شجر
ش - ج - ر
KÖK- 27 geçiş
- 26 ayet
- 18 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ağaç
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.700 harfباب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.472 harfالشَجَرُ والشَجَرَةُ. ما كان على ساقٍ من نبات الأرض. وأرضٌ شَجيرَةٌ وشَجْراءُ، أي كثيرة الأَشْجارِ. ووادٍ شَجيرٌ، ولا يقال وادٍ أَشْجَرُ. وواحد الشَجْراءِ شَجَرَةٌ. وقال سيبويه: الشَجْراءُ واحدٌ وجمعٌ، وكذلك القَصْباءُ، والطَرْفاءُ والحَلْفاءُ. والمَشْجَرَةُ: موضعُ الأَشْجارِ. وأرضٌ مَشْجَرَةٌ. وهذه الأَرْضُ أَشْجَرُ من هذه، أي أكثر شَجَراً. والمِشْجَرُ بكسر الميم: المِشْجَبُ. قال الأصمعيّ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.259 harfج ش ر
جشر ، جرش ، شجر ، شرج : مستعملة .
جشر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَعِيرٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ جافٌّ .
وقال غيرُه : جُشِرَ فهو مَجْشُورٌ ، وجَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً ، وهي الجُشْرَةُ .
قال حُجْرٌ :
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً إذا انْفَلَقَ .
قال : واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ وهي الشَّرْبةُ التي مع
ج ش ر جشر ، جرش ، شجر ، شرج : مستعملة . جشر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَعِيرٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ جافٌّ . وقال غيرُه : جُشِرَ فهو مَجْشُورٌ ، وجَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً ، وهي الجُشْرَةُ . قال حُجْرٌ : رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً إذا انْفَلَقَ . قال : واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ وهي الشَّرْبةُ التي مع الصُّبْح . وفي حديث عُثْمان أنّه قال : ( لا يغُرَّنَّكُم جَشَرُكُم مِنْ صَلاتِكُم فإنّما يَقْصُرُ الصَّلاَةَ مَنْ كان شَاخِصاً أو بحَضْرةِ عدُوَ ) . قال أبو عبيد : الجَشَرُ : القَوْمُ الذين يخرُجُونَ بدَوَابِّهِمْ إلى المَرْعى . وقال الأخطلُ يذكر قَتْل عميْرِ بن الحُبابِ : يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بنُو فلانٍ جَشَرٌ إذا كانُوا يَبِيتُون مكانَهُم لا يأْوُونَ بُيُوتَهُمْ ، وكذلك : مَالٌ جَشَرٌ : يَرْعَى مكانه ، لا يأْوِي إلى أَهْلِه . وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا : أَخْرَجْنَاها إلى الرِّعْيِ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُجَشَّرُ : الذي لا يَرْعَى قُرْبَ الماء ، والمُنَدَّى : الذي يَرْعَى قُرْبَ الماء . ويقال : قَوْمٌ جَشْرٌ وجَشَرٌ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجَشْرُ حِجَارَةٌ تَنْبُتُ في البُحُورِ . وقال شمرٌ : يقال : مكانٌ جشرٌ أي كثيرُ الجَشَرِ بتَحْرِيكِ الشِّينِ . وقال الرِّياشيُّ : الجَشَرُ : حجارَةٌ في البَحْرِ خَشِنَةٌ . وقال أبُو نَصْرٍ : جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً . والجاشِرِيَّةُ : قَبِيلَةٌ في رَبِيعَةَ . ورجُلٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ ، وأنشد : وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ وقال أبو زيد : الجُشْرَةُ والجَشَرُ : بَحَحٌ في الصَّوْتِ . قال : والجُشَّةُ والجَشَشُ : انْتِشَارُ الصَّوْتِ في بُحَّةٍ . وقال ابن الأعرابي : الجُشْرَةُ : الزُّكَاُم . ( أبو عبيد عن أبي عَمْرٍ و ) : الجَشِيرُ : الجُوَالِقُ الضَّخْمُ ، وجَمْعُه : أَجْشِرَةٌ وجُشُرٌ . وقال الليث : الجَشَرُ : ما يكونُ في سواحِلِ البَحْرِ وقَرَارِه مِنَ الحَصَا والأصْدَافِ يَلْزَمُ بَعْضُهَا ببَعْضٍ فَتَصِيرُ حَجَراً تُنْحَتُ مِنهُ الأرْحِيَة بالبَصْرَةِ ، لا تَصْلُحُ للطَّحِينِ ، ولكِنَّهَا تُسَوَّى لِرُؤُوسِ البَلاَليع . جرش : قال الليث : الجَرْشُ : حَكُّ شَيْءٍ خَشِنٍ بشيءٍ مِثْلِه ، كما تَجْرُشُ الأفْعَى أَثْنَاءَهَا إِذا احْتَكَّتْ أَطْوَاؤُهَا ، تَسْمَعُ لذلك جَرْشاً وصَوْتاً . والمِلْحُ الجَرِيشُ : المَجْرُوشُ كأنه قَدْ حَكَّ بَعْضُهُ بعْضاً فتَفَتَّتَ . ( أبو عبيد عن الأصمعي وأبي عمرٍ و ) : الجِرِشَّى : النَّفْسُ وأنشد : بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا وقال اللحياني : مضى جَرْشٌ من اللَّيْلِ وجَوْشٌ ، وجُشٌّ ، وجُؤْشُوشٌ أي ساعةٌ . وقال الأصمعي : المُجْرَئِشُّ : الغَلِيظُ الجَنْبِ . وقال النَّضْرُ قال أبو الهُذَيْلِ : اجْرَأَشَّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعْدَ هُزَالٍ وقال أبو الدُّقَيْشِ : هو الذي هُزِلَ وظَهَرَتْ عِظَامُه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُجْرَئِشُّ : المُجْتَمعُ الجَنْبِ وقال الليث : هوالمُنْتَفِخُ الوَسَطِ من ظاهِرٍ وباطنٍ . قال : ومنَ العُنُوقِ : حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ ، ومنَ العِنَبِ : عِنَبٌ جُرَشِيٌّ جَيِّدٌ بالغٌ يُنْسَبُ إلى جُرَش . قال : والجَرْشُ : الأكْلُ . ( قلت ) : الصَّوابُ الجَرْسُ بالسِّينِ : الأكْلُ ، وسَتَراهُ في بَابِه مُفَسَّراً إنْ شَاءَ اللَّهُ . والجُرَاشَةُ : مِثْلُ المُشَاطَةِ ، والنُّحَاتَةِ . والجَرِيشُ : دَقِيقٌ فيه غِلَظٌ ، يَصْلُحُ لِلْخَبيصِ المُرَمَّلِ . شجر : الشَّجَرَةُ : الواحِدةُ تُجْمَعُ على الشَّجَرِ والشّجَرَاتِ والأشجار . والمُجْتِمعُ الكَثيرُ منه في مَنْبَتِهِ : شَجْرَاءٌ . وأَمَّا المَشْجَرَةُ فهيَ أرضٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ الكَثيرَ . وأرضٌ شَجِيرَةٌ ، ووادٍ شَجيرٌ : ذُو شَجَرٍ كَثيرٍ . قال : والشَّجَرُ : أصنافٌ ، فأَمَّا جِلُّ الشّجَرِ فعِظَامُه التي تَبْقَى على الشِّتَاءِ ، وأَمَّا دَقُّ الشَجَرِ فصِنْفَانِ : أَحَدُهُمَا تَبْقَى له أَرُومَةٌ في الأرضِ في الشِّتَاءِ ، ويَنْبُتُ في الربيعِ ، ومنه ما يَنْبُتُ مِنَ الحِبَّةِ كما تَنْبُتُ البُقُولُ ، وفَرْقُ مَا بَيْنَ دِقِّ الشّجَرِ والبَقْلِ ، أَنَّ الشّجَرَ تَبْقَى له أَرُومَةٌ على الشِّتَاءِ ، ولا يَبْقَى لِلبَقْلِ شَيْءٌ . وأَهْلُ الحِجَازِ يَقُولُونَ هَذهِ الشّجَرُ ، وهذِه البُرُّ ، وهي الشِّعِيرُ وهي التَّمْرُ ، ويَقُولُونَ هِيَ الذَّهَبُ ، لأنَّ القِطْعَةَ مِنهُ ذَهَبَةٌ ، وبِلُغَتِهِمْ نَزَلَ ) وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا ) ( التوبة : 34 ) فأنّثَ . قال : والمُشَجَّرُ منَ التَّصَاويرِ : ما يُصَوَّرُ على صِيغَةِ الشّجَرِ . وقال الله جلّ وعَزَّ : ( فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) ( النساء : 6 ) . قال الزّجاج أي فيما وقعَ مِنْ الاخْتِلاَفِ من الخصوماتِ حتَّى اشْتَجَرُوا وتشَاجَرُوا أي تَشَابَكُوا مُخْتَلِفِينَ ، ويقال : الْتَقَى فِئَتَانِ فَتَشَاجَرُوا بِرمَاحِهِم أَيْ تَشَابَكُوا ، واشْتَجَرُوا بِرِمَاحِهِم كذلك ، وكُلُّ شيءٍ خالفَ بَعْضُه بَعْضاً فقَدِ اشْتَبَكَ واشْتَجَرَ ، وسُمِّيَ الشّجَرُ شجراً لدخولِ بعضِ أَغْصَانِه في بعضٍ ، ومِنْ هذا قِيلَ لمِرَاكِبِ النِّساءِ : مَشَاجِرُ ، لِتَشَابُكِ عِيدَانِ الهَوْدَجِ ، بَعْضِهَا في بَعْضٍ ، وَاحِدُهَا : مِشْجَرٌ ، وشِجَارٌ قالَه الأصمعي . قال : والشِّجَارُ أيضاً : الخَشَبَةُ التي تُوضَعُ خَلْفَ البَابِ يُقَالُ لها بالفارسيَّةِ : المَتْرَسُ ، وكذلك الخشَبَةُ التي يُضَبَّبُ بها السَّرِيرُ مِنْ تَحْتُ هِيَ الشِّجَارُ . وأنشد : لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ والمِشْجَرُ : مَرْكَبٌ مِنْ مَرَاكِبِ النِّسَاءِ ، ومنه قول لبيد : وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ ( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الشَّجْرُ : ما بَيْنَ اللَّحْيَيْنِ . وقال غيرُه : باتَ فلانٌ مُشْتَجِراً إذا اعْتَمَدَ بِشّجْرِه على كَفِّهِ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشَّجِيرُ : الغَرِيبُ . قال : والسَّجِيرُ بالسِّينِ : الصَّدِيقُ . ويقال : نَزَلَ فلانٌ شَجِيراً في بَنِي فلانٍ أَي غَرِيباً . وقال المُنَخَّلُ : وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي فالقِدْحُ الشَّجِيرُ هو المُسْتَعَارُ الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِه ، والشَّرِيجُ : قِدْحُهُ الذي هو له . يقالُ : هذا شَرِيجُ هذا وشَرْجُه أي مِثْلُهُ : ( الحَرَّانِيُّ عنِ ابن السِّكِّيت ) : شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلَمْ يُبْقِ مِنْهُمَا شيئاً فَصارَ إلى الشَّجَرِ يَرْعَاهُ . قال الراجزُ يصفُ إبلاً : تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ وقال الليث : الشِّجَارُ : خَشَبُ الهَوْدَج ، فإذا غُشِّيَ غِشَاءَه صارَ هَوْدَجاً . قال : وإِذا تَدَلَّتْ أَغْصَانُ شَجَرٍ أَو ثَوْبٍ فَرَفَعْتَهُ وأَجْفَيْتَهُ قُلْتَ : شَجَرْتُه ، فهو مَشْجُورُ . وقال العجاج : رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ والشَّجْرُ : مَفْرَجُ الفَم . وفي حديث العباس ، قال كُنتُ آخُذُ بَحكَمَةِ بغلَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقد شَجَرتُها أي ضربت لِجَامَها أكفُّها حتى فَتَحَت فاها . وفي حديث سعد ( أنَّ أمَّه قالت له : لا أَطْعَمُ طَعَاماً ولا أشربُ شَرَاباً أو تكفُرَ بمحمَّدٍ ) . قال : فكانوا إذا أرادوا أن يُطعِموها ( أو يسُقوها ) شَجَرُوا فَاهَا أي أدخلوا فيه عُوداً فَفَتَحُوهُ . وكل شيء عَمَدْتَهُ بِعِمَادٍ فقد شَجَرْتَه . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شَجَرْتُ فلاناً أشجرُه شَجْراً إذا صَرَفْتَه . وقال أبو عبيدة : كل شيء اجتمع ثم فرَّق بينه شيء فانفرق ، يقال له : شجر . وفي الحديث ذكر فتْنَةٍ ( يَشْتَجِرُونَ فيها اشتجَارَ أطْباقِ الرَّأسِ ) أي يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأصابع إذا دخل بعضُها في بعضٍ . وقال أبو وَجْزَةَ : طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا معنى اشتجار النوم تجافيه عنهُ ، وكأنه من الشَّجير وهو الغريبُ ، ومنه : شَجَر الشيءَ إذا نحَّاه . قال العجاج : وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا أي جافاه عنه فَتَجَافَى ، وإذا تجافى قيل : انْشَجَرَ واشْتَجَرَ . ويقال : فلان من شَجَرَةٍ مباركةٍ أي من أصْلٍ مبارك . وقال ابن السكيت : الاشْتِجَارُ والانْشِجَارُ : النَّجَاءُ . وقال عَوِيجٌ : عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ ويُروى : وانشَجَرَتْ بنا . ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) شَجَرَ : طَعَنَ بالرُّمْحِ ، وشَجَرَ إذا كَثُرَ جَمْعُه . ( أبو زيد ) أرض شَجِيْرَةٌ : كثيرة الشجَرِ ، وأرض عَشِيبةٌ : كثيرةُ العُشْبِ ، وَبقِيْلةٌ ، وعاشبةٌ ، وَبقِلَةٌ ، وَثَمِيْرَةٌ إذا كثر ثَمَرَتُهَا ، وأرض مُبْقِلَةٌ ومُعْشِبَةٌ . ( ابن الأعرابي ) الشَّجَرَةُ : النقطة الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ . قال : والشِّجَارُ : المُتَرَّسُ . والشِّجَارُ : الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْبُ . والشِّجارُ عُودٌ يُجْعَلُ في فمِ الجدْي لئلا يرضعَ أمَّه . وأخبرني المُنْذِريُّ عن ثعلبٍ عن الفراء أنه أنشده للقتال : إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا قال : الشِّجَارُ : خشبتان على القَليْبِ في هذا الموضع . وقال : الشِّجُارُ : عمودٌ من أعمدةِ البيت . شرج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : شَرَجَ إذا سَمِنَ سِمَناً حَسناً . وشَرِجَ إذا فَهِم . وفي حديث الزبير : ( أنّهُ خاصَم رجلاً من الأنصَارِ في سُيُولِ شرَاجِ الحَرَّة إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : يا زُبَيُر : احبِسِ الماءَ حتى يبلُغَ الجُدُر ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الشِّرَاجُ : مجارِي الماءِ من الحِرارِ إلى السَّهلِ ، واحدها : شَرجٌ ، ونحو ذلك قال أبو عمرٍ و . قال أبو عبيد : ومن أمثالهم ( أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً ) . قال : وكان المفضَّلُ يحدِّثُ أنَّ صاحب المَثَل لُقَيمُ بن لُقمان ، وكان هو وأبوه قد نزلا منزِلاً يقال له : شَرْجٌ ، فذهب لُقَيمٌ يُعشِّي إبله ، وقد كان لُقمان حَسَدَ لُقيماً فأراد هلاكه واحتَفَر له خَنْدقاً وقطع كل ما هنالك من السَّمُرِ ثم ملأ به الخَندقَ ، وأوقَدَ عليه ليقع فيه لُقيم ، فلما أقبل عرف المكانِ ، وأنكر ذهاب السَّمُر ، فعندها قال : ( أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً ) ، فذهب مثلاً . وقال ابن السكيت ، يقال : هما شَرْجٌ واحدٌ أي ضَرْبٌ واحدٌ ، ساكِنةٌ الراء . وشَرْج أيضاً : ماءٌ لبني عبسٍ . قال : وهو شَرَجُ العيبة بفتح الراء . قال : والشَّرَج في الدَّابة مفتوحُ الراء أن تكونَ إحدى خُصيَيْه أعظَمَ من الأخرى . يقال : دابَّةٌ أشرَج . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : الأشرج : الذي له خصيَةٌ واحدة من الدَّوابِّ . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شرَجَ ، وبَشَكَ ، وَخَدَب ، كلُّه إذا كَذَب . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّدَّاج ، والسَّرَّاج : الكذَّاب بالسِّين ، وقد سَدَج وسَرَج إذا كذَبَ . ( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : من القِسِيِّ : الشَّرِيجُ ، وهي التي تُشَقُّ من العُود فِلقتَيَنِ ، وهي القَوسُ الفِلْقُ أيضاً . ويقال : هذا شَرِيجُ هذا وشَرجُه أي مثله . وكل مُخْتَلِطَينِ : شريجٌ . وقال الليث : الشَّريجةُ : جَدِيلةٌ من قَصَبٍ للحَمَام . والشَّريجَان : لونان مُختلفانِ . ويقال لِخَطَّي نيرَي البُردِ : شَريجَانِ ، أحدُهَما أخضرُ والآخَرُ أبيضُ أو أحمرَ . والشَّريجُ : العَقَبُ ، تقولُ أعطني شَرِيجَةً منه . وقال في صِفَة القَطَا : سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ وقال : شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ ( أبو عبيد عن أبي زيد ) أخرَطتُ الخَرِيطة ، وشرَّجتها ، وأشرَجْتُها ، وَشَرَجْتُها : شَدَدتُها . وفي الحديث : ( أصبح الناسُ شَرْجَينِ في السّفَر ) يعني نصفين ، نصفٌ صِيَامٌ ، ونصفَ مَفَاطيرُ . ويقال : مَرَرْتُ بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ أي أترابٍ مِتساوياتٍ في السِّنِّ . وقال الأسودُ بن يَعْفُرَ : فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ أي بَعِدْوٍ خِلْطٍ من شدَ شديدٍ ، وشدَ فيه إرواد . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الشارج : الشّريكُ . ويقال : شَرَجْتُ العَسَل وغيرَه بالماء إذا مَزَجْتَهُ . وقال أبو ذؤيب يَصِفُ عَسَلاً : فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ قال المُؤَرِّجُ : الشَّرجَةُ : حُفْرةٌ تُحفرُ ثم تُبسَطُ فيها سُفرةٌ ، وَيُصَبُّ الماء عليها فتشرَبُه الإبل . وأنشد في صفة إِبِلٍ عِطَاشٍ سُقِيَتْ : سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشريجةُ : العَقَبةُ التي يُلصق بها ريشُ السَّهم ، فإن رِيْشَ بالغِرَاء ، فالغِراءُ : الرُّوْمةُ . ويُرْوَى عن يوسفَ بنِ عُمَرَ أنه قال : أنا شَرِيجُ الحجاج بن يوسف ، يريد أنا مثله في السِّنِّ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.483 harf(باب الشين والجيم وما يثلثهما)
(شجذ) الشين والجيم والذال كلمةٌ واحدة. يقال أشْجَذَت السماء، إِذا سَكَنَ مطرُها، قال امرؤُ القيس:
تُظهِرُ الوَدَّ إِذا ما أَشْجَذَتْ *** وتُواريهِ إذا ما تَشْتكِرْ([1])قال ابن دريد([2]): "الوَدّ: جبلٌ معروف. وتشتكر: يشتدُّ مطرُها، من قولهم اشتكر الضَّرعُ، إِذا امتلأَ لَبَناً". وأَمَّا نُسختي مِن كتاب العين للخليل، ففيها أنَّ الشّين والجيم والذال مهمل، فلا أدرِي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR909 harf- الشجر من النبات: ما له ساق، يقال: شجرة وشجر، نحو: ثمرة وثمر. قال تعالى: ﴿إذ يبايعونك تحت الشجرة﴾ [الفتح/18]، وقال: ﴿أأنتم أنشأتم شجرتها﴾ [الواقعة/72]، وقال: ﴿والنجم والشجر﴾ [الرحمن/6]، ﴿لآكلون من شجر من زقوم﴾ [الواقعة/52]، ﴿إن شجرة الزقوم﴾ [الدخان/43]. وواد شجير: كثير الشجر، وهذا الوادي أشجر من ذلك، والشجار والمشاجرة، والتشاجر: المنازعة. قال تعالى: ﴿حتى يحكموك فيما شجربينهم﴾ [النساء/ 65].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR619 harfش ج ر
واد شجير وأرض شجرة: كثيرة الشجر وهذه الأرض أشجر من هذه.
وكنا في الشجـراء وهي الجشر الملتف كالأجمة.
وقد شاجر المال إذا فنى البقل فصار إلى الشجر يرعاه.
وبعير مشاجر.
واشتجر القوم وتشاجروا: اختلفوا وبينهم مشاجرة وشجر ما بينهم.
وبات مرتفقاً ومشتجـراً: مـن شجـر الفـم وهـو مفتحـه.
والضـاد من الحروف الشجرية.
وشجرته بالرمح: طعنته وتشاجروا بالرماح.
وفلان شجير وشطير:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.705 harfالشَّجَرَة الواحدة تجمع على الشَّجَر والشَّجَرَات والأَشْجارِ، والمُجْتَمِعُ الكثيرُ منه في مَنْبِتِه: شَجْرَاءُ. الشَّجَر والشَّجَر من النبات: ما قام على ساق؛ وقيل: الشَّجَر كل ما سما بنفسه، دَقَّ أَو جلَّ، قاوَمَ الشِّتاءَ أَو عَجَزَ عنه، والواحدة من كل ذلك شَجَرَة وشِجَرَة، وقالوا شِيَرَةٌ فأَبدلوا، فإِمَّا أَن يكون على لغة من قال شِجَرَة، وإِمَّا أَن تكون الكسرة لمجاورتها الياء؛ قال:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR620 harf* ش ج ر * * الشَّجَرُ * و * الشَّجَرَةُ * ما كان على ساق من بنات الأرض وأرض * شَجِيرةٌ * و * شَجْرَاءُ * بوزن صحراء أي كثيرة * الأَشْجَارِ * وواد * شَجِيرٌ * ولا يقال واد أشجر وواحد * الشَّجْرَاءِ * شجرة لم يأت من الجمع على هذا المثال إلا أحرف يسيرة شجرة وشجراء وقصبة وقصباء وطرفة وطرفاء وحلفة وحلفاء وقال الأصمعي واحد الحلفاء حَلِفة بكسر اللام وقال سيبويه كل واحد من هذه الأربعة واحد وجمع و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.866 harfالشجر، محركة، والشجر، بكسر ففتح، في لغة بني سليم، قاله الدينوري، والشجراء، كجبل وعنب وصحراء، كذلك الشير، بالياء، كعنب، أبدلوا الجيم ياء إما أن تكون على لغة من قال شجر، وإما أن تكون الكسرة لمجاورتها الياء، قال:
تحسبه بين الأكام شيره. وقالوا في تصغيرها: شييرة، وهذا كما يقلبون الياء جيما في قولهم: أنا تميمج، أي تميمي، وكما روى عن ابن مسعود: على كل غنج يريد غنى، هكذا حكاه أبو حنيفة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.519 harfشَجْرٌ
1 شَجْرٌ ذ is an inf. n. of شَجَرَ, and signifies The being, or becoming, intricate, complicated, perplexed, confused, or intricately intermixed; as also ↓ اِشْتِجَارٌ. (TA.) You say, شَجَرَ الأَمْرُ بَيْنَهُمْ, (Msb, K,) aor. شَجُرَ , inf. n. شَجْرٌ (Msb, TA) and شُجُورٌ, (K, TA,) The affair, or case, was, or became, complicated, intricate, or confused, so as to be a subject of
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.624 harfشَجَرَ
شَجَرَ U ( n. ac. شَجْر 1 )
a. [ acc. & 'An ], Diverted from; withheld, hindered from; averted, estranged from.
b. Supported, propped up; raised, lifted; forced open ( mouth ).
c. Put on a stand ( clothes ).
d. ( n. ac. شَجْر 1 , شُجُوْر 27 ), Was in dispute ( affair ).
شَجِرَ
شَجِرَ A ( n. ac. شَجَر 4 ),
a. Was numerous.
شَجَّرَ
شَجَّرَ II ,
a. Became woody.
b. Propped up.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.730 harfشجر
شَجِرَ - يَشْجَرُ - شَجَرَة - شَجَر
شَجِرَ - يَشْجَرُ + كائن أو شيء: يتشعب ويتفرق إلى فروع وأغصان كثيرة متشابكة: ينمو ويكبر ويتعقد ويتشابك كالشجرة
شَجَرَة: على وزن " فـَعـَلة ": اسم فعل بمعنى مفعول من " شَجِرَ - يَشْجَرُ ": الشيء الذي تفرع إلى فروع كثيرة متشابكة: وهو اصطلاحاً: النبات المعروف، الذي يتكون من جذر وساق وفروع، بما في ذلك الشجر
Mücavir kökler40 mücavir (172 toplam)
- زقم
3 ortak ayet · Bir ağaç demektir
- نبت
3 ortak ayet · Bitki
- وسوس
2 ortak ayet · Fıs fıs etmek anlamındadır
- أدم
3 ortak ayet · Edim dibalı deri demektir
- أصل
2 ortak ayet · Bitki kökü demektir
- وقد
2 ortak ayet · Onun yakıtı
- أكل
4 ortak ayet · Ekel pas demektir
- نجم
2 ortak ayet · Gezegen yıldızdır
- سكن
3 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- كلم
3 ortak ayet · Kelime
- شطن
3 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- بدي
2 ortak ayet · Açığa çıkarırsınız
Geçtiği ayetler(26)
… مِنْ سَوْءَاتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ
AğaçDerken şeytan ayıp yerlerini kendilerine göstermek için ikinize de vesvese verdi ve dedi ki: Rabbınız, sizi başka bir şey için değil, ancak iki melek veya ebedi kalanlardan olmanızı önlemek için yasaklamıştır.
… وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ
AğaçBöylece onların ikisini de baştan çıkarıp aldattı. Ağaçtan tadınca ayıp yerleri kendilerine göründü. İkisi de kendilerini cennetin yaprağıyla örtmeye başladılar. Rabbları da onlara: Ben sizi o ağaçtan men’etmedim mi? Ve şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi? diye nida etti.
فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
AğaçOraya geldiğinde, feyizli yerdeki vadinin sağ yanındaki ağaçtan: Ey Musa; şüphesiz Ben, alemlerin Rabbı olan Allah’ım.
لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا
AğaçAndolsun ki; sana, o ağacın altında bi’at ederlerken Allah mü’minlerden hoşnud olmuştur. Kalblerinde olanı bilmiş de onlara sekineti indirmiş ve onları pek yakın bir fethle mükafatlandırmıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شجر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نبت, فرع, حكم |
| Zıt Kök | نجم |
| Çekirdek Özet 1 | Dik bir gövde üzerinde yükselme ve dalların birbirine girerek çatallanması |
| Çekirdek Özet 2 | Somut bitki gövdesi ve soyut düzlemde dallanıp karmaşıklaşan anlaşmazlıkların hakeme götürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir merkezden türeyen çokluğun çatışma üretmeksizin ana gövdeye bağlanarak çözüme kavuşturulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca botanik bir bitki türüne indirgeyip çatallanma, iç içe geçme ve ihtilaf dinamizmini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شج | Yarma, kollara ayrılma, iç içe geçme ve açılma; nitekim شجج kafayı yarıp açmayı, شجن birbirine dolanmış dalları ve dolaşık dertleri, شجو ise boğaza takılıp tıkayan şeyi ifade eder | ر | Çatallanma ve birbirine girme eylemine ر harfinin getirdiği dikey yükselme, baş verme ve yayılma dinamiği eklenmiş; böylece hareket hem dik bir gövdeye hem de yukarı doğru iç içe dallanan bir forma kavuşmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, parçalama, keskin hatlarla birden fazla kola ve çatala ayrılma hareketini temsil eder |
| ج | Değnek, deve | Taşıma, toparlama, dik durma ve bir gövde üzerinde yükü taşıyıp yükseltme gücünü ifade eder |
| ر | İnsan başı | Baş verme, yukarı yönelme, en üst noktada dallanıp tepe tacı oluşturma fonksiyonunu gösterir |
| شجر | Sağlam bir gövde üzerinde yukarıya doğru yükselen, baş veren ve tepede keskin hatlarla birçok kola ayrılarak birbirine giren yapı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kökün ilk somut anlamı, kışın ayakta kalan sert bir gövdesi (sak) bulunan ve dalları birbirine giren ağaçtır. Bedevî dilinde ayrıca insanın çene kemiklerinin birleşip ayrıldığı ağız çatısına ve iki çene arasına şecrü’l-fem (شَجْر الفَم) denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ve kabile dilinde kök, ağaçların birbirine dolanması yanında savaşta mızrakların birbirine çatılması (تشاجر بالرماح) ve develerin otların kurumasından sonra çalı ve ağaç yapraklarına yönelmesi anlamında kullanılmıştır. Lisānü’l-ʿArab’da şive farkını gösteren şu erken beyt zikredilir: تَحْسَبُه بين الأَكامِ شِيَرَهْ |
| Erken Arapça kullanım | Devenin üzerindeki havut veya heydirenin birbirine çatılan ahşap çatısına (شجار الهودج) denilmiştir. Bir meselede sözlerin ve iddiaların birbirine dolanarak karmaşık hale gelmesine teşâcür (تشاجر) denilmiş; hadis rivayetinde de evlilik velayetinde anlaşmazlık çıkması durumu aynı kökle ifade edilmiştir: فإن اشتجروا فالسلطان ولي من لا ولي له |
Kaynak Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde ağaç ve odunsu gövdeli bitkiler için yaygın olarak Batı Sami sahasında *ʿ-ṣ- (Arapça عضه, İbranice ʿēṣ, Ugaritçe ʿṣ) kökü kullanılırken; Arapça شجر kökü, bitkinin salt odunsu maddesine değil, dallanma, birbirine geçme ve çatallanma eylemine dayanan özgün bir morfo-semantik gelişim gösterir. Doğu ve Güney Sami dillerinde bu kök, birbirine dolanma, örgü yapma ve dallanma sahalarıyla semantik irtibat halindedir. Aramice ve Süryanice katmanında š-g-r kökü dolanmak, birbirine karışmak, tutuşup yayılmak anlam alanlarıyla yakınlık arz eder. Arapça bu kökte iki somut fiziksel ekseni birleştirmiştir: Birincisi dikey yükselip dallanan bitki (ağaç), ikincisi ise dalların iç içe girmesi gibi insanların iddia ve sözlerinin birbirine girmesi (ihtilaf ve dava). Bu semantik transfer, kökün hem botanik hem de hukuki-toplumsal terminolojide merkezi bir yere oturmasını sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Maqāyīsü’l-Luğa.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birbirine girme (tedâhül) ve dikey yükselme (irtifâ) | Kökün dallanıp budaklanan bitki ile çene kemiklerinin çatallandığı ağız açıklığını aynı kökte buluşturması iç semantik birliğin kanıtıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çatallanma, örgüleşme ve dolanma matrisi | Akraba dillerdeki yayılma ve sarmaşıklaşma semantiği Arapçada gövdeli ağaç ve mızrak çatışması biçiminde kristalleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sahadaki çalı ve bitki kökleri | Çöl ekolojisinde sert ve kışa dayanan gövdeli bitkiler ile yayılıcı çalılar arasındaki ayrıma işaret eden ortak leksikal tabaka | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شجر | Anlamlı | Dallanıp yükselmek, birbirine girmek | Gövdeli ağaç, ihtilaf etmek, çene çatallanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شرج | Anlamlı | Birbirine geçirmek, dikmek, bağlamak | İki şeyi birbirine raptetmek, sepet örmek, su yarığı | Ortak örgü ve geçişme çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| جشر | Anlamlı | Dışarı çıkmak, yayılmak | Hayvanları gece gündüz merada açıkta bırakmak | Dallanıp dışarı yayılma ile mekânsal irtibat; Kur'an'da geçmez |
| جرش | Anlamlı | Kabaca kırmak, sıyırmak, ufalamak | Daneyi tam öğütmeyip iri parçalamak | Sertlik ve parçalama ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| رشج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رجش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شجر | Merkez | Gövdeli bitki ve dallanma | Kendi gövdesi üzerinde yükselen ve yukarıda kollara ayrılarak karmaşıklaşan yapı | Hem botanik varlığı hem de çözülmesi gereken çatallı ihtilafları içerir |
| نبت | Komşu | Topraktan çıkış | Gövdeli olsun veya olmasın yerden biten her türlü canlı için genel terimdir | شجر ise yalnızca gövdesi dikilip dal budak salan sınıfa aittir |
| فرع | Komşu | Dallanma ve türeme | Bir asıldan ayrılan tekil uzantıyı ve ikincil dereceyi gösterir | شجر dalın kendisi değil, dalları üzerinde toplayan bütünsel organizmadır |
| حكم | Komşu | Düğümleme ve çözme | İhtilafı engelleyecek kesin hükmü koyma eylemidir | شجر ihtilafın doğuşunu ve çatallanmasını ifade ederken حكم onun ilacıdır |
| نجم | Zıt | Gövdesiz bitki | Sapı ve dik gövdesi olmayıp toprak yüzeyine yayılan nebat | Rahman 55:6'da doğrudan شجر kökünün zıddı olarak konumlandırılmıştır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شجر | Ağaç, dallanma, ihtilaf | Gövde üzerinde yükselip dallara ayrılmayı ve sözlerin çatallanmasını bir arada tutar | Kesin |
| Latince | arbor, ramus, controversia | Ağaç, dal, çatışma | Arbor salt botanik nesneyi, ramus dallanmayı, controversia ise ayrışmayı karşılar; tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | tree, branching, dispute | Ağaç, çatallanma, ihtilaf | Tree ağacı adlandırır, ramification yapıyı açıklar, dispute çekişmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Baum, Verzweigung, Streitfall | Ağaç, dallanma, dava konusu | Baum bitkiyi, Verzweigung iç içe geçen kolları, Streitfall ise hukuki uyuşmazlığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | arbre, ramification, litige | Ağaç, dallara ayrılma, uyuşmazlık | Arbre somut nesneyi, ramification morfolojik dağılımı, litige ise mahkemeye taşınan ihtilafı verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشَّجَرَةِ / كَشَجَرَةٍ | Somut ağaç ve fıtrî düzen | Cennetteki yasak ağaç, secde eden ağaçlar ve misal olarak getirilen güzel/kötü ağaç bağlamı; Bakara 2:35, A‘râf 7:20, İbrâhîm 14:24, Rahmân 55:6 |
| شَجَرَ بَيْنَهُمْ | Anlaşmazlık, dava ve çatışma | Müminlerin kendi aralarında ortaya çıkan karmaşık çekişmeleri Resûlullah’ın hakemliğine götürme zorunluluğu; Nisâ 4:65 |
| شَجَرَةِ الزَّقُّومِ | Cehennem azap unsuru ve fitne | İnkârcıların karınlarını dolduracağı zakkum ağacı ve saptırıcı ceza metaforu; İsrâ 17:60, Sâffât 37:64, Duhân 44:43, Vâkı‘a 56:52 |
| شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ | Tevhid, nur ve bereket kaynağı | Ne doğuya ne batıya ait olan bereketli zeytin ağacı ve ilahi vahyin tecelli ettiği mukaddes vadi; Nûr 24:35, Kasas 28:30 |
| بَيْعَةِ الشَّجَرَةِ | Sadakat ve ahit mekânı | Hudeybiye’de müminlerin Resûlullah’a bağlılık andı içtiği tarihsel ve simgesel ağaç; Feth 48:18 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yasak ağaç ve şecere-i zakkum | Âdem’in imtihan vesilesi olan ağacın mahiyeti ve cehennemdeki zakkumun fiziksel mi sembolik mi olduğu tartışması | İmtihanın somutlaştığı sınır çizgisi ve ilahi adaletin tecelli vasıtası |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve hakemlik | Nisâ 4:65 gereğince müminler arasında patlak veren ihtilafların (şecerat) şer‘î yargıya götürülüp içten teslimiyetle kabulü | Dava konusu olan karmaşık çekişmeler ve bağlayıcı hükmün otoritesi |
| Tefsir | Temsil ve teşbih ayetleri | İbrâhîm suresindeki kelime-i tayyibenin kökü yerde dalları gökte olan bir ağaca (kelime-i tevhîd) benzetilmesi | Kökü sağlam (asl), dalları semaya uzanan üretken sistem |
| Hadis | Birlik, sadakat ve fitne | Sahâbîler arasında meydana gelen ihtilaflar için teşâcür lafzının kullanılması ve Hudeybiye biatının yapıldığı ağacın tevhid hassasiyetiyle anılması | İhtilafın fitneye dönüşmeden ilahi hakemlikle yatıştırılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk ayrımı | Aslî kök ve yan kollar | İnanç sistemini besleyen merkezi gövde | Tevhid kökü sabit dalları gökte bir ağaçtır; şirk ise köksüz, rüzgârda savrulan çürük yapıdır | Kesin |
| İlmi | Bilgi tasnifi ve metodoloji | Taksonomik şecere | Bilgilerin bir asıldan dallara ayrılması | Usûl ilmi ağacın gövdesi, fürû‘ ise bu gövdeden türeyen çatallı dallardır | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | Hukuki hakemlik | Çatışan iradeleri merkezi otoritede birleştirme | Kendi başına bırakıldığında çatışan taraflar (teşâcür), adil bir hakemin hükmüyle düzene girer | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet sermayesi | Kalıcı sermaye ve faizsiz getiri | Mevsimlik olmayan, kışın da ayakta kalan ana mal | Kökü sabit sermaye (asl), her mevsim ürün veren dallar (semere) vasıtasıyla sürekli katma değer üretir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf teorisinde ağaç veri yapısı ve fraktal dallanma | Bir kök düğümden (root node) başlayıp döngü içermeksizin çatallanan ve her bir dalı ana gövdeye hiyerarşik bağlanan matematiksel model | Kesin |
| Beşeri bilimler | Çatışma çözümü ve kurumsal hiyerarşi teorisi | Bireysel çıkarların birbirine girip tıkandığı noktada (ihtilaf), çatallanmayı yönetmek için tarafsız bir üst hakeme ihtiyaç duyulması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt botanik bir bitki türüne (ağaç) indirgemek ve Nisâ 4:65'teki شَجَرَ بَيْنَهُمْ fiilini rastgele bir "ortaya çıkış" veya basit bir "anlaşmazlık" sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, dallanarak yükselen, dalları birbirine girdiği için karmaşıklaşan ve çözümü ancak köke/asla veya yetkili bir merkeze rücu etmekle mümkün olan dinamik bir süreçtir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal ihtilafların doğasını (dalların iç içe geçmesi gibi kaçınılmaz olduğunu) kavrayamamak; hakemliğin ve yargının yalnızca ceza değil, dolaşmış bağları çözme sanatı olduğunu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, kâinattaki organik nizam (ağaç) ile toplumsal hayattaki ilişkiler ağının (ihtilaf ve dava) aynı morfolojik mantıkla çalıştığını gösterir; hayat dallanıp budaklandıkça merkeze bağlılık hayati hale gelir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın kök ve meyve ilişkisiyle anlatıldığı temsil ayetlerinde (İbrâhîm 14:24-26), yargı ve imanın sıhhati şartının bağlandığı teşri ayetinde (Nisâ 4:65) ve cennet imtihanının başlangıcında (Bakara 2:35). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çatışmanın mutlak bir yok oluş değil, fıtrî dallanmanın kontrolsüz kalmasından kaynaklandığını; adaletin ise dalları kesmek değil, onları adil bir gövdeye bağlamak olduğunu anlamayı sağlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKışın ayakta kalan sert bir gövde üzerinde yükselerek tepe noktasında birbirine giren çoklu dallar meydana getiren ağaç ve insanın iki çene kemiğinin çatallandığı ağız boşluğu.
- Soyut anlamBir asıldan çıkan fikir, iddia veya çıkarların çoklu kollara ayrılarak karmaşık bir örgü oluşturması; bu örgü içinde tarafların birbirine dolaşması ve ihtilaf hali.
- Sistematik karşılıkÇatallanan çokluğun (dalların) ana gövdeye (merkeze/hakeme) tabi kılınarak kaosun düzene dönüştürüldüğü hiyerarşik yargı ve idare modeli.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde dallanan sistemi (şecere/ağaç yapısını), ihtilaf eden tarafları veya dallanma noktalarını (düğümleri), taraflar arasındaki ilişkileri ve bağıntıları (kenarları), ise meşru merkezi otoriteyi, kökü veya adil hakemi (root node) temsil eder. Formül, sistemde ortaya çıkan her bir çatallanmanın () merkeze () bağlanan tek ve kesin bir yolla () çözüme kavuşturulduğunu, böylece döngüsel kaosun (şitâcâr) hiyerarşik ve adil bir düzene bağlandığını matematiksel olarak simgeler.