarak cehennemde tasvir edilmesi ve İslâm’da sâibe uygulamasının kaldırılması | Fıtratı ve helal nimetleri bâtıl ritüellerle işlevsizleştirmenin reddi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşrîî meşruiyet | Bâtıl kutsallık | İlahî izne dayanmayan tabulaştırmayı ifşa etme | Helal olan bir nimeti güya takva veya adak adına haramlaştırmanın iptali. | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve bilgi epistemolojisi | Zan ve kuruntu | Dayanaksız ön kabulleri reddetme | Vahye veya somut delile dayanmayan geleneksel yasakların zihinsel temelini çökertme. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kural koyma | Sahte egemenlik | Toplumu keyfî tabularla yönetmeyi engelleme | Dini kisveli kabile elitlerinin toplum üzerinde yapay dokunulmazlıklar kurmasını önleme. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim araçları ve mülkiyet | Atıl kaynak | İktisadî kaynağın israfını ve başıboşluğunu engelleme | Sütünden, etinden ve gücünden yararlanılabilecek bir hayvanın iktisadî döngüden keyfî olarak koparılmasını men etme. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz/dirençsiz açık sistem akışı (open laminar flow) | Bir akışkanın dış bir sınır, yönlendirici mecra veya direnç olmaksızın potansiyel enerjisini rastgele dağıtarak serbestçe yayılması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sorumsuzluk dokunulmazlığı (unregulated deregulation / immunis) | Bireyin veya bir nesnenin toplumsal ve hukukî ödevler ağından çıkarılarak denetimsiz, yükümlülüksüz bir alana terk edilmesi mekanizması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سيب kökünü yalnızca geçmişte kalmış bir çöl kabilesinin belirli develer üzerindeki batıl bir ayini olarak görüp, tarihsel bir folklor unsuru derekesine indirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’ın bu kök üzerinden inşa ettiği ilke; insanın kendi zihninden değer ve kutsallık üreterek eşyayı veya canlıları kamu yararından, üretimden ve meşru tasarruftan koparmasını kökten reddetmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Din kisvesi altında varlıkları veya alanları denetim dışı, sorumsuz ve dokunulmaz kılarak üretilen modern veya geleneksel tabulaştırmaların Kur’an’ın tevhid ilkesiyle nasıl çatıştığının anlaşılamaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Helal-haram koyma yetkisinin yalnızca Allah’a ait olduğunu, insanların dindarlık zannıyla helalleri haram kılamayacağını ve üretilen sahte dokunulmazlıkların tevhid inancına aykırı olduğunu gösterdiği için tarihî ve akîdevî bir mihenktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Câhiliye müşriklerinin şeriat uydurma, helal rızıkları haram kılma ve putlara adaklar adayarak mülkiyet düzenini tahrif etme tavırlarını eleştiren ayet grubunda (özellikle Mâide 5:103) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir şeyi terk etmenin veya kullanımdan çekmenin kendiliğinden bir zühd ve dindarlık göstergesi olduğu yanılgısını düzeltir; Allah’ın meşru kıldığı tasarrufu iptal etmenin dindarlık değil şirk eksenli bir haddi aşma olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyun engelsizce akıp gitmesi, engellerin kalkması ve hayvanın bağsız olarak merada kendi haline terk edilmesi.
- Soyut anlamİlahî yetkilendirme olmaksızın nesnelerin veya kişilerin yükümlülük, mülkiyet ve fayda alanının dışına atılarak sahte bir dokunulmazlıkla başıboş salınması.
- Sistematik karşılıkMülkiyetin getirdiği sorumluluk bağının keyfî olarak koparılması ve sahte kutsiyetle kamu faydasının iptal edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde incelenen varlığı, bu varlık üzerindeki meşru yönetim, denetim ve mülkiyet bağını temsil eder. olması, varlığın meşru bağından koparılarak başıboş salındığını gösterir. Bunun sonucunda varlığın zamana bağlı hareketi rastgele bir salınım () halini alırken, toplumsal ve iktisadî fayda fonksiyonu sıfıra eşitlenerek işlevsizlik ortaya çıkar. Model, kökün hem serbest akış hem de faydasız terk ediliş boyutunu sembolize eder.