صدد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ص-د-د28 sîga, 66 mücavir kök, 41 ayet, 23 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عوجشطنتَصُدُّونَصَدَدْتُمْحرمصددصَدُّوكُمْسبلوَيَصُدُّونَألهفَصَدَّهُمْزينحبطكفربغيهدي

KökSîga 28Ayet 41Sure 23Mücavir 66

▶ Ağı aç (3B)

صدد

ص - د - د

KÖK
  • 42 geçiş
  • 41 ayet
  • 28 sîga
  • 9 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Alıkoyarlar

Notlarım

Sözlükler(9)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR673 harf
باب الصاد والدال ص د يستعملان فقط صد: تقول: صَدَّ يصِدُّ صَدّاً وهو شِدَّة الضَّحِكِ والجَلَبة، قال اللهُ- عزَّ وجَلَّ-: "اذا قَوْمُكَ منه يَصُدُّونَ" اي يَصدّون ويضحَكُون. وصَدَدتُه عن كذا أصُدُّه صداً أي عَدَلْتُه عنه وصَدَدْتُ عنه بنفسي صُدُوداً. والصَّديدُ: الدَّمُ الْمُختلطِ بالقَيْح في الجُرْحِ، وتقول: أَصَدَّ إصداداً أي صارَ فيه الصَّديدُ والْمِدَّةُ. وهو في القرآن، ما سال من أهل النارِ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR691 harf
صَدَّ عنه يَصِدُّ صُدوداً: أَعْرَضَ. وصَدَّهُ عنا لأمر صَدّاً. مَنَعَهُ وصَرَفَه عنه. وأَصَدَّهُ لغة. قال الشاعر: أُناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسَيف عنـهـم صُدودَ السَواقي عن رُءوس المخارم وصَدَّ يَصُدُّ ويَصِدُّ صَديداً: أي ضَجَّ. والصَدَدُ: القُرْبُ، يقال داري صَدَدَ دارِه، أي قُبالَتَها، نُصِبَ على الظرفِ. والصُدَّادُ، بالضمّ والتشديد: دُوَيْبَّةٌ، وهي من جنس الجُرْدانِ. قال أبو زيد: هو في
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR680 harf
- الصدود والصد قد يكون انصرافا عن الشيء وامتناعا، نحو: ﴿يصدون عنك صدودا﴾ [النساء/61]، وقد يكون صرفا ومنعا نحو: ﴿وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل﴾ [النمل/24]، ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله﴾ [محمد/1]، ﴿ويصدون عن سبيل الله﴾ [الحج/25]، ﴿قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله﴾ [البقرة/217]، ﴿ولا يصدنك عن آيات الله بعد إذ أنزلت إليك﴾ [القصص/87]، إلى غير ذلك من الآيات. وقيل: صد يصد صدودا، وصد يصد
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR697 harf
ص د د ما صدك عني ولم تصد عني وفلان مصدود عن الخير‏.‏ وأرى فيك صدوداً ازوراراً‏.‏ وأخذ يصاده ويضادّه‏.‏ ولا حدد لي دونه ولا صدد أي لا مانع من حدّه عنه وصده‏.‏ وداري صدد داره وبصددها أي قبالتها‏.‏ وأخذته من صدد‏:‏ من قرب‏.‏ وأنا بصدد من هذا الأمر‏.‏ وهم بين الصدين وهما جانبا الوادي‏.‏ وهو يصد من ذلك صديداً إذا ضج منه ‏"‏ إذا قومك منه يصدون ‏"‏ وسمعت لهم صديداً وفديداً‏.‏ وأصد الجرح وسال
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.610 harf
الصَّدّ: الإِعْراضُ والصُّدُوف. صَدِّ عنه يَصِدُّ ويَصُدُّ صَدّاً وصُدُوداً: أَعرض. ورجل صادٌّ من قوم صُدَّا،، وامرأَة صادَّةٌ من نِسوة صَوادَّ وصُدَّادٍ أَيضاً؛ قال القطامي: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ، وقد أَراهُنَّ عنهم غَيحرَ صُدَّادَ (*قوله «وقد أراهن عنهم» المشهور: عنى). ويقال: صدّه عن الأَمر يَصُدُّه صَدّاً منعه وصرفه عنه. قال الله عز وجل: وصدَّها ما كانت تعبد من دون الله؛ يقال
Maddenin bağlantısı

الصَّدّ: الإِعْراضُ والصُّدُوف. صَدِّ عنه يَصِدُّ ويَصُدُّ صَدّاً وصُدُوداً: أَعرض. ورجل صادٌّ من قوم صُدَّا،، وامرأَة صادَّةٌ من نِسوة صَوادَّ وصُدَّادٍ أَيضاً؛ قال القطامي: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ، وقد أَراهُنَّ عنهم غَيحرَ صُدَّادَ (*قوله «وقد أراهن عنهم» المشهور: عنى). ويقال: صدّه عن الأَمر يَصُدُّه صَدّاً منعه وصرفه عنه. قال الله عز وجل: وصدَّها ما كانت تعبد من دون الله؛ يقال عن الايمان، العادةُ التي كانت عليها لأَنها نشأَت ولم تعرف إِلا قوماً يعبدون الشمس، فصَدَّتها العادةُ، وهي عادتها، بقوله: إِنها كانت من قوم كافرين؛ المعنى صَدَّها كونُها من قوم كافرين عن الإِيمان. وفي الحديث: فلا يَصُدَّنَّكم ذلك. وصعدَّه عنه وأَصَدَّه: صرفه. وفي التنزيل: فصدَّهم عن السبيل؛ وقال امرؤ القيس: أَصَدَّ نِشاصَ ذي القَرْنعيْنِ، حتى تَوَلَّى عارِضُ المَلكِ الهُمام وصَدَّدَه: كأَصَدَّه؛ وأَنشد الفراء لذي الرمة: أُناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسَّيْفِ عنهمُ، صُدُود السَّواقي عَنْ أُنوفِ الحَوائِمِ وهذا البيت أَنشده الجوهري وغيره على هذا النص؛ قال ابن بري: وصاب إِنشاده: صُدُودَ السَّواقي عن رو وسِ المخارِم والسَّواقي: مَجاري الماء. والمَخْرِم: مُنْقَطَعُ أَنِف الجبل. يقول: صَدُّوت الناسَ عنهم بالسيفِ كما صُدَّتْ هذه الأَنهارُ عن المَخارِم فلم تستطع أَن ترتفع إِليها. وحكى اللحياني: لا صَدَّ عن ذلك؛ قال: والتأْويل حَقّاً أَنت فَعَلْتَ ذاك. وصَدَّ يَصِدُّ صَدّاً: اسْتَغْرَب ضَحِكاً. ولما ضخربَ ابنُ مريم مثلاً إِذا قومكَ منه يَصِدُّون؛ وقرئ: ويَصُدُّون، فَيَصِدُّون يَضِجُّون ويَعِجُّون كما قدَّمنا، ويَصُدُّون يُعْرِضون، والله أَعلم. الأَزهري: تقول صَدَّ يَصِدُّ ويَصُدُّ مثل شدَّ يَشِدُّ ويَشُدُّ، والاختيار يصهدون، بالكسر، وهي قراءة ابن عباس،. وفسره يَضِجُّون ويَعِجُّون. وقال الليث: إِذا قومك منه يَصِدُّون، أَي يضحكون؛ قال الأَزهري: وعلى قول ابن عباس في تفسيره العمل. قال أَبو منصور: يقال ثَدَدْتُ فلاناً عن أَمره أَصُدُّه صَدّاً فَصَدَّ يَصخدُّ، يستوي فيه لفظ الواقع واللازم، فإِذا كان المعنى يَضِجُّ ويَعِجُّ فالوجه الجيد صَدَّ يَصِدَّ مثل ضَجَّ يَضِجُّ، ومنه قوله عز وجل: وما كان صلاتُهم عند البيت إِلا مُكاءً وتَصْدِيةً، فالمُكاءُ الصَّفِير والتَّصْدية التصفيق، وقيل للتَّصّفِيق تَصْديَةٌ لأَن اليدين تتصافقان فيقابل صَفْقُ هذه صَفْقَ الأُخرى، وصدُّ هذه صَدَّ الأُخرى وهما وَجْهاها. والصَّدُّ: الهِجْرانُ؛ ومنه فَيَصدُّ هذا ويَصُدُّ هذا أَي يُعرِض بوجهه عنه. ابن سيده: التصدية التَّصفيقُ والصَّوتُ على تحويل التضعيف. قال: ونظيره قَصَّيْتُ أَظفاري في حروف كثيرة. قال: وقد عمل فيه سيبويه باباً، وقد ذكر منه يعقوبُ وأَبو عبيد أَحرفاً. الأَزهري: يقال صَدَّى يُصَدِّي تَصْدُيَةً إِذا صَفَّق، وأَصله صَدَّدِ يُصَدِّد فكثرت الدالات فقلبت إِحداهن ياء، كما قالوا قصيت أَظفاري والأَصل قصَّصتُ أَظفاري. قال: قال ذلك أَبو عبيد وابن السكيت وغيرهما. وصَدِيدُ الجُرْحِ: ماؤُه الرقيقُ المختلط بالدم قبل أَن تَغْلُظ المِدَّة. وفي الحديث: يُسْقَى من صَدِيدِ أَهلِ النارِ؛ وهو الدم والقيح الذي يسيل من الجسد؛ ومنه حديث الصدِّيق في الكفن: إِنما هو للمُهْلِ والصَّدِيدِ؛ ابن سيده: الصديد القَيْح الذي كأَنه ماء وفيه شُكْلةٌ. وقد أَصَدَّ الجرحُ وصَدَّدَ أَي صار فيه المِدَّة. والصَّدِيدُ في القرآن: ما يَسِيلُ من جلود أَهل النار، وقيل: هو الحَمِيم إِذا أُغْلِيَ حتى خَثُرَ. وصديد الفِضَّةِ: ذؤابَتُها، على التشبيه، وبذلك سُمِّي المُهْلَةُ. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: ويُسْقَى من ماءٍ صَدِيدٍ: يَتَجَرَّعُه؛ قال: الصديد ما يسيل الدمُ المختلط بالقيح في الجُرْح. وفي نوادر الأَعراب: الصِّدادُ ما اضْطَرَبَ (* قوله «ما اضطرب إلخ» صوابه ما اصطدمت به المرأة وهو إلخ كتبه السيد مرتضى بهامش الأصل المعول عليه وهو نص القاموس). وهو السِّتْرُ. ابنُ بُزُرخ: الصَّدُودُ ما دَلَكْتَه على مِرْآةٍ ثم كَحَلْتَ به عيناً.والصَّدُّ والصُّدُّ: الجبل؛ قالت ليلى الأَخيلية: أَنابِغَ، لم تَنْبَغْ ولم تَكُ أَوّلا، وكنتَ صُنَيّاً بين صَدَّين، مَجْهَلا والجمع أَصْداد وصُدُود، والسين فيه لغة. والصَّدُّ: المرتفع من السحاب تراه كالجبل، والسين فيه أَعلى. وصُدَّا الجبل: ناحيتاه في مَشْعَبِه. والصَّدَّان: ناحيتا الشِّعْب أَو الجبل أَو الوادي، الواحد صَدٌّ، وهما الصَّدَفان أَيضاً؛ وقال حميد: تَقَلْقَلَ قِدْحٌ، بين صَدَّين، أَشْخَصَتْ له كَفُّ رامٍ وِجْهَةً لا يُريدُها قال: ويقال للجبل صَّدُّ وسَدٌّ. قال أَبو عمرو: يقال لكل جبل صَدٌّ وصُدٌّ وسَدٌّ وسُدٌّ. قال أَبو عمرو: الصُّدَّان الجبلان، وأَنشد بيت ليلى الأَخيلية. وقال: الصُّنَيُّ شِعْبٌ صغير يَسِيل فيه الماء، والصَّدُّ الجانب. والصَّدَدُ: الناحية. والصَّدَدُ: ما اسْتَقْبَلك. وهذا صَدَدَ هذا وبصَدَدِه وعلى صَدَده أَي قُبَالَتَه. والصَّدَدُ: القُرْب. والصَّدَدُ: القَصْد. قال ابن سيده: قال سيبويه هو صَدَدُك ومعناه القصْدُ. قال: وهي من الحروف التي عَزَلَها ليفسر معانيها لأَنها غرائب. ويقال: صَدَّ السبيلُ (* قوله «صد السبيل إلخ» عبارة الأساس صد السبيل إذا اعترض دونه مانع من عقبة أَو غيرها فأخذت في غيره) إِذا اسْتَقْبَلَكَ عَقَبَةٌ صَعْبَةٌ فتركتَها وأَخَذتَ غيرها؛ قال الشاعر:إِذا رأَيْنَ علَماً مُقْوَدَّا، صَدَدْنَ عن خَيْشُومِها وصَدَّا وقول أَبي الهَيْثم: فكُلُّ ذلكَ مِنَّا والمَطِيُّ بنا، إِليكَ أَعْناقُها مِن واسِطٍ صَدَدُ قال: صَدَدٌ قَصْدٌ. وصَدَدُ الطريق: ما استقبلك منه. وأَما قول الله عز وجل: أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فأَنت له تَصَدّى؛ فمعناه تتعرّض له وتَمِيل إِليه وتُقْبِل عليه. يقال: تَصَدّى فلان لفلان يَتَصَدّى إِذا تَعَرَّض له، والأَصل فيه أَيضاً تَصَدَّد يتَصَدَّد. يقال: تَصَدَّيت له أَي أَقْبَلْتُ عليه؛ وقال الشاعر: لمَّا رَأَيْتُ وَلَدي فيهم مَيَلْ إِلى البُيوتِ، وتَصَدَّوْا لِلحَجَلْ قال الأَزهري: وأَصله من الصَّدَد وهو ما اسْتَقبلكَ وصار قُبالَتَكَ. وقال الزجاج: معنى قوله عز وجل: فأَنتَ له تَصَدّى؛ أَي أَنت تُقْبِلُ عليه، جعله من الصَّدَدِ وهو القُبالَةُ. وقال الليث: يقال هذه الدارُ على صَدَدِ هذه أَي قُبالَتَها. وداري صَدَدَ دارِه أَي قُبالَتَها، نَصْب على الظرف. قال أَبو عبيد: قال ابن السكيت: الصَّدَدُ والصَّقَبُ القُرْبُ. قال الأَزهري: فجائز أَن يكون معنى قوله تعالى: فأَنت له تصدّى؛ أَي تَتَقَرَّب إِليه على هذا التأْويل. والصُّدّاد، بالضم والتشديد: دُوَيْبَّةٌ وهي من جنس الجُرْذانِ؛ قال أَبو زيد: هو في كلام قيس سامُّ أَبْرَصَ. ابن سيده: الصُّدَّادُ سامُّ أَبْرَصَ، وقيل: الوَزَغ؛ أَنشد يعقوب: مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدّادِ ثم فسره بالوزغ، والجمع منهما الصَّدائدُ، على غير قياس؛ وأَنشد الأَزهري: إِذا ما رَأَى إِشْرافَهُنَّ انْطَوَى لَها خَفِيٌّ، كَصُدَّادِ الجَديرَةِ، أَطْلَسُ والصَّدّى، مقصورٌ: تِينٌ أَبيضُ الظاهر أَكحلُ الجوفِ إِذا أَريدَ تزبيبهُ فُلْطِح، فيجيءُ كأَنه الفَلَكُ، وهو صادق الحلاوة؛ هذا قول أَبي حنيفة. وصَدّاءُ: اسم بئر، وقيل: اسم رَكِيَّة عذبة الماء، وروى بعضهم هذا المَثَل: ماءٌ ولا كَصَدَّاء؛ أَنشد أَبو عبيد: وإِنِّي وتَهْيامِي بِزَيْنَبَ كالذي يُحاوِلُ، من أَحْواضِ صَدَّاءَ، مَشْرَبا وقيل لأَبي عليّ النحوي: هو فَعْلاءُ من المضاعف، فقال: نعم؛ وأَنشد لضرار بن عُتْبَةَ العبشمي: كأَنِّيَ، مِنْ وَجْدٍ بزَيْنَبَ، هائمٌ، يُخالسُ من أَحْواض صَدَّاءَ مَشْرَبا يَرَى دُونَ بَرْدِ الماءِ هَوْلاً وذادَةً، إِذا شَدَّ صاحوا قَبْلَ أَنْ يَتَحَبَّبَا وبعضهم يقول: صَدْآءُ، بالهمز، مثل صَدْعاءَ؛ قال الجوهري: سأَلت عنه رجلاً في البادية فلم يهمزه. والصُّدَّادُ: (* هو كرمان وكتاب كما في القاموس.): الطريق إِلى الماء.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR578 harf
* ص د د * * صَدَّ * عنه يصُد بضم الصاد * صُدُوداً * أعرض و * صَدَّهُ * عن الأمر منعه وصرفه عنه من باب رد و * أصَدَّهُ * لغة و * صَدَّ * يصُدُّ ويصِدُّ بالضم والكسر * صَديدا * ضج و * الصَّدَدُ * القرب يقال داري صدد داره أي قبالتها وهو نصب على الظرف و * صَدَّاهُ * بالفتح والتشديد والمد اسم ركية عذبة الماء وفي المثل ماء ولا كصداء وقلت لأبي علي النحويّ هو فعلاء من المضاعف فقال نعم وبعضهم يقول *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.771 harf
صدعنه يصد ويصد صدا وصدودا، كقعود أعرض، ورجل صاد، من قوم صداد، وامرأة صادة، من صواد، وصداد أيضا، قال القطامي: أبصارهن إلى الشبان مـائلة وقد أراهن عنهم غير صدأد ويقال : صد فلانا عن كذا صدا، إذا منعه وصرفه عنه، قال الله عز وجل: وصدها ما كانت تعبد من دون الله أي صدها كونها من قوم كافرين عن الإيمان. وفي التنزيل: فصدهم عن السبيل كأصده إصدادا، وصدده، وأنشد الفراء لذي
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR933 harf
صَدَّ صَدَّ U ( n. ac. صُدُوْد 27 ) a. [ 'An ], Turned away from. b. ( n. ac. صَدّ 1 ) [ acc. & 'An ], Turned away, made to go back from. c. I , U ( n. ac. صَدِيْد 25 ), Cried out, shouted. صَدَّدَ صَدَّدَ II , a. Clapped his hands, applauded. أَصْدَدَ أَصْدَدَ IV , a. Suppurated, discharged, ran ( wound ). b. see I (b) . تَصَدَّدَ تَصَدَّدَ V a. [ La ], Met, came face to face
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.819 harf
صدد صَدَّ - يَصُدُّ - صُدُوْد صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى صُدُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَدَّ - يَصُدُّ " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي:
Tamamını oku

Sîgalar(28)

Mücavir kökler66 mücavir (226 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سبل

    25 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

  2. أله

    32 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  3. عوج

    5 ortak ayet · Kıvrık yol demektir

  4. كفر

    14 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  5. حرم

    6 ortak ayet · Hiram keçe demektir

  6. سجد

    6 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

  7. بغي

    6 ortak ayet · Buğa boğa demektir

  8. عمل

    10 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

  9. زين

    4 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…

  10. عكف

    2 ortak ayet · Örgülü saç demektir

  11. شطن

    4 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir

  12. هدي

    7 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

Geçtiği ayetler(41)

  1. إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا

    Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip insanları Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.

  2. الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ

    Ve alıkoydularKüfredip de Allah yolundan alıkoyanlara; bozgunculuk yaptıklarından dolayı azab üstüne azabı artırdık.

  3. الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ

    Ve alıkoydularKüfredip de Allah yolundan alıkoyanların amellerini Allah, boşa çıkarır.

  4. إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ

    Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip de Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra peygamberlere karşı gelenler; Allah’a hiç bir zarar veremeyeceklerdir. O; bunların amellerini hep boşa çıkaracaktır.

  5. إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ

    Ve alıkoydularMuhakkak ki küfredip de Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kafir olarak ölenler; işte onları Allah, asla bağışlamayacaktır.

Sîga sayfası: وَيَصُدُّونَ
Sîga sayfası: صَدَدْنَاكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökصدد
YapıÜçlü (mücerred)
Özel DurumMükerrer (şeddeli / muzaaf)
Bağlamsal Yakın Köklerمنع, عرض, نكص
Zıt Kökقبل
Çekirdek Özet 1Karşıya dikilerek yol kesmek, geçişe engel oluşturmak ve yüz çevirip uzaklaşmak
Çekirdek Özet 2İlahi yoldan hem bizzat yüz çevirip sapmak hem de başkalarının hakka yönelmesine fiilen engel olmak
Çekirdek Özet 3Meşru akışı tıkayan karşı-irade; gerçeğe direnç gösterme ve başkalarını haktan alıkoyma refleksi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca pasif «yüz çevirme» veya yalnızca «engelleme» sayarak, geçişli ve geçişsiz çift yönlü dinamik yapısını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
صدKarşılaşma, set çekme, öne çıkma ve sert bir yüzeyle yönü değiştirme; صدر (öne çıkma, göğüs germe), صدع (sert yüzeyi yarıp açma), صدف (yüz çevirip yan çizme), صدق (sertlik, sarsılmaz tutarlılık) köklerinde de bu mukavemet ve cepheleşme esastırدİkinci dal harfinin eklenmesiyle oluşan muzaaf yapı, engeli süreklilik ve direnç kazanan bir barikata dönüştürmüş; hem bizzat geri durma (lazım) hem başkasını durdurma (müteaddi) çatısını perçinlemiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
صOlta, avcı kancası, avın önünü kesip sıkıştırmaHareketi durduran, geçişi engelleyen ve yönü kısıtlayan sert müdahale
دÇadır kapısı, perde, geçiş eşiğiBir alana girişi kapatan ya da geçişi kontrol eden engel
دÇadır kapısı, pekiştirilmiş eşik, ikinci bariyerEngelin pekişmesi, kapanmanın kesinleşmesi ve mukavemetin çift taraflı tahkim edilmesi
صددBir geçiş eşiğine peş peşe çekilen setlerle yolun bütünüyle kapatılmasıYolun karşısına dikilerek geçişi fiziksel veya iradi olarak imkânsız kılma, akışı saptırma ve geri püskürtme

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDağın ya da vadinin iki yakasında geçit vermeyen yalçın yamaç (es-sadd/es-saded); iki bina veya nesnenin tam karşı karşıya dikilip birbirine cephe alması; yarada cerahat ve irinin (sadîd) et ile deri arasında toplanıp akışı tıkaması
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays bir beytinde karşı konulmaz bir sel veya ordu hücumunu nitelerken engelleri yarıp hükümdarın öncü birliklerini geri püskürtmeyi ifade etmek üzere bu kökten türeyen fiili kullanmıştır: أَصَدَّ نِشاصَ ذي القَرْنَيْنِ حَتَّى / تَوَلَّى عارِضُ المَلِكِ الهُمامِ
Erken Arapça kullanımKutâmî bir beytinde kadınların gençlere meyledip onlardan yüz çevirmediğini tasvir ederken kökün lazım biçimini şahit olarak kullanmıştır: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ / وَقَدْ أَرَاهُنَّ عَنْهُمْ غَيْرَ صُدَّادِ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça صدد kökü, merkezi Sami dillerinde «karşı durmak, set çekmek, yüz çevirmek» anlam alanını koruyan morfolojik bir gelişime sahiptir. İbranicede צָדַד (tsadad) biçimi «yan tarafa çekilmek, yana dönmek, kenara sapmak» anlamında kullanılırken, צַד (tsad) ismi «yan, taraf, böğür» demektir. Süryanicede de benzer şekilde ܨܕܐ kökü yan dönmeyi, yüz çevirmeyi ve ıssız kalmayı çağrıştırır. Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik olgunluğa ulaşmıştır: Kök hem kişinin kendisinin kenara çekilip yüz çevirmesini (صُدُود) hem de bir nesnenin başkasının karşısına bir kenar, duvar ya da cephe gibi dikilerek onun yolunu tıkamasını (صَدّ) ortak bir fiziksel mekân tasavvurundan türetmiştir. Bu durum, ilksel Sami tabakasındaki «yan/taraf oluşturma» fikrinin Arapçada «karşı cephe oluşturarak engelleme» semantiğine evrildiğini gösterir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönصدد (sadede / yasuddu / sadden ve sudûden)Kök lazım olduğunda «yüz çevirip sapmak», müteaddi olduğunda «yolunu kesip alıkoymak» anlamında iki temel kola ayrılır; ayrıca yara irini (sadîd) ve gürültülü bağrışma (sadîd/sadad) yan türevleridirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice צד (tsad - yan, kenar) ve צדד (tsadad - yana çekilmek); Süryanice ܨܕܐ«Taraf/yan olma» ve «yolun dışına sapma» anlam çekirdeği ortak olup Arapçada karşı tarafa dikilme ve engelleme fiiline dönüşmüştürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik yan/kenar kökleriDoğu ve Kuzey Afrika dillerinde mekânsal kenar veya bariyer belirten bazı biçimlerle fonetik benzerlikler ileri sürülmüşse de doğrulanmış doğrudan miras sınırlıdırMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
صددAnlamlıAlıkoymak, yüz çevirmek, karşı durmakYol kesmek, mani olmak ya da bizzat yönünü değiştirmekHedef kök; Kur'an'da 42 kez geçer
دصدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde dal harfinin sad harfinden önce geldiği bu diziliş kullanılmamıştırKitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar
ددصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıİki dal ve bir sad harfinin bu terkibi Arap fonetiğinde terk edilmiştirKitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
صددMerkezEngelleme ve yüz çevirmeHem bizzat geri durmayı hem başkasının önüne geçip yolunu kesmeyi aynı kökte birleştiren aktif ve dirençli tutumHem lazım (sapmak) hem müteaddi (engellemek) olarak işler
منعKomşuİzin vermeme, alıkoymaBir şeye ulaşılmasını elindeki güç veya sahiplikle imkânsız kılmak; mutlaka yoldan saptırma kastı taşımazصدد kökünde yol kesme ve istikameti bozma nüansı varken, منع kökünde mahrum bırakma öne çıkar
عرضKomşuYüz çevirme, ilgisizlikKişinin bir çağrıya veya hakikate karşı omuz silkip yan dönmesi; başkasını engelleme şartı yokturعرض daha ziyade ferdi bir kayıtsızlık ve kaçınmadır; صدد ise direnç ve cepheleşme içerir
نكصKomşuGeri çekilme, ricat etmeKarşılaşılan durumdan korkarak ya da vazgeçerek ökçeleri üzerinde geri dönmekنكص gerisin geri kaçışı anlatırken, صدد hakikate karşı durmayı ve başkasını durdurmayı ifade eder
قبلZıtYönelme, kabul etme, karşılamaYüzünü hakikate dönmek, karşı çıkmayıp rıza ile teslim olmak ve yola girmekصدد kökünün yüz çevirme ve engelleme hareketinin tam zıddıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaصددAlıkoymak, yüz çevirmekYol kesmek, saptırmak veya kendisi sapmakKesin
Latinceobstare, avertereÖnüne dikilmek, saptırmak«Obstare» fiziksel/hukuki engeli, «avertere» ise yönü başka tarafa çevirmeyi karşılar; kökün iki yönünü ayrı kelimeler verirGüçlü
İngilizceto obstruct, to deter, to turn awayEngellemek, caydırmak, yüz çevirmek«Obstruct» başkasına mania olmayı, «turn away» bizzat yüz çevirmeyi anlatır; tek kelime iki yönü birlikte karşılamazGüçlü
Almancaabhalten, abwenden, sich abkehrenAlıkoymak, geri çevirmek, yüz çevirmek«Abhalten» müteaddi engellemeyi, «sich abkehren» ise lazım yüz çevirme tavrını tam karşılarGüçlü
Fransızcadétourner, entraver, se détournerSaptırmak, köstek olmak, yüz çevirmekBaşkasının yoluna engel koyma ile kendi yönünü haktan çevirme eylemini ayrı çatılarda ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
صَدَّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ (Müteaddi)Başkalarını hak yoldan alıkoymak, engellemekİnkârcıların ve münafıkların insanların İslam’a girmesine mani olmaları (Âl-i İmrân 3:99, Muhammed 47:1)
صَدَّ / يَصُدُّونَ عَنْكَ (Lazım)Bizzat haktan yüz çevirmek, davetten kaçınmakMünafıkların Resulullah’ın hükmüne çağrıldıklarında kibirle yüz çevirip uzaklaşmaları (en-Nisâ 4:61)
صَدٌّ عَنِ المَسْجِدِ الحَرَامِİbadete ve kutsal mekâna fiziksel erişimi men etmekMüşriklerin müminleri Mekke’ye ve Kâbe’ye sokmaması, hac yolunu kesmesi (el-Bakara 2:217, el-Hacc 22:25)
يَصِدُّونَ (Kesralı okunuş)Gürültü yapmak, kahkaha ile gülüşüp bağrışmakMüşriklerin Hz. İsa örnek verildiğinde alay ve yaygara ile tepki göstermesi (ez-Zuhruf 43:57)
مَاءٍ صَدِيدٍİrin, yaradan akan sarı cerahatCehennemliklere içirilen, et ile deri arasını tıkamış kokuşmuş sıvı (İbrâhîm 14:16)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHidayet ve idlâl meselesiİnsanın başkasını haktan alıkoyma fiilinin ilahi takdir ve iradeyle irtibatı; şeytanın ve zorbaların saptırma gücünün sınırıİlahi irade karşısında insanın kesbi olarak geliştirdiği aktif isyan ve başkalarını ayartma sorumluluğu
Fıkıhİhsâr ve hac yasaklarıHac veya umreye niyet eden bir kimsenin düşman veya otorite tarafından Kâbe’ye varmaktan alıkonulması (sadd) hali ve gereken kurbanİbadetin ifasını imkânsız kılan dışsal, haksız ve fiili engelleme
TefsirSiyak-sibak ilişkisiAyetlerdeki صدد fiilinin lazım (yüz çevirme) mi yoksa müteaddi (alıkoyma) mi olduğu; her iki anlamın aynı anda kastedilip edilmediğiKur’an üslubunda sapkınlığın yalnızca bireysel kalmayıp zorunlu olarak başkalarını da saptırma hamlesine dönüşmesi
HadisFitne ve tebliğ engelleriİdarecilerin veya toplumun insanları sünnetten ve istikametten alıkoyması; müminlerin fitnelere karşı uyarılmasıİtikadi ve ahlaki yürüyüşü kesintiye uğratan kurumsal ve sosyal bariyerler

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniHidayet ve dalalet ekseniSaptırıcı barikatİmanın toplumsallaşmasını önlemeBireyin hakikatle doğrudan bağ kurmasını engellemek için dini alanı tahrif etme veya tebliği bloke etmeKesin
İlmiHakikatin ifşası ve bilgi dolaşımıSansür ve zihinsel ablukaGerçeğin üzerini örterek idraki engellemeBilimsel ve felsefi hakikatlerin kitlelere ulaşmasını önlemek amacıyla kurulan epistemik ve ideolojik setlerGüçlü
SiyasiOtoriter tahakküm ve meşruiyetSiyasi yasakçılık ve cebirMuhalefetin ve alternatif adaletin yolunu kesmeİktidarı korumak adına meşru muhalefetin, hür iradenin ve adil düzen taleplerinin zor kullanarak engellenmesiKesin
İktisadiServetin dolaşımı ve pazar serbestisiİhtikâr, tekel ve pazar blokajıMalın ve imkânların tabii akışını tıkamaSermayenin tabana yayılmasını önleyerek haksız rant sağlamak üzere ticari kanalları ve serbest mübadeleyi tıkamakGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerElektriksel direnç (rezistans) ve hidrolik barajBir akışkanın veya akımın yoluna konulan ve akış şiddetini düşüren ya da bütünüyle kesen set; potansiyel enerjinin hedefe ulaşmasını engelleyen karşı kuvvetGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal yabancılaşma ve sansür mekanizmasıToplumsal değişimi ve hür iletişimi boğmak için otoriter yapıların kamusal alana kurduğu bariyerler; bireyin hakikate erişimini kesen sistemik filtrelerKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca bireysel bir «ilgisizlik» ya da pasif bir «yüz çevirme» gibi görerek, arkasındaki organize ve aktif engelleme çabasını göz ardı etmek
Kur'an içi daha geniş anlamصدد, ferdi ahlaki bir tavır olmanın ötesinde, hakikate karşı örgütlü bir cephe oluşturmayı, hakkın yoluna taş koymayı ve kamuya açık yolları zorbalıkla tutmayı kapsayan sistemik bir karşı-iradedir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerde inkârcıların toplumsal ve siyasi alanda sergiledikleri aktif yasakçı, engelleyici ve tebliği baltalayıcı terörünü sıradan bir inançsızlık gibi yorumlayıp toplumsal mücadelenin boyutunu kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da inkârın ve nifakın durağan bir durum olmadığını, hakikate karşı daima taarruz ve blokaj üreten bir direnç mekanizması olduğunu anlamanın anahtarıdır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Münafıkların Resulullah’ın hakemliğine karşı direnişlerini anlatan ayetlerde (en-Nisâ 4:61), Mescid-i Haram’a erişimin engellendiğini bildiren cihat ve hac ayetlerinde (el-Bakara 2:217, el-Mâide 5:2) ve inkârcıların tebliğ karşısındaki agresif tavırlarında
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hak yoldan sapanların sadece kendilerine zarar verdikleri yanılgısını düzeltir; sapanların fıtri bir dürtüyle başkalarını da saptırmaya ve yolu kapatmaya çalıştıklarını açıkça gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir geçiş noktasında iki nesnenin veya cephenin karşı karşıya gelerek yolu kapatması, fiziksel bir set çekilmesi ve et ile deri arasına irinin toplanarak tabii dolaşımı tıkaması.
  • Soyut anlamHakikatin sesine karşı kasti olarak yüz çevirme, kibirle yönü değiştirme ve diğer insanların hakka yönelişini fiili veya zihni barikatlarla engelleme.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki tabii akışı (hidayet, hakikat, adalet, mal) kesintiye uğratan, direnç katsayısını yapay biçimde yükselterek akışı durduran karşıt irade ve sansür odağı.
  • LaTeX modeliFnet=Fa−RcburadaRc=μ⋅δ(x−x0)
  • LaTeX açıklamasıModelde Fa hakikate veya hayra yönelen tabii ve fıtri yönelimi, Rc ise yol üzerindeki belirli bir x0 noktasında ortaya çıkan ve geçişi engelleyen set çekici direnci temsil eder. δ fonksiyonu belirli bir hatta (yolda) yoğunlaşan barikatı, μ ise direnişin ve engellemenin şiddetini simgeler. Eğer bu karşı direnç (Rc) aşılmazsa, nihai hareket (Fnet) sıfırlanır veya ters yöne sapar.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ص