ضرر
ض - ر - ر
KÖK- 74 geçiş
- 70 ayet
- 40 sîga
- 9 sözlük
“Darir” zor, bulanık gören kişi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Darir” zor, bulanık gören kişi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.556 harfباب الضاد مع الراء
ض ر، ر ض يستعملان فقط ضر:
الضَّرُّ والضُّرُّ لغتانِ، فاذا جَمَعْتَ بين الضَرِّ والنَّفْعِ فتَحْتَ الضّادَ، وإِذا أفرَدْتَ الضُرَّ ضَمَمْتَ الضاد إِذا لم تجعله مصدراً، كقولك ضَرَرْتُ ضُرّاً، هكذا يستعمله العَرَبُ.
وقال الله تعالى: "واذا مَسَّ الانسانَ الضُّرُّ دعانا لِجَنْبِه".
والضَّرَرُ: النُّقصان يدخُلُ في الشيء، تقول: دَخَلَ عليه ضَرَرٌ في ماله.
ورجلٌ ضَريرٌ: بيِّنُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.170 harfالضَرُّ: خلاف النفع. وقد ضَرَّه وضَارَّه بمعنًى. والاسم الضَرَرُ. قال ابن السكيت: قولهم: لا يَضُرُّكَ عليه جَمَلٌ، أي لا يزيدك. ولا يَضُرُّكَ عليه رجلٌ، أي لا تجد رجلاً يزيدكَ على ما عند هذا الرجل من الكِفاية. والضَرَّةُ: لحمة الضرَع. يقال: ضَرَّةٌ شَكْرَى، أي ملأى من اللبن. والضَرَّةُ أيضاً: المال الكثير. والمُضِرُّ: الذي تروح عليه ضَرَّةٌ من المال. قال الأشعر:
بِحَسْبِكَ في القوم أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR825 harfض ر ر
ضَرَّه ضَرَراً وضارّه ضراراً " ولا ضرر ولا ضرار في الإسلام " وأضر به واستضررت به ولحقه ضرر ومضرة ومضار ومسته البأساء والضراء ورجل مضرور وما أشد ضريره: مضارته.
وضرة بينة الضر.
ونكحت فلانة على ضر.
قال: يجدن من نهم الحداة سراً وجد المقاليت يخفن الضرا نكت بالسر والمقاليت.
وامرأة مضر: ذات ضرائر ورجل مضر ذو أزواج.
ومن المجاز: ما أشجد ضريره عليها: غيرته.
قال: حتى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok17.359 harfفي أَسماء الله تعالى: النَّافِعُ الضَّارُّ، وهو الذي ينفع من يشاء من خلقه ويضرّه حيث هو خالق الأَشياء كلِّها: خيرِها وشرّها ونفعها وضرّها. الضَّرُّ والضُّرُّ لغتان: ضد النفع. والضَّرُّ المصدر، والضُّرّ الاسم، وقيل: هما لغتان كالشَّهْد والشُّهْد، فإِذا جمعت بين الضَّرّ والنفع فتحت الضاد، وإِذا أَفردت الضُّرّ ضَمَمْت الضاد إِذا لم تجعله مصدراً، كقولك: ضَرَرْتُ ضَرّاً؛ هكذا تستعمله العرب. أَبو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR534 harf* ض ر ر * * الضَّرُّ * ضد النفع وبابه ردَّ و * ضَارَّهُ * بالتشديد بمعنى * ضَرَّهُ * والاسم * الضَّرَرُ * و * ضَرَّةُ * المرأة امرأة زوجها والبأساء و * الضَّرَّاءُ * الشدة وهما اسمان مؤنثان من غير تذكير و * الضُّرُّ * بالضم الهزال وسوء الحال و * المَضَرَّةُ * خلاف المنفعة و * الضِّرَارُ المُضارَّةُ * ورجل ذو * ضَارورَةٍ * و * ضَرُورةٍ * أي ذو حاجة وقد * اضْطَرَّ * إلى الشيء أي أُلجئ إليه ورجل *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.237 harfالضر، ويضم لغتان: ضد النفع. الضر بالفتح: مصدر، وبالضم: اسم. وقيل: هما لغتان كالشهد والشهد، فإذا جمعت بين الضر والنفع فتحت الضاد، وإذا أفردت الضر ضممت إذا لم تستعمله مصدرا، كقولك: ضررت ضرا، وهكذا تستعمله العرب، كذا في لحن العوام للزبيدي. وقال أبو الدقيش: كل ما كان من سوء حال وفقر أو شدة في بدن فهو ضر، ومان ضد النفع فهو ضر يقال: ضرة يضره ضرا، ضره به، وأضره، إضرارا، وأضربه وضاره مضارة، وضرارا،
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.824 harfضَرَّ
ضَرَّ U ( n. ac. ضَرّ 1 ),
a. Injured, hurt, harmed; molested.
ضَاْرَرَ
ضَاْرَرَ III ,
a. see I .
b. Opposed, resisted, withstood.
أَضْرَرَ
أَضْرَرَ IV
a. [ Bi ], see I .
b. [ acc. & 'Ala ], see VIII (a) .
تَضَرَّرَ
تَضَرَّرَ V
a. [ Min ], Was injured, hurt by.
اِنْضَرَرَ
اِنْضَرَرَ VII
a. [ coll. ], Was injured, hurt; was wronged.
اِضْتَرَرَ
اِضْتَرَرَ VIII ( T )
a. [
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok57.426 harfضرر
ضَرَّ - يَضُرُّ - ضَرّ - ضَرَّاً - ضُرٌّ - ضَرَر - ضِرَار- ضِرَاراً - ضَرَّاء - ضَارّ - ضَارِّيْن - ضَارَّ - يُضارُّ - مُضَارّ - اضْطَرَّ - يَضْطَرُّ، اِضْطُرَّ - يُضْطَرُّ - مُضْطَرّ
ضَرَّ - يَضُرُّ + شيء أو أمر + كائناً: يحدث فيه ضراً: يؤثر عليه بفعل ما فيغير من بنائه المادي أو المعنوي بحيث يجعله أقل قدرة على العمل أو الفعل
ضَرّ: اسم
Sîgalar(40)
- ضَرًّاZarar(فَعْلًا)×9
- الضُّرُّZarar(الْفُعْلُ)×5
- اضْطُرَّZorda bırakıldı(افْتُعِلَ)×4
- بِضُرٍّZarar(بِفُعْلٍ)×4
- وَالضَّرَّاءِVe darlık(وَالْفَعْلَاءِ)×4
- ضَرَّاءَDarlık(فَعْلَاءَ)×3
- ضُرٌّZorluk(فُعْلٌ)×3
- ضُرٍّZarar(فُعْلٍ)×3
- يَضُرُّكُمْSize zarar verir(يَفْعُلُكُمْ)×3
- يَضُرُّهُمْOnlara zarar verir(يَفْعُلُهُمْ)×3
Mücavir kökler154 mücavir (358 toplam)
- نفع
17 ortak ayet · Fayda eder
- مسس
17 ortak ayet · Ona dokundu
- كشف
9 ortak ayet · Açık baş demektir
- أله
47 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شيأ
21 ortak ayet · Şey
- خنزر
4 ortak ayet · Domuz
- هلل
4 ortak ayet · Boğazlandı
- دون
12 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- دعو
13 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ملك
12 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- دمم
4 ortak ayet · Ve kan
- لحم
4 ortak ayet · Et
Geçtiği ayetler(70)
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
ZararDe ki: Allah’ı bırakıp da size ne bir zarar, ne de bir fayda veremeyecek birine mi ibadet ediyorsunuz? Halbuki Allah, Semi’, Ali olanın kendisidir.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ …
ZararDe ki: Ben, kendime Allah’ın dilediğinden başka ne fayda verebilirim, ne de zarar. Eğer ben, gaybı bileydim; daha çok hayır yapmak isterdim. Ve bana, hiç bir fenalık da dokunmazdı. Ben, sadece iman eden bir kavme uyarıcı ve müjdeciyim.
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ
ZararDe ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.
… مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي …
ZararDe ki: Göklerin ve yerin Rabbı kimdir? Allah’tır de. Yoksa O’nu bırakıp kendilerine bir fayda ve zararı olmayan veliler mi edindiniz? de. De ki: Hiç körle gören bir olur mu? Yahut karanlık ile aydınlık bir midir? Yoksa, Allah gibi yaratması olan ortaklar buldular da yaratmaları birbirine mi benzettiler? De ki: Her şeyi yaratan, Allah’tır. Ve O; Vahid ve Kahhar’dır.
أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا
ZararGörmüyorlar mıydı ki; o kendilerine ne bir söz söyleyebilirdi, ne bir zarar, ne de bir fayda verebilirdi.
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًا وَلَا حَيَاةً وَلَا نُشُورًا
ZararO’nu bırakıp da, bir şey yaratmayan; üstelik kendileri yaratılmış olan ve kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeyen, öldürmeye, diriltmeye ve ölümden sonra tekrar canlandırmaya gücü yetmeyen bir takım ilahlar edindiler.
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ
Zararİşte bugün; bir kısmınız, bir kısmınız için ne bir fayda, ne de bir zarar verebilir. Zulmetmiş olanlara da deriz ki: Yalanladığınız ateşin azabını tadın.
… يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا …
ZararBedevilerden geri bırakılanlar sana diyeceklerdir ki: Mallarımız ve ailelerimiz bizi alıkoydu. Allah’tan bizim bağışlanmamızı dile. Kalblerinde olmayanı dilleriyle söylüyorlar. De ki: Allah, size bir zarar gelmesini dilerse veya bir fayda elde etmenizi isterse; O’na karşı kim engel olabilir? Hayır, Allah yaptıklarınızdan haberdar olandır.
قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا
ZararDe ki: Ben; size zarar vermeye de, iyilik yapmaya da muktedir değilim.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضرر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أذي, خسر, سوء |
| Zıt Kök | نفع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin bütünlüğünde, işlevinde veya bünyesinde eksilme, bozulma ve darlık meydana gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın güç yetiremediği darlık ve musibetler ile iradî olarak başkasına verilen haksız eksiltme ve yıkım |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık dengesini bozan her türlü yapay eksiltmenin yasaklanması ve zaruret anında hukuki sınırların esnetilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca soyut bir kötülük veya ziyan sanılması; bedensel darlık, çaresizlik ve kurumsal suistimal boyutlarının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضر | Şiddet, baskı, darlık ve dışarıdan gelen sert temas sonucu oluşan zedelenme; bu çekirdek sertçe vurup iz bırakmayı anlatan ضرب ve baskı altında boyun eğip küçülmeyi anlatan ضرع köklerinde de görülür. | ر | İkinci ر harfinin eklenmesiyle oluşan ses katlanması, baskı ve zedelenmenin nesne üzerinde sürekli, yerleşik ve derin bir eksilme veya darlık hali oluşturmasını sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya yan kenar imgesi; erken alfabede ص imgesinden türetilmiş olup yana doğru açılan, baskı yapan veya sıkıştıran dirençli gücü temsil eder. | Bünyeye dışarıdan veya içeriden binen, alanı daraltan ve sıkışmaya yol açan sert baskı kuvvetini kurar. |
| ر | İnsan başı; öncülük, tepe noktası, belirginleşme ve hareketin yöneldiği ana odak. | Baskının ve sıkışmanın nesnenin ana yapısına, merkezine ve hayati bütünlüğüne yönelmesini ifade eder. |
| ر | İnsan başı; hareketin sürekliliği, tepe noktasının pekişmesi ve etkinin yinelenmesi. | İlkinin taşıdığı etkiyi pekiştirerek daralmanın kalıcılaşmasını, yapıda iz bırakmasını ve geri dönülmez bir eksilmeye dönüşmesini sağlar. |
| ضرر | Sıkıştıran ve daraltan bir gücün bir bünyenin merkezine ardışık biçimde yüklenmesi ve yapıyı eksiltmesi | Bir varlığın dengeli ve sağlıklı akışına dıştan binen tazyik sonucu ortaya çıkan darlık, yıpranma, çaresizlik ve işlevsel noksanlık hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir bedenin hastalanıp zayıflaması, görme yetisinin kaybolması veya bir nesnenin içine noksanlık ve hasar girmesi; özellikle görme kaybına uğrayan kişiye ضرير denmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru’be, yaban eşeğinin kıskançlık ve sertliğini tasvir ederken kökü eşler arasındaki çekişme ve şiddetli baskı anlamında حتى إذا ما لان من ضريره biçiminde kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | İki eşli erkeklerin kadınları arasındaki rekabet ve darlık ilişkisini tanımlamak için ضرة ismi türetilmiş; ayrıca bedeni eriten açlık ve yoksulluk halleri de erken dönemde bu kökle adlandırılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça ضرر kökü, merkezi Sami dillerinde sertlik, darlık, sıkıştırma ve düşmanlık semantik alanıyla irtibatlı görünmektedir. İbranicede צָרַר biçiminde karşılık bulan kök, bağlamak, daraltmak, sıkıştırmak, düşmanlık etmek ve sıkıntı vermek anlamlarını taşır; nitekim aynı kökten türeyen צָרָה kelimesi hem darlık ve sıkıntı hem de Arapçadaki ضرة kelimesine tam denk gelecek şekilde kuma anlamına gelir. Süryanicede de benzer şekilde darlık, sıkıntı ve baskı anlamları mevcuttur. Akadcada ise doğrudan bu fonetik diziliş yerine sertlik ve zorlamayı ifade eden kavramlar bulunmakla birlikte, Batı Sami kolunda kök baskı yapmak, alan daraltmak ve zora sokmak çekirdeğinde ortaklaşır. Arapçada kök, hem bedensel ve iktisadi darlık halini (ضُرّ) hem de bir şeye dışarıdan müdahaleyle verilen noksanlığı ve faydanın karşıtını (ضَرّ) kapsayacak şekilde derinleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir yapıda eksilme ve darlık oluşturma | ضر çekirdeğinden türeyerek bir nesneye veya canlıya hasar verme, alanı daraltma ve faydayı ortadan kaldırma anlamında kökleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָרַר ve Süryanice karşılıklar | Darlık, sıkıştırma, düşmanlık besleme ve kuma ilişkisi bakımından semantik ve fonetik paralellik tamdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sıkıştırma ve daraltma kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerinde baskı ve darlık bildiren ilksel morfemlerle bağ kurulabilmekle birlikte veri sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضرر | Anlamlı | Eksiltmek, daraltmak, zarar vermek | Bir şeyin faydasını, sıhhatini veya bütünlüğünü bozacak noksanlık meydana getirmek. | Hedef köktür; Kur'an'da 74 kez geçer. |
| رضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilişinde müstamel bir kök yapısı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| ررض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiş olup kullanım dışı kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضرر | Merkez | Eksilme, hasar ve darlık | Bir şeyin öz yapısında veya meşru menfaatinde doğrudan eksilme ve zedelenme oluşturma. | Hem nesnel kaybı hem de varoluşsal çaresizlik ve sıkışmayı kapsayan ana köktür. |
| أذي | Komşu | Rahatsızlık ve geçici eziyet | أذي kalıcı bir hasar veya yapısal eksilme yaratmayan, geçici acı ve rahatsızlık veren durumdur; ضرر ise yapıyı fiilen eksiltir. | Nesnenin özüne zarar vermeyen hafif ve geçici olumsuzlukları anlatır. |
| خسر | Komşu | Sermaye kaybı ve hüsran | خسر bir süreç veya ticaret sonunda eldeki sermayenin erimesidir; ضرر doğrudan yapının zedelenmesi ve daralmasıdır. | Kazanım beklenen yerde ortaya çıkan net sermaye eksilmesini ifade eder. |
| سوء | Komşu | Çirkinlik ve fenalık | سوء ahlaki, estetik veya algısal olarak hoşa gitmeyen kötülüktür; ضرر ise fonksiyonel ve fiili eksilmedir. | Bir durumun insan tabiatını inciten veya nizamı bozan fena yönünü karşılar. |
| نفع | Zıt | Fayda ve artık değer | نفع bir varlığa fazlalık, hayır, kullanım değeri ve iyilik katmaktır; ضرر bunu eksiltir. | Varlığın gelişmesini, çoğalmasını ve işlevini tam yapmasını sağlayan artı değerdir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضرر | Noksanlık, darlık, hasar | Bir şeyin bütünlüğünün bozulması, faydanın zıddı olan eksilme veya çaresizlik hali. | Kesin |
| Latince | Damnum, detrimentum, angustia | Hasar, kayıp, darlık | Damnum hukuki ve maddi hasarı, angustia ise kökteki bedensel ve mekânsal darlık boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Harm, damage, distress, adversity | Hasar, ziyan, sıkıntı, darlık | Harm ve damage kasten verilen veya oluşan hasarı, distress ve adversity ise Kur'an'daki ضراء ve ضر darlık hallerini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Schaden, Not, Bedrängnis | Zarar, ziyan, darlık, zaruret | Schaden nesnel eksilmeyi, Not ve Bedrängnis ise اضطرار ve ضراء hallerindeki mecburiyet ve sıkışmışlığı verir. | Güçlü |
| Fransızca | Dommage, préjudice, détresse | Zarar, ziyan, çaresizlik darlığı | Préjudice hukuki haksızlığı, détresse ise insanın hiçbir çıkış yolu bulamadığı varoluşsal darlık halini karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الضُّرّ | Bedensel hastalık, musibet ve acizlik | İnsanın kendi gücüyle aşamadığı, kendisini bütünüyle çaresiz bırakan bedensel rahatsızlık veya varoluşsal sıkıntı halleri (Yûnus 10:12, Enbiyâ 21:83). |
| الضَّرَّاء | Sosyo-ekonomik darlık, kıtlık ve fakirlik | Toplumların veya bireylerin sınandığı ekonomik çöküş, geçim darlığı ve açlık süreçleri (Bakara 2:177, A'râf 7:94). |
| اضْطُرَّ | Hayati mecburiyet ve çaresizlik hali | Açlık veya ölüm tehlikesi altında başka hiçbir meşru seçeneğin kalmaması durumu; haramın sınırını esneten zaruret hali (Bakara 2:173, En'âm 6:145). |
| ضِرَار | Kasten başkasına zarar verme, suistimal ve nifak | Kadınların hakkını gasbetmek, ibadethaneyi fitne ve ayrılık aracına dönüştürmek gibi kötü niyetli ve yıkıcı eylemler (Bakara 2:231, Tevbe 9:107). |
| ضَرّ | Menfaatin zıddı olan mutlak zarar ve ziyan | Sahte ilahların hiçbir varlığa fayda veya zarar vermeye güç yetiremeyeceğini anlatan tevhid bağlamı (Mâide 5:76, Furkân 25:3). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayır ve şer, ilahi kudret | Şer ve zararın yaratılışındaki ilahi irade; putların veya yaratılmışların bağımsız olarak zarar verme gücünün bulunmadığı ilkesi. | Zararın ve faydanın mutlak failinin yalnızca Allah olduğu vurgusu. |
| Fıkıh | Zaruret hükümleri ve tazminat | Zaruretin haramları mubah kılması kaidesi ile hakkın kötüye kullanılmasının yasaklanması. | Hukuki nizamı korumak adına zararın izalesi ve kasten verilen hasarın engellenmesi. |
| Tefsir | İmtihan, sabır ve nifak tahlili | ضراء kavramının arındırıcı bir eğitim aracı olması; nifak odaklarının mescid kisvesiyle fitne üretme çabası. | İnsanın darlık anındaki yakarışı ile refaha erdiğindeki nankörlüğünün mukayesesi. |
| Hadis | Toplumsal ahlak ve hukuk kaideleri | لا ضرر ولا ضرار evrensel ilkesi ekseninde haksız zararın ve zarara zararla karşılık vermenin yasaklanması. | Bireysel özgürlüklerin başkasının hakkını eksiltmeyecek sınırda tutulması gereği. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Mutlak güç ve sığınak | Sahte otoritelerin korkutma gücünü sıfırlama | Zararın ve faydanın ancak Allah'ın izniyle gerçekleşeceğini bilmek, insanı bâtıl korkulardan özgürleştirir. | Kesin |
| İlmi | Zararlı unsurların tespiti | Metodolojik koruma | Bilgi ve uygulamadaki yıkıcı sapmaları ayıklama | Bilimsel üretimde nesnel faydayı artırıp bünyeyi tahrip eden zararlı süreçlerin bertaraf edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve kurumsal güvenlik | Hileli ve bölücü yapılaşmayı önleme | Nifak ve suistimali tasfiye etme | Dini veya meşru kavramlar arkasına sığınarak topluma zarar vermeyi amaçlayan yapıların engellenmesi. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve sözleşmeler | Haksız eksiltmeyi yasaklama | Sermayenin ve emeğin değerini koruma | Tekelleşme, aldatma veya sözleşmede karşı tarafı çaresiz bırakarak haksız menfaat sağlamanın önlenmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve sistem hasarı | Bir sistemin dengeli durumundan saparak faydalı enerji miktarını kaybetmesi, yapının yıpranması ve fonksiyon kaybına uğraması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak ihlali ve negatif dışsallık | Bir bireyin veya grubun kendi eylemi sonucunda diğer bir bireyin refahında, özgürlüğünde veya mülkiyetinde rızası dışında eksilme yaratması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel maddi kayba veya genel bir 'kötülük' algısına indirgenmesi; bedensel acizlik, sosyal darlık ve kurumsal tahribat boyutunun ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi çaresizliğini itiraf ettiği varoluşsal darlıktan (ضُرّ), hakkın kasıtlı suistimaliyle örülen kurumsal yıkıma (ضِرَار) kadar uzanan geniş bir eksilme yelpazesini kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zaruret halinin (اضطرار) hukuku dönüştürücü gücünün anlaşılamaması veya zarara yol açan yapıların sadece niyet üzerinden değerlendirilip eylemsel yıkımının gözden kaçırılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ontolojik kırılganlığını, insanın acziyet karşısındaki psikolojik dönüşümlerini ve toplum düzenini yıkan nifak tuzaklarını apaçık gösterdiği için anahtar niteliktedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ekseninde putların aczini bildiren ayetlerde, imtihan ve sabrı anlatan pasajlarda, aile hukukunda hakkın kötüye kullanılmasını yasaklayan hükümlerde ve Mescid-i Dırâr bağlamında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zararın bağımsız bir tanrısal güç veya yaratılmışların keyfi kudreti olduğu vehmini yıkar; insanın darlıkta dindar, genişlikte nankör olan çelişkili tavrını deşifre eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir yapının, bedenin veya nesnenin bütünlüğünde meydana gelen eksilme, zayıflama, sıkışma ve hasar.
- Soyut anlamVarlık dengesinin aleyhine işleyen, faydayı yok eden, iradî olarak üretildiğinde zulme, gayriiradî geliştiğinde ise acziyet ve imtihana dönüşen darlık hali.
- Sistematik karşılıkVarlık alanındaki entropik kayıp ve hukuk alanındaki haksız eksiltme; sistemin sürdürülebilirliğini tehdit eden her türlü negatif tesir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemin veya canlının başlangıçtaki bütünlüğünü, sıhhatini ve potansiyelini temsil eder; , yapıya dışarıdan veya içeriden etki eden eksiltici gücü, yani hasar ve darlık faktörünü simgeler; ise zararın gerçekleşmesi neticesinde sistemin düştüğü noksanlık, sıkıntı ve eksilmiş hali ifade eder. Model, kökün özündeki mutlak eksilme ve işlev kaybı hareketini matematiksel olarak yansıtır.