صدد
ص - د - د
KÖK- 42 geçiş
- 41 ayet
- 28 sîga
- 9 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Alıkoyarlar
Notlarım
Sözlükler(9)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR673 harfباب الصاد والدال
ص د يستعملان فقط
صد:
تقول: صَدَّ يصِدُّ صَدّاً وهو شِدَّة الضَّحِكِ والجَلَبة، قال اللهُ- عزَّ وجَلَّ-: "اذا قَوْمُكَ منه يَصُدُّونَ" اي يَصدّون ويضحَكُون.
وصَدَدتُه عن كذا أصُدُّه صداً أي عَدَلْتُه عنه وصَدَدْتُ عنه بنفسي صُدُوداً.
والصَّديدُ: الدَّمُ الْمُختلطِ بالقَيْح في الجُرْحِ، وتقول: أَصَدَّ
إصداداً أي صارَ فيه الصَّديدُ والْمِدَّةُ. وهو في القرآن، ما سال من أهل النارِ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR691 harfصَدَّ عنه يَصِدُّ صُدوداً: أَعْرَضَ. وصَدَّهُ عنا لأمر صَدّاً. مَنَعَهُ وصَرَفَه عنه. وأَصَدَّهُ لغة. قال الشاعر:
أُناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسَيف عنـهـم صُدودَ السَواقي عن رُءوس المخارم
وصَدَّ يَصُدُّ ويَصِدُّ صَديداً: أي ضَجَّ. والصَدَدُ: القُرْبُ، يقال داري صَدَدَ دارِه، أي قُبالَتَها، نُصِبَ على الظرفِ. والصُدَّادُ، بالضمّ والتشديد: دُوَيْبَّةٌ، وهي من جنس الجُرْدانِ. قال أبو زيد: هو في
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR680 harf- الصدود والصد قد يكون انصرافا عن الشيء وامتناعا، نحو: ﴿يصدون عنك صدودا﴾ [النساء/61]، وقد يكون صرفا ومنعا نحو: ﴿وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل﴾ [النمل/24]، ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله﴾ [محمد/1]، ﴿ويصدون عن سبيل الله﴾ [الحج/25]، ﴿قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله﴾ [البقرة/217]، ﴿ولا يصدنك عن آيات الله بعد إذ أنزلت إليك﴾ [القصص/87]، إلى غير ذلك من الآيات. وقيل: صد يصد صدودا، وصد يصد
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR697 harfص د د
ما صدك عني ولم تصد عني وفلان مصدود عن الخير.
وأرى فيك صدوداً ازوراراً.
وأخذ يصاده ويضادّه.
ولا حدد لي دونه ولا صدد أي لا مانع من حدّه عنه وصده.
وداري صدد داره وبصددها أي قبالتها.
وأخذته من صدد: من قرب.
وأنا بصدد من هذا الأمر.
وهم بين الصدين وهما جانبا الوادي.
وهو يصد من ذلك صديداً إذا ضج منه " إذا قومك منه يصدون " وسمعت لهم صديداً وفديداً.
وأصد الجرح وسال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.610 harfالصَّدّ: الإِعْراضُ والصُّدُوف. صَدِّ عنه يَصِدُّ ويَصُدُّ صَدّاً وصُدُوداً: أَعرض. ورجل صادٌّ من قوم صُدَّا،، وامرأَة صادَّةٌ من نِسوة صَوادَّ وصُدَّادٍ أَيضاً؛ قال القطامي:
أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ،
وقد أَراهُنَّ عنهم غَيحرَ صُدَّادَ
(*قوله «وقد أراهن عنهم» المشهور: عنى).
ويقال: صدّه عن الأَمر يَصُدُّه صَدّاً منعه وصرفه عنه. قال الله عز وجل: وصدَّها ما كانت تعبد من دون الله؛ يقال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR578 harf* ص د د * * صَدَّ * عنه يصُد بضم الصاد * صُدُوداً * أعرض و * صَدَّهُ * عن الأمر منعه وصرفه عنه من باب رد و * أصَدَّهُ * لغة و * صَدَّ * يصُدُّ ويصِدُّ بالضم والكسر * صَديدا * ضج و * الصَّدَدُ * القرب يقال داري صدد داره أي قبالتها وهو نصب على الظرف و * صَدَّاهُ * بالفتح والتشديد والمد اسم ركية عذبة الماء وفي المثل ماء ولا كصداء وقلت لأبي علي النحويّ هو فعلاء من المضاعف فقال نعم وبعضهم يقول *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.771 harfصدعنه يصد ويصد صدا وصدودا، كقعود أعرض، ورجل صاد، من قوم صداد، وامرأة صادة، من صواد، وصداد أيضا، قال القطامي:
أبصارهن إلى الشبان مـائلة وقد أراهن عنهم غير صدأد ويقال : صد فلانا عن كذا صدا، إذا منعه وصرفه عنه، قال الله عز وجل: وصدها ما كانت تعبد من دون الله أي صدها كونها من قوم كافرين عن الإيمان. وفي التنزيل: فصدهم عن السبيل كأصده إصدادا، وصدده، وأنشد الفراء لذي
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR933 harfصَدَّ
صَدَّ U ( n. ac. صُدُوْد 27 )
a. [ 'An ], Turned away from.
b. ( n. ac. صَدّ 1 ) [ acc. & 'An ], Turned away, made to go back from.
c. I , U ( n. ac. صَدِيْد 25 ), Cried out, shouted.
صَدَّدَ
صَدَّدَ II ,
a. Clapped his hands, applauded.
أَصْدَدَ
أَصْدَدَ IV ,
a. Suppurated, discharged, ran ( wound ).
b. see I (b) .
تَصَدَّدَ
تَصَدَّدَ V
a. [ La ], Met, came face to face
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.819 harfصدد
صَدَّ - يَصُدُّ - صُدُوْد
صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى
صُدُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَدَّ - يَصُدُّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي:
صدد صَدَّ - يَصُدُّ - صُدُوْد صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى صُدُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَدَّ - يَصُدُّ " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي: صَدَّ - يَصُدُّ، صَدَع َ- يَصْدَعُ، ضَدَّ - يَضُدُّ، دَرَأَ - يَدْرَأُ، رَدَّ - يَرُدُّ، رَجَعَ - يَرْجِعُ (المتعدي) يفرق لفظاً: صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى صَدَّ - يَصِدُّ + الكائن أو الجرح: يُقًزِّز ويُقْرِف ويُنَفِّر لامتلائه بالقيح والصديد الذي ينز ويسيل ويخرج عنه وَصَدَ - يَصِدُ + كائن + شيئاً: سد منفذه للخارج صَدَى - يَصْدِي + كائن + شيئاً: يصدمه ويصفقه ويصفعه سطحاً بسطح
1 - الصد عن سبيل الله أولاً - يصدون عن سبيل الله (1) المنافقون الذين يحلفون الكذب ﴿اتخذوا أيمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله فلهم عذاب مهين (16)﴾ المجادلة ﴿اتخذوا أيمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله إنهم ساء ما كانوا يعملون(2)﴾ المنافقون ﴿ولا تتخذوا أيمانكم دخلا بينكم فتزل قدم بعد ثبوتها وتذوقوا السوء بما صددتم عن سبيل الله ولكم عذاب عظيم(94)﴾ النحل (2) الكفار الكفر﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا(167)﴾ النساء ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم(1)﴾ محمد ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله زدناهم عذابا فوق العذاب بما كانوا يفسدون(88)﴾ النحل ﴿إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون والذين كفروا إلى جهنم يحشرون(36)﴾ الأنفال (3) أهل الكتاب ﴿اشتروا بآيات الله ثمنا قليلا فصدوا عن سبيله إنهم ساء ما كانوا يعملون(9)﴾ التوبة ﴿ياأيها الذين آمنوا إن كثيرا من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس بالباطل ويصدون عن سبيل الله والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم(34)﴾ التوبة ﴿فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم وبصدهم عن سبيل الله كثيرا (160)﴾ النساء ﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس ويصدون عن سبيل الله والله بما يعملون محيط(47)﴾ الأنفال ثانياً - يصدون عن سبيل الله من آمن يبغونها عوجا (1) أهل الكتاب ﴿قل ياأهل الكتاب لم تصدون عن سبيل الله من آمن تبغونها عوجا وأنتم شهداء وما الله بغافل عما تعملون(99)﴾ آل عمران ﴿ولا تقعدوا بكل صراط توعدون وتصدون عن سبيل الله من آمن به وتبغونها عوجا واذكروا إذ كنتم قليلا فكثركم وانظروا كيف كان عاقبة المفسدين(86)﴾ الأعراف ﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)﴾ إبراهيم (2) الكفار الكافرون بالآخرة ﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة كافرون(45)﴾ الأعراف ﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة هم كافرون(19)﴾ هود ثالثاً - يزين لهم سوء عملهم فيصدون عن سبيل الله (1) الكفار ﴿أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر من القول بل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ الرعد ﴿أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر ﴿وجدتها وقومها يسجدون للشمس من دون الله وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون(24)﴾ النمل ﴿وعادا وثمود وقد تبين لكم من مساكنهم وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل وكانوا مستبصرين (38)﴾ العنكبوت ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمان نقيض له شيطانا فهو له قرين(36) وإنهم ليصدونهم عن السبيل ويحسبون أنهم مهتدون(37)﴾ الزخرف رابعاً - ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام (1) الكفار ﴿إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم(25)﴾ الحج ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (217)﴾ البقرة ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله وشاقوا الرسول من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا وسيحبط أعمالهم(32)﴾ محمد ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(217)﴾ البقرة ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله وشاقوا الرسول من بعد ما تبين لهم الهدى لن يضروا الله شيئا وسيحبط أعمالهم(32)﴾ محمد ﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله ثم ماتوا وهم كفار فلن يغفر الله لهم(34)﴾ محمد الصد عن المسجد الحرام الكفار ﴿هم الذين كفروا وصدوكم عن المسجد الحرام والهدي معكوفا أن يبلغ محله ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطئوهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم ليدخل الله في رحمته من يشاء لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما(25)﴾ الفتح ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله ولا الشهر الحرام ولا الهدي ولا القلائد ولا آمين البيت الحرام يبتغون فضلا من ربهم ورضوانا وإذا حللتم فاصطادواولا يجرمنكم شنآن قوم أن صدوكم عن المسجد الحرام أن تعتدوا وتعاونوا على البر والتقوى ولا تعاونوا على الإثم والعدوان واتقوا الله إن الله شديد العقاب(2)﴾ المائدة ﴿وما لهم ألا يعذبهم الله وهم يصدون عن المسجد الحرام وما كانوا أولياءه إن أولياؤه إلا المتقون ولكن أكثرهم لا يعلمون(34)﴾ الأنفال ﴿إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم(25)﴾ الحج ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (217)﴾ البقرة الصد عن ما أنزل الله من كتاب (1) أهل الكتاب يصدون عنه ﴿فمنهم من آمن به ومنهم من صد عنه وكفى بجهنم سعيرا(55)﴾ النساء ﴿قال الذين استكبروا للذين استضعفوا أنحن صددناكم عن الهدى بعد إذ جاءكمبل كنتم مجرمين(32)﴾ سبأ (2)
Sîgalar(28)
- وَصَدُّواVe alıkoydular(وَفَعَلُوا)×5
- يَصُدُّونَAlıkoyarlar(يَفْعُلُونَ)×5
- وَيَصُدُّونَVe alıkoyarlar+1 anlam(وَيَفْعُلُونَ)×4
- فَصَدُّواHemen alıkoydular(فَفَعَلُوا)×3
- فَصَدَّهُمْHemen onları alıkoydu(فَفَعَلَهُمْ)×2
- تَصُدُّونَAlıkoyarsınız(تَفْعُلُونَ)×1
- تَصُدُّونَاBizi alıkoyarsınız(تَفْعُلُونَا)×1
- صَدَدْتُمْAlıkoydunuz(فَعَلْتُمْ)×1
- صَدَدْنَاكُمْSizi alıkoyduk(فَعَلْنَاكُمْ)×1
- صَدَّAlıkoydu(فَعَلَ)×1
Mücavir kökler66 mücavir (226 toplam)
- سبل
25 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- أله
32 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عوج
5 ortak ayet · Kıvrık yol demektir
- كفر
14 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- حرم
6 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- سجد
6 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- بغي
6 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- عمل
10 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- زين
4 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- عكف
2 ortak ayet · Örgülü saç demektir
- شطن
4 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- هدي
7 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
Geçtiği ayetler(41)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا
Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip insanları Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ
Ve alıkoydularKüfredip de Allah yolundan alıkoyanlara; bozgunculuk yaptıklarından dolayı azab üstüne azabı artırdık.
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ
Ve alıkoydularKüfredip de Allah yolundan alıkoyanların amellerini Allah, boşa çıkarır.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ
Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip de Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra peygamberlere karşı gelenler; Allah’a hiç bir zarar veremeyeceklerdir. O; bunların amellerini hep boşa çıkaracaktır.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip de Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kafir olarak ölenler; işte onları Allah, asla bağışlamayacaktır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدد |
| Yapı | Üçlü (mücerred) |
| Özel Durum | Mükerrer (şeddeli / muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, عرض, نكص |
| Zıt Kök | قبل |
| Çekirdek Özet 1 | Karşıya dikilerek yol kesmek, geçişe engel oluşturmak ve yüz çevirip uzaklaşmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yoldan hem bizzat yüz çevirip sapmak hem de başkalarının hakka yönelmesine fiilen engel olmak |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru akışı tıkayan karşı-irade; gerçeğe direnç gösterme ve başkalarını haktan alıkoyma refleksi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif «yüz çevirme» veya yalnızca «engelleme» sayarak, geçişli ve geçişsiz çift yönlü dinamik yapısını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Karşılaşma, set çekme, öne çıkma ve sert bir yüzeyle yönü değiştirme; صدر (öne çıkma, göğüs germe), صدع (sert yüzeyi yarıp açma), صدف (yüz çevirip yan çizme), صدق (sertlik, sarsılmaz tutarlılık) köklerinde de bu mukavemet ve cepheleşme esastır | د | İkinci dal harfinin eklenmesiyle oluşan muzaaf yapı, engeli süreklilik ve direnç kazanan bir barikata dönüştürmüş; hem bizzat geri durma (lazım) hem başkasını durdurma (müteaddi) çatısını perçinlemiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, avcı kancası, avın önünü kesip sıkıştırma | Hareketi durduran, geçişi engelleyen ve yönü kısıtlayan sert müdahale |
| د | Çadır kapısı, perde, geçiş eşiği | Bir alana girişi kapatan ya da geçişi kontrol eden engel |
| د | Çadır kapısı, pekiştirilmiş eşik, ikinci bariyer | Engelin pekişmesi, kapanmanın kesinleşmesi ve mukavemetin çift taraflı tahkim edilmesi |
| صدد | Bir geçiş eşiğine peş peşe çekilen setlerle yolun bütünüyle kapatılması | Yolun karşısına dikilerek geçişi fiziksel veya iradi olarak imkânsız kılma, akışı saptırma ve geri püskürtme |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın ya da vadinin iki yakasında geçit vermeyen yalçın yamaç (es-sadd/es-saded); iki bina veya nesnenin tam karşı karşıya dikilip birbirine cephe alması; yarada cerahat ve irinin (sadîd) et ile deri arasında toplanıp akışı tıkaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde karşı konulmaz bir sel veya ordu hücumunu nitelerken engelleri yarıp hükümdarın öncü birliklerini geri püskürtmeyi ifade etmek üzere bu kökten türeyen fiili kullanmıştır: أَصَدَّ نِشاصَ ذي القَرْنَيْنِ حَتَّى / تَوَلَّى عارِضُ المَلِكِ الهُمامِ |
| Erken Arapça kullanım | Kutâmî bir beytinde kadınların gençlere meyledip onlardan yüz çevirmediğini tasvir ederken kökün lazım biçimini şahit olarak kullanmıştır: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ / وَقَدْ أَرَاهُنَّ عَنْهُمْ غَيْرَ صُدَّادِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça صدد kökü, merkezi Sami dillerinde «karşı durmak, set çekmek, yüz çevirmek» anlam alanını koruyan morfolojik bir gelişime sahiptir. İbranicede צָדַד (tsadad) biçimi «yan tarafa çekilmek, yana dönmek, kenara sapmak» anlamında kullanılırken, צַד (tsad) ismi «yan, taraf, böğür» demektir. Süryanicede de benzer şekilde ܨܕܐ kökü yan dönmeyi, yüz çevirmeyi ve ıssız kalmayı çağrıştırır. Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik olgunluğa ulaşmıştır: Kök hem kişinin kendisinin kenara çekilip yüz çevirmesini (صُدُود) hem de bir nesnenin başkasının karşısına bir kenar, duvar ya da cephe gibi dikilerek onun yolunu tıkamasını (صَدّ) ortak bir fiziksel mekân tasavvurundan türetmiştir. Bu durum, ilksel Sami tabakasındaki «yan/taraf oluşturma» fikrinin Arapçada «karşı cephe oluşturarak engelleme» semantiğine evrildiğini gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صدد (sadede / yasuddu / sadden ve sudûden) | Kök lazım olduğunda «yüz çevirip sapmak», müteaddi olduğunda «yolunu kesip alıkoymak» anlamında iki temel kola ayrılır; ayrıca yara irini (sadîd) ve gürültülü bağrışma (sadîd/sadad) yan türevleridir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צד (tsad - yan, kenar) ve צדד (tsadad - yana çekilmek); Süryanice ܨܕܐ | «Taraf/yan olma» ve «yolun dışına sapma» anlam çekirdeği ortak olup Arapçada karşı tarafa dikilme ve engelleme fiiline dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yan/kenar kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerinde mekânsal kenar veya bariyer belirten bazı biçimlerle fonetik benzerlikler ileri sürülmüşse de doğrulanmış doğrudan miras sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدد | Anlamlı | Alıkoymak, yüz çevirmek, karşı durmak | Yol kesmek, mani olmak ya da bizzat yönünü değiştirmek | Hedef kök; Kur'an'da 42 kez geçer |
| دصد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde dal harfinin sad harfinden önce geldiği bu diziliş kullanılmamıştır | Kitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar |
| ددص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki dal ve bir sad harfinin bu terkibi Arap fonetiğinde terk edilmiştir | Kitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدد | Merkez | Engelleme ve yüz çevirme | Hem bizzat geri durmayı hem başkasının önüne geçip yolunu kesmeyi aynı kökte birleştiren aktif ve dirençli tutum | Hem lazım (sapmak) hem müteaddi (engellemek) olarak işler |
| منع | Komşu | İzin vermeme, alıkoyma | Bir şeye ulaşılmasını elindeki güç veya sahiplikle imkânsız kılmak; mutlaka yoldan saptırma kastı taşımaz | صدد kökünde yol kesme ve istikameti bozma nüansı varken, منع kökünde mahrum bırakma öne çıkar |
| عرض | Komşu | Yüz çevirme, ilgisizlik | Kişinin bir çağrıya veya hakikate karşı omuz silkip yan dönmesi; başkasını engelleme şartı yoktur | عرض daha ziyade ferdi bir kayıtsızlık ve kaçınmadır; صدد ise direnç ve cepheleşme içerir |
| نكص | Komşu | Geri çekilme, ricat etme | Karşılaşılan durumdan korkarak ya da vazgeçerek ökçeleri üzerinde geri dönmek | نكص gerisin geri kaçışı anlatırken, صدد hakikate karşı durmayı ve başkasını durdurmayı ifade eder |
| قبل | Zıt | Yönelme, kabul etme, karşılama | Yüzünü hakikate dönmek, karşı çıkmayıp rıza ile teslim olmak ve yola girmek | صدد kökünün yüz çevirme ve engelleme hareketinin tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدد | Alıkoymak, yüz çevirmek | Yol kesmek, saptırmak veya kendisi sapmak | Kesin |
| Latince | obstare, avertere | Önüne dikilmek, saptırmak | «Obstare» fiziksel/hukuki engeli, «avertere» ise yönü başka tarafa çevirmeyi karşılar; kökün iki yönünü ayrı kelimeler verir | Güçlü |
| İngilizce | to obstruct, to deter, to turn away | Engellemek, caydırmak, yüz çevirmek | «Obstruct» başkasına mania olmayı, «turn away» bizzat yüz çevirmeyi anlatır; tek kelime iki yönü birlikte karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | abhalten, abwenden, sich abkehren | Alıkoymak, geri çevirmek, yüz çevirmek | «Abhalten» müteaddi engellemeyi, «sich abkehren» ise lazım yüz çevirme tavrını tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | détourner, entraver, se détourner | Saptırmak, köstek olmak, yüz çevirmek | Başkasının yoluna engel koyma ile kendi yönünü haktan çevirme eylemini ayrı çatılarda ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَدَّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ (Müteaddi) | Başkalarını hak yoldan alıkoymak, engellemek | İnkârcıların ve münafıkların insanların İslam’a girmesine mani olmaları (Âl-i İmrân 3:99, Muhammed 47:1) |
| صَدَّ / يَصُدُّونَ عَنْكَ (Lazım) | Bizzat haktan yüz çevirmek, davetten kaçınmak | Münafıkların Resulullah’ın hükmüne çağrıldıklarında kibirle yüz çevirip uzaklaşmaları (en-Nisâ 4:61) |
| صَدٌّ عَنِ المَسْجِدِ الحَرَامِ | İbadete ve kutsal mekâna fiziksel erişimi men etmek | Müşriklerin müminleri Mekke’ye ve Kâbe’ye sokmaması, hac yolunu kesmesi (el-Bakara 2:217, el-Hacc 22:25) |
| يَصِدُّونَ (Kesralı okunuş) | Gürültü yapmak, kahkaha ile gülüşüp bağrışmak | Müşriklerin Hz. İsa örnek verildiğinde alay ve yaygara ile tepki göstermesi (ez-Zuhruf 43:57) |
| مَاءٍ صَدِيدٍ | İrin, yaradan akan sarı cerahat | Cehennemliklere içirilen, et ile deri arasını tıkamış kokuşmuş sıvı (İbrâhîm 14:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve idlâl meselesi | İnsanın başkasını haktan alıkoyma fiilinin ilahi takdir ve iradeyle irtibatı; şeytanın ve zorbaların saptırma gücünün sınırı | İlahi irade karşısında insanın kesbi olarak geliştirdiği aktif isyan ve başkalarını ayartma sorumluluğu |
| Fıkıh | İhsâr ve hac yasakları | Hac veya umreye niyet eden bir kimsenin düşman veya otorite tarafından Kâbe’ye varmaktan alıkonulması (sadd) hali ve gereken kurban | İbadetin ifasını imkânsız kılan dışsal, haksız ve fiili engelleme |
| Tefsir | Siyak-sibak ilişkisi | Ayetlerdeki صدد fiilinin lazım (yüz çevirme) mi yoksa müteaddi (alıkoyma) mi olduğu; her iki anlamın aynı anda kastedilip edilmediği | Kur’an üslubunda sapkınlığın yalnızca bireysel kalmayıp zorunlu olarak başkalarını da saptırma hamlesine dönüşmesi |
| Hadis | Fitne ve tebliğ engelleri | İdarecilerin veya toplumun insanları sünnetten ve istikametten alıkoyması; müminlerin fitnelere karşı uyarılması | İtikadi ve ahlaki yürüyüşü kesintiye uğratan kurumsal ve sosyal bariyerler |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve dalalet ekseni | Saptırıcı barikat | İmanın toplumsallaşmasını önleme | Bireyin hakikatle doğrudan bağ kurmasını engellemek için dini alanı tahrif etme veya tebliği bloke etme | Kesin |
| İlmi | Hakikatin ifşası ve bilgi dolaşımı | Sansür ve zihinsel abluka | Gerçeğin üzerini örterek idraki engelleme | Bilimsel ve felsefi hakikatlerin kitlelere ulaşmasını önlemek amacıyla kurulan epistemik ve ideolojik setler | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter tahakküm ve meşruiyet | Siyasi yasakçılık ve cebir | Muhalefetin ve alternatif adaletin yolunu kesme | İktidarı korumak adına meşru muhalefetin, hür iradenin ve adil düzen taleplerinin zor kullanarak engellenmesi | Kesin |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve pazar serbestisi | İhtikâr, tekel ve pazar blokajı | Malın ve imkânların tabii akışını tıkama | Sermayenin tabana yayılmasını önleyerek haksız rant sağlamak üzere ticari kanalları ve serbest mübadeleyi tıkamak | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektriksel direnç (rezistans) ve hidrolik baraj | Bir akışkanın veya akımın yoluna konulan ve akış şiddetini düşüren ya da bütünüyle kesen set; potansiyel enerjinin hedefe ulaşmasını engelleyen karşı kuvvet | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve sansür mekanizması | Toplumsal değişimi ve hür iletişimi boğmak için otoriter yapıların kamusal alana kurduğu bariyerler; bireyin hakikate erişimini kesen sistemik filtreler | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir «ilgisizlik» ya da pasif bir «yüz çevirme» gibi görerek, arkasındaki organize ve aktif engelleme çabasını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | صدد, ferdi ahlaki bir tavır olmanın ötesinde, hakikate karşı örgütlü bir cephe oluşturmayı, hakkın yoluna taş koymayı ve kamuya açık yolları zorbalıkla tutmayı kapsayan sistemik bir karşı-iradedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde inkârcıların toplumsal ve siyasi alanda sergiledikleri aktif yasakçı, engelleyici ve tebliği baltalayıcı terörünü sıradan bir inançsızlık gibi yorumlayıp toplumsal mücadelenin boyutunu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da inkârın ve nifakın durağan bir durum olmadığını, hakikate karşı daima taarruz ve blokaj üreten bir direnç mekanizması olduğunu anlamanın anahtarıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların Resulullah’ın hakemliğine karşı direnişlerini anlatan ayetlerde (en-Nisâ 4:61), Mescid-i Haram’a erişimin engellendiğini bildiren cihat ve hac ayetlerinde (el-Bakara 2:217, el-Mâide 5:2) ve inkârcıların tebliğ karşısındaki agresif tavırlarında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak yoldan sapanların sadece kendilerine zarar verdikleri yanılgısını düzeltir; sapanların fıtri bir dürtüyle başkalarını da saptırmaya ve yolu kapatmaya çalıştıklarını açıkça gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir geçiş noktasında iki nesnenin veya cephenin karşı karşıya gelerek yolu kapatması, fiziksel bir set çekilmesi ve et ile deri arasına irinin toplanarak tabii dolaşımı tıkaması.
- Soyut anlamHakikatin sesine karşı kasti olarak yüz çevirme, kibirle yönü değiştirme ve diğer insanların hakka yönelişini fiili veya zihni barikatlarla engelleme.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki tabii akışı (hidayet, hakikat, adalet, mal) kesintiye uğratan, direnç katsayısını yapay biçimde yükselterek akışı durduran karşıt irade ve sansür odağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hakikate veya hayra yönelen tabii ve fıtri yönelimi, ise yol üzerindeki belirli bir noktasında ortaya çıkan ve geçişi engelleyen set çekici direnci temsil eder. fonksiyonu belirli bir hatta (yolda) yoğunlaşan barikatı, ise direnişin ve engellemenin şiddetini simgeler. Eğer bu karşı direnç () aşılmazsa, nihai hareket () sıfırlanır veya ters yöne sapar.