شتت
ش - ت - ت
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Bölük bölük
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR408 harfباب الشين والتاء
ش ت يستعمل فقط
شت:
الشَّتُّ: مصدر الشيء الشتيت. وهو المُتفرِّق. وتقول: شتَّ شَعْبُهُمْ شتاتاً وشتَّا. أي: تفرّق جمعهم. قال الطِّرِماحُ:
شتّ شعبُ الحيّ بعد التئامْ وشجاك الَّبْع رَبْعُ المَقامْ
وثغرٌ شتيتٌ: مُفَلَّجٌ حَسَنٌ، قال:
حرّةٌ تجلو شتيتـاً حَـسَـنـاً كشعاعِ البرق في الغيم سَطَع
ويقال: وقعوا في أمر شتٍّ وشتى. ويقال: إنّي أخاف عليكم الشَّتات، أي: الفُرقة. ويقال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR501 harfأمرٌ شَتٌّ، أي متفرِّق. وشَتَّ الأمر شَتَّاً وشَتاتاً: تفرَّق. واشْتَشَتَّ مثله. وكذلك التشَتُّتُ. وشَتَّتَهُ تَشْتيتاً. وأَشَتَّ بي قومي، أي فرَّوا أمري. والشَتيتُ: المُتَفرِّقُ. وثَغْرٌ شَتيتٌ، أي مُفَلَّجٌ. وقوم شَتّى، وأشياءُ شَتّى. وتقول: جاؤا أَشتاتاً، أي متفرِّقين، واحِدُهم شَتٌّ. وشَتَّانَ ما هما، وشَتَّانَ ما عمروٌ وأخوه، أي بَعُدَ ما بينهما. قال الأعشى:
شَتَّانَ ما يومي على كورِهاويومِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR369 harf- الشت: تفريق الشعب، يقال: شت جمعهم شتا وشتاتا، وجاؤوا أشتاتا، أي: متفرقي النظام، قال: ﴿يومئذ يصدر الناس أشتاتا﴾ [الزلزلة/6]، وقال: ﴿من نبات شتى﴾ [طه/53]، أي: مختلفة الأنواع، ﴿وقلوبهم شتى﴾ [الحشر/14]، أي: هم بخلاف من وصفهم بقوله: ﴿ولكن الله ألف بينهم﴾ [الأنفال/63].
(وشتان) : اسم فعل، نحو: وشكان، يقال: شتان ما هما، وشتان ما بينهما: إذا أخبرت عن ارتفاع الالتئام بينهما.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR279 harfش ت ت
شـت الشعـب شتاتـاً.
وشتتهـم اللـه تعالـى فتشتتـوا.
وفرقهـم البيـن المشـت فتفرقوا شتّى وأشتاتاً.
وقـال معاويـة: فـي الحيـس طيبـات جمعـن مـن شتى.
وصار جمعهم شتيتاً.
وثغر شتيت: مفلج.
وشتان ما هما وشتان ما بينهما.
قال: شتان خلو نائم وهـو على سهر مكب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.848 harfالشَّتُّ: الافتراق والتَّفْريقُ.
شَتَّ شَعْبُهم يَشِتُّ شَتًّا وشَتاتاً، وانْشَتَّ، وتَشَتَّتَ أَي تَفَرَّقَ جمعُه؛ قال الطرماح:
شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ،
وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ
وشَتَّته اللهُ وأَشَتَّه، وشَعْبٌ شَتِيتٌ مُشَتَّتٌ؛ قال: وقد يَجْمَعُ اللهُ الشَّتِيتَينِ، بعدما
يَظُنَّانِ، كلَّ الظَّنِّ، أَنْ لا تَلاقِيا
وفي التنزيل العزيز: يومئذ يَصْدُر الناسُ أَشْتاتاً؛ قال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR501 harf* ش ت ت * أمر * شَتٌ * بالفتح أي متفوق تقول * شَتَّ * الأمر يشت بالكسر * شَتّاً * و * شَتَاتاً * بفتح الشين فيهما أي تفرق و * اسْتَشَتَّ * و * تَشَتَّتَ * مثله و * شَتَّتَهُ تَشْتيتا * فرقه وقوم * شَتًى * وأشياء شتى وجاءوا * أشْتَاتاً * أي متفرقين واحدهم * شَتَّ * بالفتح و * شَتَّانَ * ما هما وشتان ما زيد وعمرو أي بعد ما بينهما قال الأصمعي لا يقال شتان ما بينهما قال وقول الشاعر % لشتان ما بين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.347 harfشت شعبهم، يشت، شتا، وشتاتا، وشتيتا: أي فرق. شت أيضا: إذا افترق. وأمر شت: أي متفرق، كانشت جمعهم. وتشتت: أي تفرق؛ قال الطرماح:
شت شعب الحي بعد التئام وشجاك الربع ربع المقام واشتشت، مثله. وشتته الله، وأشته: بمعنى فرقه. الشعب الشتيت: أي المفرق المشتت. وعبارة الصحاح: المتفرق؛ قال رؤبة يصف إبلا:
جاءت معا واطرقت شتيتا
وهي تثير الساطع السحتيتا وعن الأصمعي:
شت شعبهم، يشت، شتا، وشتاتا، وشتيتا: أي فرق. شت أيضا: إذا افترق. وأمر شت: أي متفرق، كانشت جمعهم. وتشتت: أي تفرق؛ قال الطرماح: شت شعب الحي بعد التئام وشجاك الربع ربع المقام واشتشت، مثله. وشتته الله، وأشته: بمعنى فرقه. الشعب الشتيت: أي المفرق المشتت. وعبارة الصحاح: المتفرق؛ قال رؤبة يصف إبلا: جاءت معا واطرقت شتيتا وهي تثير الساطع السحتيتا وعن الأصمعي: شت بقلبي كذا وكذا: أي فرقه. ويقال: أشت بي قومي: أي فرقوا أمري. ويقال: شتتوا أمرهم: أي فرقوه. وقد استشت، وتشتت: إذا انتشر. ويقال: أخاف عليكم الشتات: أي الفرقة. الشتيت من الثغر: المفلق المفلج؛ قال طرفة: من شتيت كأقاح الرمل غر
وقوم شتى: متفرقون، وأشياء شتى. قال شيخنا: قيل: إنه جمع شتيت، كمرضى ومريض، وقيل: مفرد، وبسط فيه الخفاجي في العناية. انتهى. وفي الحديث: يهلكون مهلكا واحدا، ويصدرون مصادر شتى ، وفي الحديث في الأنبياء: وأمهاتهم شتى ، أي: دينهم واحد، وشرائعهم مختلفة. وقيل: أراد اختلاف أزمانهم. ويقال: إن المجلس ليجمع شتوتا من الناس، وشتى، أي: فرقا، وقيل: يجمع ناسا من غير قبيلة، أي: ليسوا من قبيلة واحدة. يقال: جاؤوا شتات شتات، بالفتح. هكذا في نسختنا، وفي نسخة: شتات وشتات، بزيادة الواو بينهما، وجوز شيخنا فيه أن يكون بالضم، كثلاث ورباع، كل هذا والتكرار لايظهر له وجه. والذي في لسان العرب، نقلا عن الثقات، ما نصه: ويقال: جاء القوم شتاتا، وشتات. أي: أشتاتا متفرقين. واحد الأشتات: شت. الحمد لله الذي جمعنا من شت: أي تفرقة. وهذا هو الصواب. وشتان بينهما، برفع نون البين، روى أبو زيد في نوادره قول الشاعر: شتان بينهما في كل منـزلة هذا يخاف وهذا يرتجي أبدا فرفع البين قال الأزهري: من العرب من ينصب بينهما، في مثل هذا الموضع، فيقول: شتان بينهما، ويضمر ما كأنه يقول: شت الذي بينهما، كقوله تعالى: لقد تقطع بينكم وقال حسان ابن ثابت: وشتان بينكما فـي الـنـدى وفي البأس والخبر والمنظر وقال آخر: أخاطب جهرا إذ لهن تـخـافـت وشتان بين الجهر والمنطق الخفت يقال: شتان ماهما، وشتان ما زيد وعمرو، وهو ثابت في الفصيح وغيره، وصرحوا بأن ما زائدة، وهما فاعله في المثال الأول؛ وفي ما زيد وعمرو ما زائدة، وزيد فاعل شتان، وعمرو عطف عليه. قالوا: والشاهد عليه قول الأعشى: شتان ما يومي على كورها ويوم حيان أخي جـابـر أنشده ابن قتيبة في أدب الكاتب، وأكثر شراح الفصيح، قاله شيخنا. يقال: شتان ما بينهما، أي: بعد ما بينهما. أثبته ثعلب في الفصيح، وغيره، وأنكره الأصمعي؛ ففي الصحاح: قال الأصمعي: لا يقال شتان ما بينهما. وقال ابن قتيبة في أدب الكاتب: يقال: شتان ما هما، ولايقال: شتان ما بينهما وفي لسان العرب، وأبى الأصمعي: شتان ما بينهما. قال أبو حاتم فأنشدته قول ربيعة الرقي يمدح يزيد بن حاتم بن المهلب، ويهجو يزيد بن سليم: لشـتـان مـا بـين الـــيزيدين فـــي الـــنـــدى يزيد ســـلـــيم والأغـــر بـــن حـــاتـــم فهم الفتى الأزدي إتلاف مالهوهم الفتى القيسي جمع الدراهم فقال: ليس بفصيح يلتفت إليه. وقال في التهذيب: ليس بحجة، إنما الأعشى المتقدم ذكره، معناه: تباعد الذي بينهما. قال ابن بري في حواشي الصحاح وقول الأصمعي: لا أقول شتان ما بينهما، ليس بشيء؛ لأن ذلك قد جاء في أشعار الفصحاء من العرب، من ذلك قول أبي الأسود الدؤلي: فإن أعف يوما عن ذنوب وتعتدي فإن العصا كانت لغيرك تقـرع وشتان ما بيني وبينـك إنـنـي على كل حال أستقيم وتضـلـع قال ومثله قول الغيث وشتان ما بيني وبين ابن خالد أمية في الرزق الذي يتقسم
قال أبو بكر: شتان ما عمرو، وشتان أخوه وأبوه، وشتان ما بين أخيه بشتان، ونسق الأب على الأخ، وفتح النون من شتان، لاجتماع الساكنين، وشبههما بالأدوات، ومن قال: شتان ما عمرو، رفع عمرا بشتان، وأدخل ما صلة، كذا في اللسان. ونقل مثل ذلك شيخنا عن اللبلي في شرح الفصيح، أي: بعد ما بينهما هذا على أنه اسم فعل ماض، بمعنى بعد، ولذلك بني على الفتح، لأنه نائب عن الماضي الذي هو لازم للفتح دائما. وفسره جماعة بافترق، وهو الذي عليه كثيرون، ولذلك اشترطوا في فعله التردد. وذهب جماعة إلى أنه مصدر، وهو الذي جزم به المرزوقي، والهروي في شرح الفصيح، والزجاج، وغير واحد، قاله شيخنا. وقد تكسر النون، عن الفراء، كما نقله الصاغاني، مصروفة عن: شتت، ككرم، فالفتحة التي في النون، هي الفتحة التي كانت في التاء، وتلك الفتحة تدل على أنه مصروف عن الفعل الماضي. وكذلك: وشكان، وسرعان، مصروف من: وشك وسرع، تقول: وشكان ذا خروجا، وسرعان ذا خروجا؛ وأصله: وشك ذاخروجا، وسرع ذا خروجا. روى ذلك كله ابن السكيت، عن الأصمعي. وقال أبو زيد: شتان: منصوب على كل حال، لأنه ليس له واحد. ثم إن كسر نون شتان، نقله ثعلب عن الفراء. وظاهر كلام الرضي أنه رأي للأصمعي أيضا، فإنه وجه في شرح الكافية اختيار الأصمعي، ومنعه: شتان ما بين، بأمرين: الأول: أنه ورد شتان، بكسر النون؛ والثاني: أن فاعله لا يكون إلا متعددا، كما هو ظاهر الاستعمال. وفسره بافترق؛ وافتعل كتفاعل،لا يكون فاعله إلا متعددا. وفي شرح الفصيح، لابن درستويه: تكسر نون شتان إذا ذهب إلى مثنى، فكسره، والعرب كلها تفتحه، ولم يسمع بمصدر مثنى، إلا إذا اختلف، فصار جنسين، وذلك أيضا قليل في كلامهم. قال: ويلزم الفراء إن كان اثنين أن يقول فيه، في موضع النصب والجر، شتين، بالياء، وهذا لا يجيزه عربي ولا نحوي. ونقله أبو جعفر اللبلي. قال شيخنا: وظاهر كلام شراح الفصيح وغيرهم في أن الفراء إنما حكى في نون شتان الكسر فقط، وأنه مثنى شت، وهو الذي جزم به ابن درستويه كما مر، ونقله اللبلي وسلمه، وليس الأمر كذلك، فإن المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر المعروف أن الفراء إنما حكى الكسر لغة في الفتح. قال في تفسيره، عند قوله تعالى: ما هذا بشرا : أنشد بعضهم: لشتان ما أنوي وينوي بنـو أبـي جميعا فما هـذان مـسـتـويان تمنوا لي الموت الذي يشعب الفتى وكل فتى والمـوت يلـتـقـيان
قال الفراء: يقال: شتان ما أنوي، بنصب النون وخفضها. هذا كلامه، وكذا نقل الصاغاني في العباب عنه: أن كسر النون لغة في فتحها، وليس فيه ما زعمه ابن درستويه، وبه يسقط ترديد الهروي في شرح الفصيح لما قال: والأصل قول الفراء، فإنه يجوز أن تكون النون على أصل التقاء الساكنين ويجوز أن يكون تثنية شت، وهو: التفرق. قال شيخنا: وزعم ابن الأنباري في الزاهر: لا يجوز كسر النون في: شتان ما بين أخيك وأبيك، قال: لأنها رفعت اسما واحدا، ويجوز كسرها في غيره، وهو: شتان أخوك، وشتان ما أخوك وأبوك، فيجوز في هذا كسر النون، على أنه تثنية شت، هذا كلامه، وفيه ما لا يخفى. ثم قال: وشتان اسم فعل على الصحيح. وقال ابن عصفور في شرح الإيضاح: وهو ساكن في الأصل، إلا أنه حرك لالتقاء الساكنين. وكان الحركة فتحة، إتباعا لما قبلها. وطلبا للخفة، ولأنه وقع موقع الماضي، وهو مبني على الفتح، فجعلت حركته كحركته. وزعم المرزوقي في شرح الفصيح: أن شتان مصدر، ولم يستعمل فعله، وهو مبين على الفتحة؛ لأنه موضوع موضع الفعل الماضي، تقديره: شت زيد، أي: تشتت، أو تفرق جدا. وقال ابن عصفور: وزعم الزجاج أنه مصدر واقع موقع الفعل، جاء على فعلان، مخالف أخواته فبني لذلك. وقال أبو عثمان المازني: شتان وسبحان، ويجوز تنوينهما، اسمين كانا أو في موضعهما. وقال أبو علي الفارسي، في التذكرة القصرية، بعد أن نقل قول المازني: شتان إذا كان في موضعه، فهو اسم للفعل، وهو شت بمنزلة صه، فإن نونته، فهو نكرة، وإن لم تنونه، فهو معرفة، فإن نقلت شتان عن أن يكون اسما للفعل، فجعلته اسما للتشتيت معرفة، صار بمنزلة سبحان من علقمة الفاخر في أنه اسم للتنزيه، معرفة. وصحح ابن أم قاسم في شرح الخلاصة: أن شتان اسم فعل، بمعنى تباعد وافترق. قال: وذهب أبو حاتم والزجاج إلى أنها مصدر على فعلان، وهو واقع موقع الفعل. قلت: وقد تقدم نص كلام الزجاج وقال الرضي: إنها تدل على التعجب، وإن معنى شتان زيد: ما أشد الافتراق: وقال ابن جني: شتان وشتى، كسرعان وسكرى، يعني: أن شتى ليس مؤث شتان، كسكران وسكرى، وإنما هما اسمان تواردا وتقابلا في عرض اللغة من غير قصد. قلت: فعلى هذا قولهم في قول جميل: أريد صلاحها وتريد قتلي وشتى بين قتلي والصلاح إنه لضرورة الشعر، محل تأمل. ومحمود بن شتى، بالضم: محدث روى عن أبي الحسن علي بن أحمد الخرستاني، وعنه ابن خليل. وعمر بن السكن بن شتوبه الواسطي عن أبي عبد الله الضرير، بحديث كذب.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR953 harfشَتَّ
شَتَّ I ( n. ac. شَتّ 1 , شَتَاْت 22 , شَتِيْت 25 , شُتُوْت 27 ),
a. Was separated, dispersed, scattered; was broken up, disordered, disorganized, deranged, unsettled.
b. Was absentminded, distraught.
c. see II .
شَتَّتَ
شَتَّتَ II , أَشْتَتَ IV ,
a. Separated, dispersed, scattered; disordered, disorganized &c.
تَشَتَّتَ
تَشَتَّتَ V , اِنْشَتَتَ VII , اِسْتَشْتَتَ X ,
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.113 harfشتت
شَتَّ - يَشِتُّ - شَتّ - أَشْتَات - أَشْتَاتَاً - شَتِيْت - شَتّى
شَتَّ - يَشِتُّ + الكائن: يشذ ويتفرق ويبتعد عن الجمع الذي كان يضمه: يكون في جمع من الكائنات يسيرون في مسار أصلي معاً، فينحرف ويذهب بعيدا،ً ويفترق عن الأصل، ويبعد عن المسار المعتاد الأصلي
ومنه الاستعمال الشائع: شتَّ ذهنه: أي ذهب بعيداً عن الفكرة الأصلية
شَتّ: على وزن "
Mücavir kökler54 mücavir (68 toplam)
- عقل
2 ortak ayet · Akledersiniz
- عمم
1 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
- جدر
1 ortak ayet · Cidar duvar demektir
- جمع
2 ortak ayet · Yumruk demektir
- خول
1 ortak ayet · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
- عرج
1 ortak ayet · Çıkar
- حرج
1 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- حصن
1 ortak ayet · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
- سلك
1 ortak ayet · Sülük demektir
- مهد
1 ortak ayet · Beşik demektir
- مرض
1 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
Geçtiği ayetler(5)
… صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ …
BölüklerKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ
BölüklerO gün insanlar, yaptıklarının kendilerine gösterilmesi için bölük bölük dönerler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شتت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرق, فصل, وزع |
| Zıt Kök | جمع |
| Çekirdek Özet 1 | Bütünlüğü olan bir yapının parçalara ayrılarak dağılması ve aralarında intizamsız mesafe oluşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların niyet, eylem, akıbet veya topluluk bağlamında içsel ve dışsal olarak ayrışıp bölük bölük olması |
| Çekirdek Özet 3 | Birleşik ve homojen görünen yapıların nihai tahlilde hakikat, yöneliş ve ameller bakımından heterojenleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün ifade ettiği dağınıklığı ve ayrışmayı yalnızca fiziksel bir mekan ayrılığı sanıp ameli, zihni ve kalbi ayrışmayı gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شت | Ayrılma, aralanma ve bir bütünden koparak dağılma hareketini ifade eder; شتو kökünde de kış mevsiminin tabiatı dondurup canlıları birbirinden koparması ve dağıtması durumunda görülür | ت | İkizleşen ses vasıtasıyla dağılma ve saçılma hareketine süreklilik, şiddet, derinlik ve kalıcı bir kopukluk niteliği kazandırır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Bir bütünü kesip parçalara ayırma ve aralarına mesafe koyma kuvvetini başlatır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ayrışan her bir parçanın sınırını belirler ve kopuşu kesin bir sınıra ulaştırır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sınır çizgisini pekiştirerek ayrışmayı süreklileştirir ve parçaların geri dönüşsüz biçimde bölünmesini sağlar |
| شتت | Bütünün parçalanıp sınırlarla birbirinden kopması | Birleşik bir kütlenin ya da yapının keskin biçimde ayrılarak münferit sınırlara bölünmesi ve nizamsız dağılması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızdaki dişlerin birbirine yapışık olmayıp aralıklı, muntazam fakat ayrı durması anlamına gelen ثغر شتيت tamlaması ile topluluğun bir aradayken dağılıp gitmesidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında dişlerin güzelliğini ve aralıklı yapısını tarif ederken şöyle der: عن شَتِيتٍ كأَقاحِ الرَّمْلِ غُرّ / Kum tepeciklerindeki beyaz papatyalar gibi beyaz ve aralıklı dişlerden |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, kabile bütünlüğünün bozulup dağılmasını şu beyitle anlatır: شَتَّ شَعْبُ الحَيِّ بعد التِئامِ / وشَجاكَ الرَّبْعُ، رَبْعُ المُقامِ / Topluluğun birliği kavuşmadan sonra dağıldı ve o durak yeri, kalınan yurt seni kedere boğdu |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde شتت kökü, özellikle Güney-Batı Sami kolunda belirginleşen ve bir arada bulunan şeylerin bağlarının koparak dağılmasını anlatan bir morfolojik yapı sergiler. İbranice ve Aramice gibi Kuzey-Batı Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik kök üzerinden yaygın bir kullanım yerine, benzer anlamsal işlevi gören ve dağılma, savrulma ifade eden kökler öne çıkar; ancak kökün iki harfli شت çekirdeği bazı Sami dillerinde dip, zemin, temel veya ayrılma noktası çağrışımlarıyla eşleşir. Klasik Arapçada bu kök, hem dişler arasındaki doğal ayrılık gibi somut anatomik bir tasvirde hem de bir topluluğun veya kalplerin içsel nizamını kaybetmesi gibi psikolojik ve sosyolojik düzlemlerde son derece özgül ve işlek bir ayrışma terimine dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birleşik olan şeyin ayrılması ve diş aralığı | Toplu bir yapının parçalara ayrılması ve dişlerin birbirinden ayrık durması kökün birincil fiziksel hareketidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ayrılma, çözülme ve uç noktalara dağılma matrisi | Kuzey-Batı Sami dillerinde dağılma ve temelden kopma kavramlarıyla tematik olarak kesişen arkaik bir çekirdektir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dillerin diğer dallarında kesin ses ve anlam denkliği gösteren doğrudan bir soydaş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شتت | Anlamlı | Dağılmak, ayrılmak, parça parça olmak | Bir bütünü oluşturan unsurların birbirinden koparak farklı yönlere dağılması ve intizamın çözülmesidir | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| تشت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa bu harf dizilimini mühmel kabul eder |
| تتش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik Arapça sözlüklerde bu kombinasyon kullanım dışı bırakılmıştır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شتت | Merkez | Dağılma ve ayrışma | Birleşik bir yapının nizamını yitirerek farklı yönlere savrulması ve aralıklı hale gelmesidir | Topluluğun, yönelişlerin veya parçaların bağımsız öbeklere ayrılmasıdır |
| فرق | Komşu | Ayırma ve farklılaştırma | İki veya daha çok şeyi birbirinden ayırarak hükmen ya da fiziken sınır çekmektir | شتت gibi dağınıklık değil, belirgin bir sınır ve tefrik niteliği taşır |
| فصل | Komşu | Eklem yerinden ayırma | Birbirine bitişik olan parçaları bağlantı noktasından çözüp aralamaktır | شتت kökündeki rastlantısal veya çoklu dağılmanın aksine yapısal bir ayrımı bildirir |
| وزع | Komşu | Düzenli dağıtma ve bölüştürme | Dağıtılan şeyleri belirli bir kontrol, düzen ve tutma eşliğinde parçalara sevk etmektir | شتت kontrolsüz ve intizamsız ayrılmayı anlatırken bu kök nizamı korur |
| جمع | Zıt | Bir araya getirme ve toplama | Dağınık ve ayrı olan unsurları tek bir merkezde veya bütünde birleştirmektir | شتت kökünün tam karşıtı olup bütünlük ve ittifak kurmayı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شتت | Dağılmak, ayrışmak | Birlik ve bütünlüğün kırılarak parçaların münferit hale gelmesini kapsar | Kesin |
| Latince | dispersio, dissensio | Dağılma, uyuşmazlık | dispersio fiziksel saçılmayı karşılarken, dissensio kalbi ve zihni ayrılığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | dispersion, divergence, scatteredness | Dağılma, çeşitlilik, saçılmışlık | Maddi veya zihni yönden birliğin dağılmasını ve farklılaşmasını ifade eder | Kesin |
| Almanca | Zerstreuung, Zersplitterung | Dağılma, parçalanma | Bir yapının blok halinden çıkıp parçalara ayrışarak savrulmasını tam olarak karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dispersion, éparpillement | Dağılma, saçılma | Parçaların düzenli nizamdan çıkarak birbirinden kopuk konumlara geçişini anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَشْتَاتًا | Ayrı gruplar halinde, dağınık olarak | İnsanların sofrada ayrı ayrı yemek yemesinde sakınca olmadığını bildiren sosyal nizam bağlamı; Nûr 24:61 |
| أَشْتَاتًا | Amellerin karşılığını görmek üzere bölük bölük | Kıyamet gününde insanların hesap için kabirlerinden farksız değil, sınıflarına ve hallerine göre ayrılmış olarak çıkması; Zilzâl 99:6 |
| شَتَّى | Çeşitli, farklı türlerde | Yeryüzünden bitirilen bitkilerin renk, tat, tür ve tabiat bakımından çokluğu ve çeşitliliği; Tâhâ 20:53 |
| شَتَّى | Kalpleri ve niyetleri parçalanmış, birbirine zıt | Dışarıdan bakıldığında bir bütün zannedilen inkarcıların iç dünyalarının ve hedeflerinin dağınıklığı; Haşr 59:14 |
| لَشَتَّى | Birbirinden bütünüyle farklı ve zıt gayeler taşıyan | İnsanların eylemlerinin, çabalarının ve hedeflerinin tek tip olmayıp derin ayrılıklar içermesi; Leyl 92:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, amel ve ahiret halleri | Kıyamet günü insanların tek bir topluluk olarak değil, niyet ve akidelerine göre bölük bölük ayrılması | İnsan iradelerinin ve amellerinin tevhidi ya da tefrikayı doğurması |
| Fıkıh | Sosyal ilişkiler ve sofra adabı | Birlikte yemenin veya ayrı ayrı yemenin caiz olup olmaması bağlamındaki ruhsatlar | Münferit veya cemaat halinde hareket etmenin meşruiyet sınırları |
| Tefsir | Münafıkların ve inkarcıların psikolojisi | Dış görünüşteki sahte vahdet ile kalplerdeki derin tefrika ve husumetin tahlili | Şekli birlikteliğe aldanmama ve hakiki birlikteliğin imana dayanması |
| Hadis | Ümmetin birliği ve tefrika tehlikesi | Topluluğun parçalanması, fitne dönemlerinde fertlerin başsız ve dağınık kalma riski | İttifakın rahmet, cemaatten kopuş ve şatât halinin azap olması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit ve tefrika | Ayrışma ve bölünme | Sahte birlikleri ifşa etme | Hakiki iman ortak paydası olmadan kurulan zahiri birlikteliklerin içten içe dağınık olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Taksonomi ve sınıflandırma | Çeşitlilik ve türleşme | Nesneleri özelliklerine göre ayırma | Doğadaki varlıkların ve bitkilerin tek tip olmayıp zengin türlere ayrıldığını temellendirir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal dayanışma | Tefrika ve hizipleşme | İttifak zaafını gösterme | Dıştan tek vücut sanılan düşman güçlerin ortak ilke yoksunluğu sebebiyle hızla çözüleceğini bildirir | Kesin |
| İktisadi | Emek ve gayret alanları | Çaba ve amaç çeşitliliği | Farklı sektör ve niyetleri niteleme | İnsanların ekonomik ve ameli gayretlerinin farklı motivasyonlarla dağıldığını ve neticelerinin ayrışacağını açıklar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve parçacık saçılması | Kapalı bir sistemde düzenli bir yapının zamanla düzensizliğe ve parçaların bağımsız konumlara dağılmasına doğru evrilmesi hareketidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal kutuplaşma ve anomi | Toplumda ortak norm ve değerlerin zayıflaması sonucu bireylerin veya grupların ortak hedefi yitirerek farklı istikametlere savrulmasıdır | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece insanların fiziksel olarak birbirinden uzak durması veya tekil bir dağınıklık olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün dışsal bir mekan ayrılığından ziyade kalbi, zihni, ahlaki hedeflerdeki zıtlığı ve doğadaki ontolojik çeşitliliği kuşatan derinliği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kalpleri paramparça olan toplulukların zahiri gücüne veya kalabalığına aldanıp onların iç zaaflarını doğru tahlil edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık alemindeki çeşitliliği ilahi bir zenginlik, insan toplumlarındaki ilkesiz beraberlikleri ise içsel bir çürüme olarak kavramayı sağladığı için vazgeçilmezdir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcıların iç zaafını anlatan siyasi ayetlerde, doğadaki çeşitliliği gösteren kevnî ayetlerde ve mahşerdeki ayrışmayı bildiren eskatolojik ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Birlikte görünen her topluluğun güçlü bir iradeye sahip olduğu yanılgısını yıkar ve insanların dünyadaki gayretlerinin tekdüze değil çok parçalı olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDişlerin aralıklı olması ve bir aradaki topluluğun bağlarını kaybederek intizamsız şekilde parçalara ayrılıp dağılması.
- Soyut anlamZahiri veya potansiyel birliğin kırılarak niyet, inanç, eylem ve tür düzeyinde bağımsız, heterojen ve birbirine zıt kutuplara dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkOrtak ilke ve tevhid bağı bulunmayan yapıların kaçınılmaz olarak içsel entropiye ve parçalanmaya maruz kalması ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçtaki görünür veya teorik bütünlüğü, ise bu bütünlüğün dağılmasıyla ortaya çıkan bağımsız ve ayrık parçaları temsil eder; parçaların arakesitinin boş küme olması her bir unsurun niyet, hedef ve mahiyet bakımından birbirinden koptuğunu ve müşterekliğini yitirdiğini sembolize eder.