شنأ
ش - ن - أ
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
“Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise parçası anlamlarına gelir. “Şenaet” içten saldırmak ve parçalamayı istemek demektir. Türkçe’deki kökünü kurutmayı istemek, silip izini bile bırakmamak anlamlarına gelir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شنء
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise parçası anlamlarına gelir. “Şenaet” içten saldırmak ve parçalamayı istemek demektir. Türkçe’deki kökünü kurutmayı istemek, silip izini bile bırakmamak anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.502 harfباب الشين والنون و و ا ي ء معهما
ن ش و، ن و ش، ش ي ن، ش ن أ، ش أ ن، ن ش أ، ن أ ش، أ ش ن مستعملات
نش:
النّشوة: السُّكرُ، وانتشى فلان فهو نشوان، وقد يقال: نشي ينشى، في معنى: انتشى، فهو نشوانُ وامرأة نشوى مثل: عطشى. والجميع نشاوى. والنَّشا، مقصور نسيم الريح الطيبة، قال:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ وريحُ الخُزامى على الأجوع
واستنشيت نشوةً، أي: نسمتها، واستروحتها.
نوش:
النَّوش: التناول. ناشتِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR816 harfالشَناءَةُ، مثال: الشَناعَةِ: البُغْضُ. وقد شنَأته شَنْئاً، وشُنْئاً، وشِنْئاً، ومَشنأ، وشَنَآناً، بلتحريك وشَنْآناً، بالتسكين، وقد قُرِئَ بهما قوله تعالى: "شَنَآنُ قَوْمٍ". قال أبو عبيدة: الشنانُ، بغير هَمْزٍ، مثل الشَنَآنُ، وأنشد للأحوص:
وما العَيْشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهيوإنْ لامَ فيه ذو الشَنانِ وفَنَّدا
وشُنِئَ الرجُلُ، فهو مشنوءٌ، أي مُبْغَضٌ، وإن كان جميلاً. ورجُلٌ مَشْنَأٌ، أي:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.072 harfش ن ( و ا ي ء )
شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن .
شين : قال الليث : الشَّيْن معروف ، وقد شَانَه يَشِينُه شَيناً .
قلت : والشَّيْن ضد الزَّيْن ، والعرب تقول : وجه فلان زَيْن ، أي حَسَنٌ ذو زَين ، ووجه الآخر شَين ، أي قبيح ذو شيْن .
سَلمة ، عن الفراء ، قال : العَيْنُ والشَّيْن ، والشنار : العَيْب .
والشِّين حرف هجاء ، وقد شَيَّنْتُ شِيناً حَسَناً .
وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ
ش ن ( و ا ي ء ) شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن . شين : قال الليث : الشَّيْن معروف ، وقد شَانَه يَشِينُه شَيناً . قلت : والشَّيْن ضد الزَّيْن ، والعرب تقول : وجه فلان زَيْن ، أي حَسَنٌ ذو زَين ، ووجه الآخر شَين ، أي قبيح ذو شيْن . سَلمة ، عن الفراء ، قال : العَيْنُ والشَّيْن ، والشنار : العَيْب . والشِّين حرف هجاء ، وقد شَيَّنْتُ شِيناً حَسَناً . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى ) ( الرحمن : 29 ) ، قال المفسِّرون : من شأنه أن يعزّ ذليلاً ، ويذلّ عزيزاً ، ويغني فقيراً ، ويُفقر غنِيّاً ، ولا يشغَلُه شأن عن شأن . والشأن الخطْب ، وجمعه شئُون . ويقال : أتاني فلان وما شَأَنتُ شأْنَه ، ولا مَأنْتُ مأنَه ، ولا انتبلْتُ نَبْلَه ، أي لم أعبأ به ولم أكترثْ له . وقال الليث : الشئُون : عروق الدَّمْع من الرأس إلى العَيْن الواحد شَأْن . قال : والشُّئون نمانم في الجمجمة بين القبائل . وقال أحمد بن يحيى : الشئون عُروق فوق القبائل ، فكلّما أَسَنَّ الرجلُ قَوِيت واشتدَّت . وأخبرني المنذريّ ، عن إبراهيم الحربي ، عن أبي نصر ، عن الأصمعي ، قال : الشئون مواصل القبائل ، بين كلّ قبيلتين شأن ، والدموعُ تخرج من الشئون ، وهي أربَعٌ بعضُها إلى بعض . قال إبراهيم ، وقال ابن الأعرابيّ : للنّساء ثلاث قبائل . وروي عن عمرو ، عن أبيه ، أنه قال : الشُّأْنَانِ عِرقان من الرأَس إلى العَيْن . وقالَ عَبِيد بن الأبرص : عَيْنَاكَ دَمْعُهما سَرُوب كأَنَّ شأْنيهما شعِيبُ قال : وحجة الأصمعي قوله : لا تُحْزِنيني بالفِراق فإنَّني لا تَسْتَهِلُّ من الفِراقِ شئُوني وقال غيره : الشئون : عروق في الجبل ينبت فيها النَّبْع ، واحدها شَأْن . ويقال : رأيت نخيلاً نابتةً في شأن من شئون الجبل . وقيل : عروق من التراب في شقوق الجِبَال يُغرَسُ فيها النخل . وشئون الخمر ما دبَّ منها في عُروق الجَسَد . قال البَعِيث : بأطيبَ مِنْ فيها ولا طعمَ قَرْقَفٍ عُقارٍ تمشِّي في العظام شئونُها أشن : قال الليث : الأشْنَة شيء من العِطْر أبيض دقيق ، كأنه مبشور من عِرق . قلت : ما أراه عربيّاً . نوش : قال الله جلَّ وعزَّ : ( ءَامَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن ) ( سبأ : 52 ) . قال أبو عبيد : التَّنَاوش التناول ، والنَّوْش مثله . نُشتُ أنُوش نَوْشاً . سلمة ، عن الفرّاء : أهل الحجاز تركوا همز التَّناوش ، وجعلوه من نُشتُ الشيء ، إذا تناولتَه ، وأنشدنا : فهيَ تَنُوشُ الحوضَ نَوْشاً من عَلاَ نَوْشاً به تقطع أجوازَ الْفَلاَ وقد تناوَشَ القومُ في القِتَال ، إذا تناول بعضُهم بَعْضاً بالرِّمَاح ، ولم يتَدانَوْا كلَّ التَّدَانِي . قال الفرَّاء : وقرأ الأعمش وحمزة والكسائيّ : التناؤش بالهمز يجعلونه من نَأشْتُ ، وهو البطء . وأنشد : وجئتَ نئيشاً بَعْدَ ما فاتك الخبَرْ وقال الآخر : تَمَنِّي نَئِيشاً أن يكون أطاعَنِي وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأمُورِ أمورُ قال : وقد يجوز همز التناوُش ، وهو من نُشْت ، لانضمام الواو . ومثل قوله : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) . قال الزّجاج : التناوش بغير همز : التناول . المعنى : وكيف لهم أن يتناوَلُوا ما كان مبذولاً لهم ، وكان قريباً منهم ؛ فكيف يتناوَلُونه حين بَعُدَ عنهم ؟ قال : ومَنْ همز فهو من النّئِيش ، وهو الحركة في إبطاء ، والمعنى مِنْ أين لهم أن يتحركوا فيما لا حيلة لهم فيه أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : انْتَأَش الشيء ، أي تأخَّر بالهمز . وأخبرني المنذريّ عن الحربيّ عن عمرو عن أبيه : ناقة مَنُوشَةُ اللحم ؛ إذا كانت رقيقة اللحم . وانْتَأَشه ، أي انتزعَهُ . وأمّا قولهم : انتاشني فلان من الهَلكة ، أي أنْقَذَني ، فهو بغير همزٍ بمعنى تناولني . نشأ : قال الليث : النَّشَأُ : أحداث النّاس . يقال للواحدِ أيضاً : هو نَشَأُ سَوْءٍ . والناشِيءُ الشابّ ، يقال : فتًى ناشيء ، ولم أسمع هذا النّعْتَ في الجاريَة . والفعل نَشَأ ينشَأ نَشْأً ونَشْأَةً ونشاءَة . ورَوى سَلَمة عن الفراء : العرب تقول هؤلاء نَشْءُ صِدْق ، فإذا طَرَحُوا الهمزة قالوا : هؤلاء نَشُو صِدْقٍ ، ورأيت نشَا صِدْق ، ومررت بنَشِي صدق ، وأجوَد من ذلك حَذفُ الواو والألف والياء ، لأن قولهم : ( يَسَل ) أكثر من قولهم يَسْأَل و ( مَسَلَةٌ ) أكثر من ( مَسألة ) . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم ، أنه قال : الناَّشيء الشابّ حين نشأ ، أي بلغ قامَةَ الرجل ، ويقال للشابّ والشابَّة إذا كانوا كذلك : هم النَّشَأ يا هذا والنّائون ، وأنشد لنُصَيب : وَلَوْلاَ أَنْ يُقَالَ صَبَا نُصَيْبٌ لَقُلْتُ بنفسيَ النَّشَأُ الصِّغَارُ فالنَّشَأ قد ارتفعْن عن حدّ الصِّبا إلى الإدراك ، أو قربْنَ منه . نشأَتْ تنشَأ نَشْأ ، وأنشأ الله إنشاء ، قال وناشيء ونَشَأ جماعة ، مثل خادم وخَدَمَ ، وطالب ، وطَلَب . الحرانيّ ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : النَّشَأ : الجواري الصّغار في بيت نُصَيب . وقال الفراءِ في قول الله جلّ وعزّ : ( بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِىءُ ) ( العنكبوت : 20 ) . قال : القُرّاء مجتمعون على جزم الشين ، وقَصْرها إلا الحسن البَصْري ، فإِنه مَدَّها في كلّ القرآن ، فقال : النَّشاءة ، وهو مثل الرّأفة والرآفة ، والكَأبة والكآبة . وقوله تعالى : ( كَظِيمٌ أَوَمَن يُنَشَّأُ فِى الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ ) ( الزخرف : 18 ) ، قال الفرّاء : قرأ أصحابُ عبد الله : ( يُنشَّأُ ) ، وقرأ عاصم وأهل الحجاز : ( يَنشَأُ ) . قال : معناه أن المشركين قالوا : الملائكة بَنَات الله ، تعالى الله عما افتروا ، فقال الله جلّ وعزّ : أَخَصَصْتُم الرحمانَ بالبَنَات ، وأحدكم إذا وُلد له بنتٌ يَسودُّ وجهه . قال : وكأنه قال : أوَمَنْ لا يُنشَّأ إلا في الحِلية ، ولا بَيَان له عند الخِصَام يعني البنات تجعلونَهُنّ لِلَّهِ وتستأثرون بالبنين قال الزّجاج في قوله تعالى : ( تُكَذِّبَانِ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَئَاتُ فِى ) ( الرحمن : 24 ) وقرىء ( الْمُنشِئَات ) ، قال : ومعنى المُنْشَآت : السفُن المرفوعات الشُّرُع ، قال : والمنشِئَات : الرّافعات الشرع . وقال الفرّاء : مَن قرأ ( المنشِآت ) فهن اللاّئي يُقْبِلن ويُدْبِرْن ، و ( المنشَآتِ ) أُقْبِلَ بهنَّ وأُدْبِر . وقال الشماخ : عَلَيْهَا الدُّجَى المستنشَآت كأنها هَوادجُ مشدودٌ عليها الجزاجزُ يعني الزُّبَى المرفوعات . وقال الله جلّ وعزّ : ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) . أخبرني المنذريّ ، عن الحربيّ ، عن الأثْرم ، عن أبي عُبَيدة ، قال : ناشئة الليل : ساعاته ، وهي آناءُ الليل ، ناشئةً بعد ناشئة . وقال الزَّجّاج : ناشئة الليل ساعات الليل كلّها ، ما نشأ مِنْه ، أي ما حَدَث ، فهو ناشئة . وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربيّ ، أنه قال : كان أنس والحسَن وعليّ بن الحسَيْن والضحاك والحكَم ومجاهِد يقولون : ناشئة الليل : أوله ، وإليه ذهب الكسائيّ . وقال ابن عباس : النّاشئة : ما كان بَعْدَ نَوْمه . قال : وقال ابن مسعود وابن عمر وابن الزبيرَ وأبو مالك ومُعَاوية بن قُرّة وعِكْرمة وأبو مَجْلَز والسُّدِّيّ : الليل كلّه ناشئَة ، متى قمتَ فَقَدْ نَشأْتَ . قال : وأخبرني أبو نصر ، عن الأصمعيّ : خرج السَّحاب له نشء حَسَن ، وخرج له خروج حسن ، وذلك أوّل ما ينشأ ، وأنشد : إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ له الصَّبَا فَعَاقَبَ نشءٌ بعدها وخَرُوجُ قال : وأخبرنا عمرو عن أبيه : أنشأت الناقة فهي مُبْشِىءٌ إذا لَقِحَت ، ونشأ الليل ارتفع ، والنشأ : أحداث الناس ، غلام ناشيء وجارية ناشئة ، والجميع نشأ . وقال شمِر : نشأَ : ارتفع ، ونشأت السحابةُ ، ارتفَعَت ، وأنشأها الله ، ويقال : من أين أنشأْتَ ؟ أي من أين جئتَ ؟ وقال أبو عمرو : أنشأ يقول كذا وكذا ، أي أقبل ، وأنشأ فلان : أقبل . وأنشد قولَ الراجز : مَكانَ مَنْ أَنشا عَلَى الرَّكَائِبِ وقال ابن الأعرابيّ : أنشأ ، إذا أنشد شِعْراً أو خطب خُطبة فأَحسَنَ فيهما . ابن السّكّيت عن أبي عمرو : تنشّأْتُ إلى حاجتي ، نهضت إليها ومَشيْتُ ، وأنشد : فَلمَّا أنْ تَنشَّأَ قَامَ خِرْقٌ من الفِتْيانِ مختلَقٌ هضُومُ قال وسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقول : تَنشَّأَ فلان غادِياً ، إذا ذهب لحاجته . أبو عُبيد : النشيئَة : الحجر الذي يُجعَل أسفل الحوض ، والنَّصَائِب : ما نَصِب حوله ، وأنشد : هَرَقْنَاهُ في بادي النَّشيئَةِ دائِرٍ قديمٍ بعهد الماء بُقْعٍ نَصَائِبُهْ وقال الليث : أنشأ فلان حديثاً ، أي ابتدأ حديثاً ورفعه . نشي : ابن السكّيت عن الكسائيّ : رجل نَشيان للخبر ونشْوَان ، وهو الكلام المعتَمَدُ . ويقال : من أين نشِيتَ هذا الخبر ؟ وفي السُّكْر : رجل نَشوان ، واستبانت نَشوتُه . قال : وزعم يونس أنه سمع ( نشوته ) . أبو عُبيد عن أبي زيد : نشيتُ منه أنشَى نشوَةً ، وهي الريح يجدها . وقال شمِر : يقال : من الريح نِشوة ، ومن السُّكر نَشوة . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النّشوة : ريح الخمر . الأصمعيّ : انظر لنا الخبَرَ ، واسْتَنْشق واسْتَوْشِ ، أي تعرَّفْه . وقال شمِر : يقال : رجل نشيان للخبر ، ونشوان من السُّكْر ، وأصلهما الواو ففرّقوا بينهما ، قال : وقوله : منَ النّشوات والنِّساء الحسان أراد جمع النّشوة . وقال الليث : يقال : نَشيَ فلان وانْتَشى ، فهو نَشوان ، وامرأة نَشوَى ، أي سَكْرَى . واستنْشيت نَشَا ريح طيبة ، أي نسَمْتُها ، وأنشد : ويَنشى نَشا المِسْكِ في فارةٍ وريحَ الْخُزامى عَلَى الأجرَع وقال ابن الأعرابيّ : الناشيء الغلام الحسَن الشباب . شنأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) . قال الفرَّاء : قال الله تعالى لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، أي مُبْغِضُك وعدوّك هو الأبتر . الحرّانيّ عن ابن السِّكيت ، قال : سمعْتُ أبا عمرٍ و يقول : الشانيء : المبغض ، والشِّنْء والشَّنْء : البِغْضَة . قال : وقال أبو عُبيدة في قوله : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ) ( المائدة : 2 ) يقال : الشنآن ، بتحريك النون والهمزة ، والشنْآن بإسكان النون : البغْضة ، وبعضُهم يقول : الشَّنآن ، وأنشد : وإنْ لاَمَ فيه ذُو الشّنَانِ وفَنَّدَا سَلَمة عن الفراء : من قرأ : ( شَنَان قوم ) فمعناه بُغْضُ قوم ، شِنئتُهُ شنَآنا وشَنانا ، ومن قرأ : ( شَنَآنُ قَوْمٍ ( فهو الاسم لا يحملنكم بَغِيضُ قَوْم . وقال أبو عُبيد : يقال : شَنِئتُ حقّك ، أي أقررتُ به وأخرجتُه من عندي . قال العجّاج : زَلَّ بنُو الْعَوّام عَنْ آل الحكَمْ وشَنِئُوا المُلْك لمَلْكٍ ذِي قَدَمْ أي أخرجوه من عندهم ، وقَدَم : منزلةٌ ورفعة . وقال الفرزدق : وَلَوْ كَانَ فِي دَيْنٍ سوَى ذا شنِئتُم لَنَا حَقَّنَا أو غَصَّ بالماء شَارِبُهْ وقال أبو الهيثم : يقال : شَنِئْتُ الرجل شَنْأً وشنْأةً وشنَآنا وَمَشْنَئاً ، أي أبْغضته ، ولغةٌ رديئة شَنَأْتُ بالفتح . الحرّانِيّ عن ابن السكيت : أزد شَنُؤَة ، بالهمز على ( فَعُولَة ) ، ولا يقال : شَنُوَّة . أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : الرجل الشَّنُوءة : الذي يتقزّز من الشيء ، قال : وأَحْسِب أن أزْدَ شَنوءة سُمِّي بهذا . قال : والمِشْناء ، ممدود الهمزة مكسور الميم : الذي يُبْغضه الناس ، وهو على ( مِفْعَال ) . وقال ابن السِّكِّيت : رجلٌ مشنوء ، إذا كان مُبَغَّضاً ؛ وإن كان جميلاً ، ورجل مَشْنَاء ، إذا كان قبيح المنظر ، ورجُلان مَشْناء ، ورجال مَشْنَاء . وروِي عن عائشة أنها قالت : ( عليكم بالمشنْيئة النَافِعَة التلبين ) تعني الحَسُوّ . وقال الرّياشيّ : سألت الأصمعيْ عن المَشنيئة ، فقال : البغيضة . وقال الليث : رجل شَناءَة وشنَائِية ، بوزن ( فِعَالة ) و ( فَعَالِية ) ، مُبَغَّض سيْىء الخُلُق . وشن : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : التَّوشّن : قِلَّة الماء . قال : والتشوُّن خفّة العقل ، قال : والشَّوْنة : المرأة الحمقاءِ . وقال ابن بُزُرْج : قال الكِلابيّ : كان فينا رجل يَشون الرؤوس يُريد يَفْرِج شئون الرؤوس ، ويخرج منها دابّة تكون على الدِّماغ ، فترك الهمز وأخرجه إلى حدّ ( يقول ) كقوله : قُلْتُ لرجليَّ اعملا ودُوبَا فأخرجها من دأبْتُ إلى دُبْتُ ، كذلك أراد الآخر ( شنْتُ ) .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.396 harf(باب الشين والنون وما يثلثهما)
(شنأ) الشين والنون والهمزة أصلٌ يدلُّ على البِغضة والتجنُّب للشيء. من ذلك الشَّنُوءَة، وهي التقزُّز؛ ومنه اشتقاق أَزْدِشَنوءة. ويقال: شَنِئَ فُلانٌ فلاناً إِذا أَبغَضَه. وهو الشَّنَآن، وربما خَفَّفوا فقالوا: الشَّنَان. وأنشدوا:
فما العيشُ إلاَّ ما تَلَذُّ وتَشْتَهي *** وإِنْ لاَمَ فيه ذو الشَّنَانِ وأَفْنَدَا([1])والشنْءُ: الشَّنَآن أيضاً. ورجلٌ مِشناءٌ على مِفعال،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR271 harf- شنئته: تقذرته بغضا له. ومنه اشتق: أزد شنوءة، وقوله تعالى: ﴿لا يجرمنكم شنآن قوم﴾ [المائدة/8]، أي: بغضهم، وقرئ: ﴿شنأن﴾ (وهي قراءة ابن عامر وشعبة وابن وردان وابن جماز بخلف عنه. الإتحاف 197) فمن خفف أراد: بغيض قوم، ومن ثقل جعله مصدرا، ومنه: [إن شانئك هو الأبتر} [الكوثر/3].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR321 harfش ن أ
شنئته شنأة وشنآناً وهو عدو شانيء ولا أبا لشانئك ومشنوء من يشنؤك.
وهو مشنأ ومشنأ الخلق: للقبيح المنظر مصدر يستوي فيه الواحد وغيره.
ورجل شنوءة: يتقزز من كل شيء.
ومن المجاز: شنئت حقك وشنئت لك هذا فلا أرجع فيه أبداً إذا طابت له نفسه به وهو من قولهم: أبغض حق أخيك لأنه إذا أحبه منعه وإذا أبغضه أعطاه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.497 harfالشَّناءة مثل الشَّناعةِ: البُغْضُ.
شَنِئَ الشيءَ وشَنَأَه أَيضاً، الأَخيرة عن ثعلب، يَشْنَؤُهُ فيهما شَنْأً وشُنْأً وشِنْأً وشَنْأَةً ومَشْنَأً ومَشْنأَةً ومَشْنُؤَةً وشَنَآناً وشَنْآناً، بالتحريك والتسكين: أَبْغَضَه. وقرئَ بهما قوله تعالى: ولا يَجْرِمَنَّكم شَنآنُ قوم. فمن سكَّن، فقد يكون مصدراً كَلَيَّان، ويكون صفة كَسَكْرانَ، أَي مُبْغِضُ قوم. قال الجوهري: وهو شاذ في اللفظ لأَنه لم يجئْ شيءٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR176 harf* ش ن أ * * الشَّانِئُ * المبغض وقد * شَنِئَهُ * بالكسر * َِشُنْئاً * بسكون النون والشين مفتوحة ومكسورة ومضمومة و * مَنْشَأً * كمعلم و * شَنَآناً * بسكون النون وفتحها وقرئ بهما
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.060 harfشنأه كمنعه وسمعه الأولى عن ثعلب، يشنؤه فيهما شنأ ويثلث، قال شيخنا: أي يضبط وسطه أي عينه بالحركات الثلاث، قلت: وهو غير ظاهر، بل التثليث في فائه، وهو الصواب، فالفتح عن أبي عبيدة، والكسر والضم عن أبي عمرو الشيباني، وشنأة كحمزة ومشنأة بالفتح مقيس في البابين ومشنؤة كمقبرة مسموع فيهما وشنآنا بالتسكين وشنآنا بالتحريك فهذه ثمانية مصادر، وذكرها المصنف، وزيد: شناءة ككراهة، قال الجوهري: وهو كثير في المكسور،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.044 harfشَنِئَهُ
1 شَنِئَهُ ذ , (Th, S, Mgh, Msb, K, &c.,) and شَنَأَهُ, (K,) but this is said by AHeyth to be a bad dial. var. of the former, (TA,) aor. شَنَاَ , (Msb, K,) inf. n. شَنْءٌ (AO, S, Msb, K) and شِنْءٌ and شُنْءٌ (Aboo- 'Amr Esh-Sheybلnee, S, K) and شَنْأَةٌ (K, TA, in the CK شَناءَة [i. e. شَنَآءَةٌ, which is afterwards added in the TA, not as in the K, and mentioned in the S but not there
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR464 harfMadde başı: شنءشَنَأَ
شَنَأَ $aniY^a A ( n. ac. شَنْء 1 , مَشْنَأ 17 , مَشْنَأَة 17t , شَنَاْء 22 , شَنْءَاْنُ 33 , شَنَآن 36 ),
a. Hated, detested.
تَشَاْنَأَ
تَشَاْنَأَ VI ,
a. Hated each other.
شَُِنْء
شَُِنْء [ شَنْء 1 , شِنْء 2 , 3 ],
a. Hatred, hate.
مَشْنَأَة
مَشْنَأَة [ 17t ],
a. see 2 .
شَانِى
$aAniY^ [ 21 ] , ( pl. شُنَّآء [ 29 ] ),
a. Hater; enemy.
شَنَآءَة
شَنَآءَة [ 22t ],
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.489 harfMadde başı: شنءشنء
شَنِئَ - يَشْنَأُ (شَنَأَ - يَشْنَأُ) - شَنَآن - شَانِئ
شَنِئَ - يَشْنَأُ (شَنَأَ - يَشْنَأُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يبغضه بشدة ويتقزز منه ويميل لأذيته: يبغضه بشدة لدرجة يميل فيه لإلحاق الأذى والضر به، وذلك كمعاملة بالمثل أو كانتقام منه
شَنَآن: على وزن " فـَعـَلان " اسم فعل مبالغة من " شَنِئَ - يَشْنَأُ ": البغض الشديد حتى التقزز
Mücavir kökler35 mücavir (44 toplam)
- بتر
1 ortak ayet · Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için)…
- جرم
2 ortak ayet · Cürame hurma döküntüsü demektir
- قلد
1 ortak ayet · Anahtardır
- صيد
1 ortak ayet · Av
- وقي
2 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- عون
1 ortak ayet · Yardım istenilen
- شهر
1 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- قسط
1 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- برر
1 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- شعر
1 ortak ayet · Şuurunda olurlar
- صدد
1 ortak ayet · Alıkoyarlar
Geçtiği ayetler(3)
… مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا …
KinlenmekEy iman edenler; Allah’ın nişanelerine, haram olan aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklı hayvanlara ve Rabblarından nimet, rıza taleb ederek Beyt’ül Haram’a gelenlere hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıkınca avlanın. Sizi Mescid-i Haram’dan alıkoydukları için bir kavme olan kininiz, siz haddi aşmaya sürüklemesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın. Günah işlemek ve aşırı gitmek üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah’ın cezası şiddetlidir.
… آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى …
KinlenmekEy iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شنأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بغض, كره, مقت, فرك |
| Zıt Kök | حبب |
| Çekirdek Özet 1 | İğrenme, tiksinme ve çirkin bularak bir nesneden veya kimseden uzaklaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Adaleti zedeleyecek veya yok etme arzusu doğuracak boyutta derin husumet ve nefret |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel nefretin hukuki sınırları aşmaması ve varoluşsal yok etme eylemine dönüşmemesi gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt duygusal bir kızgınlık veya basit bir sevgisizlik gibi algılanıp adaleti engelleyici ve kök kurutmayı hedefleyen yıkıcı husumet boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شن | Yayılma, dökülme, kuruma, sertleşme ve parça parça dağılma anlamı taşır; شنن kökünde suyun peş peşe dökülmesi, شنب kökünde dişlerin serinliği ve parıltısı, شنج kökünde büzüşüp toplanma görülür. | أ | Çekirdekteki yayılma ve sertleşme hareketini içsel bir tiksintiye, ani bir tepkiyle dışlama, iğrenerek uzaklaşma ve köklü bir düşmanlığa dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, keskinlik, parçalama ve aşındırıcı sert temas |
| ن | Filiz, yılan, balık | Canlılık, içten içe süregiden hareket ve derin yönelim |
| أ | Öküz başı | Güç, başlangıç, öne atılma ve kararlı itici kuvvet |
| شنأ | Dişin parçalayıcı sertliğinin içsel bir dürtüyle birleşerek güçlü bir itme ve dışlama tepkisine dönüşmesi | Varlığa veya duruma karşı duyulan aşırı hoşnutsuzluğun, onu bütünüyle reddetme, itme, çirkin görme ve yok olmasını isteme şeklinde somutlaşmasıdır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyden iğrenip tiksinerek geri çekilmek, kılık kıyafeti veya görünüşü çirkin bularak yüz çevirmek, kabuk bağlayıp dökülen deri veya yırtılmış bez parçası gibi bir nesneyi değersiz görüp atmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kabileler arası derin husumeti ve iğrenç bulunup dışlanan tutumları anlatmak için kullanılmıştır; nitekim meşhur kullanımda düşmanın kin ve nefretine aldırmadan lezzetli ve onurlu bir hayat sürmekten bahseden beyitte kök bu manada geçmektedir. فما العيش إلا ما تلذ وتشتهي / وإن لام فيه ذو الشنان وأفندا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem kabile adlandırmalarında ve bedevi dilinde tiksinen, kibirli ve temizliğe aşırı düşkün olup kirden kaçınan anlamında kullanılmıştır; meşhur Yemen kabilesi Ezd Şenûe (أزد شنوءة) bu kökten türemiş olup kirlilikten, alçaklıktan ve ayıplanacak işlerden tiksinip sakınan topluluk demektir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça شنأ kökü, Sami dillerinde nefret etmek, düşmanlık beslemek ve iğrenmek anlam alanıyla doğrudan kesişen köklü bir morfolojik mirasa dayanır. İbranicede sâne (שנא) fiili nefret etmek, tiksinmek ve düşmanlık beslemek anlamında birebir fonetik ve semantik denklik gösterir; Ahd-i Atîk metinlerinde sevginin zıddı olarak bir kimseyi dışlamak ve ondan uzak durmak manasında yaygın biçimde geçer. Süryanicede sənâ (ܣܢܐ) kökü nefret etmek, düşman olmak ve çirkin bulmak anlamlarını muhafaza eder. Akadca šanā'um / zênûm biçiminde öfkelenmek, küsmek ve uzaklaşmakla ilişkili köklerle de anlamsal yakınlık kurulabilir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği, bedensel bir tepki olan tiksinme ve tükürme/reddetme refleksinin soyutlanarak kalıcı düşmanlık ve varoluşsal dışlama haline dönüşmesidir. Arapçada kökün hemzeli yapısı bu kopuşu ve itişi daha sert ve ani bir duygu yoğunluğu haline getirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شنأ | Bir nesneyi çirkin bularak tiksinme (et-takazzüz), nefretle dışlama ve kalıcı düşmanlık besleme eylemidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שָׂנֵא (sane), Süryanice ܣܢܳܐ (sena) | Düzenli ses denkliğiyle Sami ortak mirasıdır; nefret etme, dışlama, tiksinme ve düşmanlık ortak semantik çekirdektir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik paralellikler | Çirkin görme ve tiksinerek tükürme refleksinden türeyen duygusal uzaklaşma matrisi. | Muhtemel |
Kaynak Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شنأ | Anlamlı | Tiksinmek, nefret etmek, düşmanlık | Hedef köktür; çirkin bularak birinden veya bir şeyden uzaklaşmak ve husumet duymaktır. | Kur'an'da geçer |
| شأن | Anlamlı | Durum, iş, hâl, kafatası dikiş çizgisi | İnsanın meşgul olduğu önemli mesele, hâl ve gidişat; kafatası kemiklerinin birleşim çizgileri. | Kur'an'da geçer |
| نشأ | Anlamlı | Ortaya çıkmak, büyümek, yükselmek | Bir şeyin ilk defa var olması, canlanıp boy atması, yaratılışın başlaması. | Kur'an'da geçer |
| نأش | Anlamlı | Almak, yakalamak, istemek, gecikmek | Bir şeyi elde etmek üzere uzanmak yahut bir işi ağırdan almak manasındadır. | Kur'an'da geçmez |
| أشن | Anlamlı | Değişmek, kokmak, bozulmak | Suyun bekleyerek renginin veya kokusunun bozulması, acılaşması; eşen kökü. | Kur'an'da geçmez |
| أنش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شنأ | Merkez | Düşmanlık ve iğrenme | İğrenme ve tiksinmeyle karışık, karşı tarafı silme ve kökünü kazıma arzusu taşıyan köklü nefret | Tiksindirici bularak dışlamak ve varlığını hazmedememek |
| بغض | Komşu | Nefret ve sevgisizlik | Kalbin bir şeye karşı duyduğu genel soğukluk ve iticiliktir; tiksinme veya çirkin görme zorunluluğu barındırmaz | Salt sevginin yokluğu ve kalpteki zıt duygusal durum |
| كره | Komşu | İstememe, zor gelme | Bir şeyin nefse ağır gelmesi, fıtrata veya isteğe ters düşmesidir | Düşmanlıktan ziyade hoşlanmama ve zahmetli bulma |
| مقت | Komşu | Ağır tiksinti ve kınama | İğrenç ve alçakça bir davranıştan ötürü duyulan şiddetli öfke ve aşağılama | Çirkin bir suç veya ahlaksızlık sebebiyle oluşan nefret |
| فرك | Komşu | Eşler arası soğukluk | Özellikle karı koca arasında ortaya çıkan nefret ve sevginin kaybolması durumu | Aile içi ilişkilerde baş gösteren duygusal uzaklaşma |
| حبب | Zıt | Sevgi ve bağlılık | Kalbin bir şeye yönelmesi, onu güzel bulup ona yaklaşması ve varlığını istemesi | Bir varlığa duyulan yakınlık, muhabbet ve benimseme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شنأ | İğrenerek nefret etme | Tiksinme, çirkin bulma ve kök kurutma arzusunu içeren derin husumet | Kesin |
| Latince | Odisse, Detestari | Nefret etmek, tiksinerek lanetlemek | Odisse kökü kalıcı düşmanlığı, detestari ise tanıklıkla dışlayıp lanetlemeyi karşılar; kökün biyolojik iğrenme boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Loathe, Abhor, Detest | Tiksinerek nefret etmek | Loathe ve abhor kelimeleri iğrenme ve geri çekilme boyutunu çok iyi karşılar; hate kelimesine kıyasla fizyolojik reddi daha güçlü verir | Güçlü |
| Almanca | Verabscheuen, Hassen | İğrenmek, tiksintiyle nefret etmek | Verabscheuen fiili tiksinerek dışlamayı, hassen ise kalıcı husumeti ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Abhorrer, Exécrer | Nefretle tiksinmek, iğrenmek | Derin bir tiksintiyle birlikte varlığından nefret etme nüansını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Dictionnaire Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَنَآنُ (Şeneân / Şen'ân) | Bir topluluğa duyulan derin husumet ve nefretin adalete engel olmaması ilkesi | Hukuki ve ahlaki bağlam; müminlerin düşmanlarına karşı dahi adaletten sapmaması emredilir (Mâide 5:2, Mâide 5:8). |
| شَانِئَ (Şâni') | Kişinin şahsına, davasına ve varlığına karşı yıkıcı nefret besleyen, onun kökünün kurumasını dileyen azılı düşman | Bireysel ve teolojik meydan okuma; Hz. Peygamber’e soyu kesik diyenlerin asıl kendilerinin sonunun kesik olduğunu bildiren bağlam (Kevser 108:3). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Düşmanlık ve ilahi adalet / Nübüvvetin korunması | Hz. Peygamber’in şanını küçümsemeye çalışan müşriklerin psikolojisi ve bunların varoluşsal yenilgisi ele alınır. | Peygamber’e ve hakikate yönelen varoluşsal nefretin bizzat nefret edeni tüketmesi. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve adalet teorisi | Hâkimin veya idarecinin düşmanlık beslediği kimse aleyhine vereceği hükmün geçerliliği; düşmanlığın zulme yol açmaması ilkesi. | Kalpteki nefretin nesnel hukuki kararlara ve temel haklara etki etmesinin yasaklanması. |
| Tefsir | Hukukun üstünlüğü ve nefret psikolojisi | Mâide Suresi'ndeki شنآن kelimesinin kıraat farkları (şeneân/şen'ân) üzerinden mastar veya sıfat olması ve ayetin getirdiği evrensel ahlak kaidesi. | Düşman topluluklara duyulan haklı veya haksız öfkenin adaleti çiğnetme sınırına varmaması. |
| Hadis | Müminler arası ilişkiler ve ahlak | Hadislerde müminlerin birbirine nefret beslememesi, sırt çevirmemesi bağlamında geçen husumet uyarıları. | Birlik ve kardeşliği dinamitleyen derin kin ve dışlamanın yasaklanması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate ve elçiye karşı takınılan tavır | Varoluşsal inkâr ve nefret | İmandan kopuşu kalıcılaştırma | Kişinin hakikati sırf taşıyıcısına duyduğu iğrenme ve husumet sebebiyle reddetmesi. | Kesin |
| İlmi | Epistemik nesnellik ve veri analizi | Ön yargı ve duygusal tarafgirlik | Gerçeği çarpıtma engeli | Araştırmacının nefret ettiği bir kaynağın veya grubun doğru bilgisini reddetmemesi gerekliliği. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ilişkiler ve kamu hukuku | Düşmanla ilişkilerde hukukun üstünlüğü | Çatışmanın vahşete dönüşmesini önleme | Savaş halinde veya husumet duyulan devlet/topluluklara karşı adaletin ve anlaşmaların korunması. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve piyasa ilişkileri | Ayrımcılık ve boykotun adalet sınırı | Haksız iktisadi yıkımı engelleme | Husumet duyulan muhatabın hakkını gasp etmeme, ticari ahitleri ve ölçüyü çiğnememe ilkesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektrostatik itme kuvveti (Coulomb itmesi) | Aynı yüklü iki parçacığın aralarındaki mesafeyi açacak biçimde birbirini şiddetle itmesi ve birbirinin etki alanını sıfırlamaya çalışması; kökteki dışlama ve itme hareketiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ötekileştirme ve yok etme güdülü düşmanlık (Dehumanization / Yok sayma) | Sosyal psikolojide muhatabı insanlıktan çıkarma, iğrenç bir nesne gibi algılayarak onun var olma hakkını elinden alma ve toplumsal alanın dışına sürme mekanizması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir sevgisizlik, kişisel dargınlık veya hafif bir hoşnutsuzluk seviyesine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın adaleti çiğnemesine, muhatabını yok saymasına ve soyunu kurutma arzusuna varacak kadar derin, tiksinti temelli ve köreltici bir düşmanlığı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide Suresi’ndeki adaleti koruma emrinin önemi anlaşılamaz; ayetin yalnızca küçük anlaşmazlıkları değil, savaş ve kan davası derecesindeki şiddetli nefret ortamlarında bile hukukun korunmasını emrettiği gözden kaçar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk felsefesinin en yüksek zirvesini gösterir; en şiddetli nefret ve husumet anında bile nefsin hevasına uyulmayıp adaletin ayakta tutulmasını bu kök üzerinden vazeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hukukun üstünlüğü, düşmanla ilişkiler, savaş hukuku ve peygamberliğin inkârcılar karşısındaki manevi zaferini anlatan ayetlerde (Mâide 5:2, 5:8 ve Kevser 108:3) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın ancak sevdiği veya taraftarı olduğu kişilere karşı adil olabileceği zannını yıkar; adaletin hislerden, sevgiden ve nefretten bağımsız mutlak bir ilahi ilke olduğunu ispatlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneden iğrenip yüz çevirmek, onu çirkin bularak dışlamak ve yırtıp atmak.
- Soyut anlamBir varlığın varoluşunu hazmedemeyecek derecede derin bir nefret ve husumet beslemek, onun yok olmasını arzulamak.
- Sistematik karşılıkNefretin adaleti rehin almasına izin vermeyen, duygusal itme kuvvetine karşı ahlaki ve hukuki dengeyi dayatan evrensel norm.
- LaTeX modeli
daha yalın sembolik ifadesiyle:
doğrudan hareket dinamiği olarak:
- LaTeX açıklamasıFormüldeki değişkeni شنأ kökünün temsil ettiği nefret ve tiksinti potansiyelini, taraflar arasındaki mesafeyi, bu nefretin doğurduğu dışlayıcı ve itici kuvveti temsil eder. Model, nefret kuvveti () sonsuza yaklaşsa dahi, uygulanması gereken asgari adalet kuvvetinin ( veya ) hiçbir şekilde sıfırlanamayacağını ve nefretin vektörel olarak adaleti yönlendirmesine () izin verilmeyeceğini sembolize eder.