ضرب
ض - ر - ب
KÖK- 58 geçiş
- 54 ayet
- 30 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Örnek verdi
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.991 harfباب الضاد والراء والباء معهما
ض ر ب، ر ض ب، ب ر ض، ر ب ض، ض ب ر مستعملات
ضرب:
الضَّرْبُ يقَع على جميع الأعمال، ضَرْب في التجارةِ، وفي الأرض، وفي سبيل اللهِ، يصِفُ ذَهابَهم وأَخْذَهم فيه.
وضَرَبَ يَدَه الى كذا، وضَرَبَ فلانٌ على يَدِ فلانٍ: حَبَسَ عليه أمراً أَخَذَ فيه وأراده، ومعناه: حَجَرَ عليه.
والطَّيْرُ الضَّوارِبُ: المُخْتَرِقاتُ الأرضِ، الطّالباتُ الرِّزقِ.
وضَرَبَ الدَّهْرُ من ضَرَباته
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.800 harfضربه يضرِبه ضرباً. وضرب في الأرض ضرباً ومَضرَباً بالفتح، أي سار في ابتغاء الرزق. يقال: إنّ في ألفِ درهمٍ لمضرَبا أي ضربا. و "ضربَ اللهُ مثلاً" أي وصفَ وبيَّن. وقولهم: فضرَب الدهر ضَرَبانَه كقولهم: فقضَى، من القضاء. وضرب الفحلُ الناقةَ ضِراباً. وضربَ الجُرح ضَرَباناً. وضربَ على يد فلانٍ، إذا حَجَر عليه. والطير الضَوارب: التي تطلب الرزق. وضرب البعيرُ في جَهازه، أي نَفَرَ. وضربَتْ فيه فلانة بِعِرْقٍ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.960 harfض ر ب
ضرب ، ضبر ، رضب ، ربض ، برض ، بضر : مستعملة .
ضرب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضَّربُ : الشكْلُ في القَدّ والخَلْق .
الحرّانيّ عن ابن السِّكِّيت قال : الضَّربُ الصِّنف من الأشياء ؛ يقال : هذا من ضَربِ ذاك ، أي : من نحوه ، وجمعُه ضروب . قال : والضَّربُ : الرجلُ الخفيف اللَّحم . وأنشد قَول طرَفة :
أنا الرجلُ الضَّرْب الذي تعرفونه
خَشَاشٌ كرأْسِ الحيَّة المتوقِّدِ
قال : والضربُ : مصدر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.709 harf(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.716 harf- الضرب: إيقاع شيء على شيء، ولتصور اختلاف الضرب خولف بين تفاسيرها، كضرب الشيء باليد، والعصا، والسيف ونحوها، قال: ﴿فاضربوا فوق الأعناق واضربوا منهم كل بنان﴾ [الأنفال/12]، ﴿فضرب الرقاب﴾ [محمد/4]، ﴿فقلنا اضربوه ببعضها﴾ [البقرة/73]، ﴿أن أضرب بعصاك الحجر﴾ [الأعراف/160]، ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين﴾ [الصافات/93]، ﴿يضربون وجوههم﴾ [محمد/27]، وضرب الأرض بالمطر، وضرب الدراهم، اعتبارا بضرب المطرقة، وقيل: له:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR3.116 harfض ر ب
ضربه بالسيف وغيره وضاربه وتضاربوا واضطربوا وضربوا أعناقهم وأمر بتضريب الرقاب.
وسيوف مفلولة المضارب جمع: مضرب ومضربة.
ورجل مضرب وضراب.
وضروب.
واضطرب الولد في البطن.
واضطربت الأمواج.
ورجل ضرب: خفيف اللحم غير جسيم.
وأنه الراح بالضرب وهو العسل الغليظ: واستضرب العسل: غلظ.
وسقاه ضريب الشول وهو ما حلب بعضه على بعض من عدة لقاح.
قال ابن أحمر: وما كنت أدري أن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok20.928 harfالضرب معروف، والضَّرْبُ مصدر ضَرَبْتُه؛ وضَرَبَه يَضْرِبُه ضَرْباً وضَرَّبَه. ورجل ضارِبٌ وضَرُوبٌ وضَريبٌ وضَرِبٌ ومِضْرَبٌ، بكسر الميم: شديدُ الضَّرْب، أَو كثير الضَّرْب. والضَّريبُ: الـمَضْروبُ.
والـمِضْرَبُ والـمِضْرابُ جميعاً: ما ضُرِبَ به.
وضَارَبَهُ أَي جالَدَه. وتَضاربا واضْطَرَبا بمَعـنًى. وضَرَبَ الوَتِدَ يَضْرِبُه ضَرْباً: دَقَّه حتى رَسَب في الأَرض. ووَتِدٌ ضَرِيبٌ: مَضْرُوبٌ؛ هذه عن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR466 harf* ض ر ب * * ضَرَبَهُ * يضربه * ضَرْباً * و * ضَرَبَ * في الأرض يضرب * ضَرْبا * ومضربا بفتح الراء أي سار لابتغاء الرزق يقال إن في ألف درهم لمضربا أي ضربا وضرب الله مثلا أي وصف وبين وضرب الجرح * ضَرَباناً * بفتح الراء و * أضْرَبَ * عنه أعرض و * تَضَارَبا * و * اضْطَرَبا * بمعنى والموج * يَضْطَرِبُ * أي يضرب بعضه بعضا و * الاضْطِرابُ * الحركة و * اضْطَرَبَ * أمره اختل و * ضَارَبَهُ * في المال من
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR21.255 harfضربه يضربه ضربا، والضرب معروف وضربه مشددا وهو ضارب وضريب كأمير وضروب كصبور وضرب ككتف ومضرب بكسر الميم كثيره أي الضرب أو شديده ومضروب وضريب كلاهما بمعنى. وقد جمع المؤلف بين هذه الصفات دون تمييز بين فاعل أو مفعول أو صفة مشبهة أو أسماء مبالغة، وفي نمط واحد، وهو نوع من التخليط ينبغي التنبيه له، كذا قاله شيخنا. والمضرب والمضراب بكسرهما جميعا: ما ضرب به. وضربت يده ككرم: جاد ضربها. من المجاز: ضربت الطير
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok55.889 harfضَرَبَهُ
1 ضَرَبَهُ ذ , aor. ضَرِبَ , (S, O, K, &c.,) inf. n. ضَرْبٌ, (S, O, &c.,) [He beat, struck, smote, or hit, him, or it;] and ↓ ضرّبهُ [signifies the same in an intensive sense, i. e. he beat, &c., him, or it, much, or violently; or in a frequentative sense, i. e. several, or many, times: or rather ضرّب is used in relation to several, or many, objects, as will be shown in what follows]:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR5.387 harfضَرَبَ
ضَرَبَ I ( n. ac. ضَرْب 1 )
a. [ acc. & Bi ], Struck, hit, beat, smote with; horsewhipped, flogged; scourged; fell upon.... with ( sword ).
b. [ acc. & Bi ], Mixed, mingled ( a thing ) with.
e. Afflicted ( fortune ).
d. Stung; bit.
e. Oscillated.
f. Flew ( bird ).
g. [ Ila ], Inclined, leant towards.
h. [ 'An ], Withheld from; turned away from.
i. [ Bi ], Indicated.
j.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR72.047 harfضرب
ضَرَبَ - يَضْرِبُ - ضَرْب
ضَرَبَ - يَضْرِبُ + كائن + كائناً: يؤثر على جسم ما بقوة محركة، فيجعله يتحرك حركة انتقالية مفاجئة فيها اندفاع
ولا يراد بفعل " ضرب " مجرد إلقاء يده على آخر أو دفع عصا عليه، وإنما لا بد لكي يكون الفعل ضرباً أن يكون لفعله أثر يحرك ويدفع المضروب بحركة انتقالية مفاجئة صغيرة كانت أو كبيرة
{واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن
Sîgalar(30)
- ضَرَبَÖrnek verdi(فَعَلَ)×6
- وَضَرَبَVe örnek verdi+1 anlam(وَفَعَلَ)×4
- اضْرِبْVur(افْعِلْ)×3
- ضَرَبُواÖrnek verdiler+1 anlam(فَعَلُوا)×3
- ضَرَبْتُمْSeyahat ettiniz(فَعَلْتُمْ)×3
- ضَرَبْنَاÖrnek verdik(فَعَلْنَا)×3
- وَاضْرِبْÖrnek ver(وَافْعِلْ)×3
- يَضْرِبُÖrnek verir+1 anlam(يَفْعِلُ)×3
- يَضْرِبُونَVururlar+1 anlam(يَفْعِلُونَ)×3
- ضَرْبًاSeyahat etmek+1 anlam(فَعْلًا)×2
Mücavir kökler118 mücavir (372 toplam)
- مثل
29 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- أنس
13 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- عصو
3 ortak ayet · Asân
- رجل
5 ortak ayet · Rical ayak demektir
- أله
29 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبل
7 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- كفر
12 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- ثني
3 ortak ayet · Sena yaka demektir
- منن
3 ortak ayet · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
- رزق
5 ortak ayet · Üzüm demektir
- بطل
3 ortak ayet · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- خوف
5 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
Geçtiği ayetler(54)
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ
Örnek verdiGörmez misin; Allah, nasıl bir misal verdi. Hoş bir söz; kökü sağlam, dalları göğe doğru olan hoş bir ağaca benzer.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ …
Örnek verdiAllah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.
ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا …
Örnek verdiO, size kendi nefislerinizden bir misal verdi: Size verdiğimiz rızıklarda sağ ellerinizin malik olduklarından ortaklarınız olmasını ister de onlarla, eşit olur ve birbirinizi saydığınız gibi bunları da sayar mısınız? İşte Biz, akleden bir kavim için ayetleri böyle açıklarız.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Örnek verdiAllah, bir misal verir: Bir adamın, huysuz ve birbirleriyle ortak birkaç efendisi var. Bir adamın da tek bir efendisi var. Bu ikisi bir olur mu hiç? Hamd; Allah’a mahsustur; ama onların çoğu bilmezler.
وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ
Örnek verdiAma Rahman’a isnad edilen kız evladla onlardan birisi müjdelenince; yüzü kapkara kesilir de öfkesinden yutkunur durur.
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ …
Örnek verdiAllah; küfredenlere Nuh’un karısıyla Lut’un karısını misal verdi. Onlar, kullarımızdan iki salih kulun nikahında iken hainlik ettiler de, onları Allah’tan hiç bir şeyle kurtaramadılar. O iki kadına; ateşe girenlerle beraber siz de girin, denildi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضرب |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرع, جلد, وقع, سير |
| Zıt Kök | كفف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi diğerinin üzerine tesir bırakacak, biçimlendirecek veya iz açacak şekilde kuvvetle ulaştırmak; vurmak, basmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zihne hakikati yerleştirmek üzere mesel irad etmek, yeryüzünde rızık ve cihad için mesafe katetmek, ceza veya tespiti somut olarak uygulamak |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin, hükmün veya modelin zihinsel ve toplumsal zemine damga gibi basılarak belirgin, bağlayıcı ve dönüştürücü hale getirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden cezasına veya kaba şiddete indirgeyerek mesel getirme, seyahat, perde çekme ve damgalama boyutlarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضر | Şiddet, baskı, darlık ve dışarıdan gelen sert tesir; nitekim ضرر kökünde zarara uğratma ve yıpratma, ضرع kökünde ise bu baskı karşısında boyun eğme ve küçülme anlamı esastır. | ب | Temas, bitişme ve yüzeye doğrudan çarpma anlamı taşıyan dudak ünsüzü eklenerek sert baskı ve tesir eylemi, doğrudan bir nesnenin başka bir nesne üzerine inmesi, iz bırakması, damga vurması veya zeminde yol açması şeklinde somutlaştırılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya yan yatmış beden imgesinden türetme; yan taraf, sert kabuk veya keskin baskı | Hareketin taşıdığı sert, ezici ve yönlendirici ilk baskı kuvvetini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, bilinçli hareket | Kuvvetin gelişigüzel değil, belirli bir hedefe, yüzeye veya amaca doğru yönlendirildiğini gösterir. |
| ب | Ev, çadır; içe girme, temas etme, yerleşme | Yönlendirilen kuvvetin muhatap nesneye temas etmesini, onun üzerinde iz, sınır veya şekil bırakmasını ifade eder. |
| ضرب | Sert baskının hedefe yönelerek yüzeyde temas ve tesir meydana getirmesi | Bir varlığın veya iradenin başka bir varlık üzerine kuvvetle inerek onda derin bir iz, kalıp, seyrüsefer veya bağlayıcı durum oluşturması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin diğerine çarpması, çadır kazığının yere çakılması, madenin darbedilerek para veya kalıp haline getirilmesi ve devenin ayaklarıyla yeri çiğneyerek yürümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde soğuk havanın veya kırağının yeryüzünü vurması anlamında zikredilmiş, sözlüklerde geçen şu beyitte soğuktan inleyen nesne için kullanılmıştır: ومضروب يئن بغير ضرب / يطاوحه الطراف إلى الطراف |
| Erken Arapça kullanım | Çadır kurarken kazıkların yere çakılması ضرب الخيمة veya paranın kalıpla basılması ضرب الدرهم ifadelerinde olduğu gibi, bir etkiyi zemine sabitleme ve iz çıkarma eylemi olarak yaygın biçimde kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça ضرب kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle vurma, çarpma ve şekil verme eylemini ifade eden fonetik bir kökle temsil edilir. İbranicede doğrudan aynı kök dizilişi yerine benzer eylemler için טרף (parçalama, vurma) veya נגף kökleri öne çıksa da, Güney Sami (Arapça ve Güney Arapça) kolunda kök; çekiçle dövme, kalıba dökme, yol alma ve bir nesneyi diğerinin üzerine tam olarak oturtma şeklinde zengin bir anlamsal genişleme göstermiştir. Kökün ilksel çekirdeği rastgele bir darbe değil; çadır kazığı çakmada, maden işlemede ve ayakların toprağa ritmik inişinde görüldüğü üzere amaçlı, biçimlendirici ve iz bırakan bir vuruştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi diğerinin üzerine çarpmak, çadır kurmak, yol katetmek, mesel getirmek | Fiziksel temas ve biçimlendirme eyleminden soyut beyan ve ibret çıkarma düzeyine geçiş düzenli bir semantik genişlemedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde darbe, dövme ve biçim verme kökleriyle fonetik uyum | Erken dönemde madencilik, çadır hayatı ve çöl yolculuğundaki adım sesleriyle ilişkili olarak gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış düzenli bir dil ailesi bağı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضرب | Anlamlı | Vurmak, çarpmak, mesel vermek, yola çıkmak | Hedef köktür; bir nesneyi diğerinin üzerine tesir edecek şekilde indirmeyi bildirir. | Kur’an’da geçer |
| ضبر | Anlamlı | Sıkıştırmak, bir araya toplamak, sıçramak | Taşları üst üste yığmak, atın ayaklarını toplayarak sıçraması ve kitapları bir araya getirmek anlamındadır. | Ortak çekirdek; kuvvet ve toplama; Kur’an’da geçmez |
| رضب | Anlamlı | Tükürük, bal damlası, emmek | Ağızdaki tatlı tükürük veya taşların ufalanarak dağılmasıdır. | Ters dönme (kalb); sert darbe yerine ince damlama; Kur’an’da geçmez |
| ربض | Anlamlı | Çökmek, yerleşmek, çevrelemek | Hayvanın göğsü üzerine yere yatması, bir yerin etrafı ve yerleşik sığınaktır. | Darbenin zıddı olarak sükûnet ve yere yerleşme; Kur’an’da geçmez |
| بضر | Anlamlı | Azıcık sızmak, damlamak | Suyun veya kanın azar azar çıkması, et parçasıdır. | Zayıf ve sınırlı temas; Kur’an’da geçmez |
| برض | Anlamlı | Az vermek, az çıkmak | Suyun veya bitkinin az miktarda belirmesidir. | Sert darbe ve iz bırakmanın zıddına zayıf beliriş; Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضرب | Merkez | Vurmak, iz bırakmak, ibret veya kalıp sunmak | Bir şeyi diğerinin üzerine etki, şekil veya iz bırakacak biçimde kararlılıkla indirmektir. | Fiziksel ve zihinsel damga vurma |
| قرع | Komşu | Kapı veya nesneye ses çıkaracak şekilde vurmak | Ses çıkarma ve uyarma kastı öne çıkar; şekil verme veya iz bırakma zorunlu değildir. | Uyarıcı darbe |
| جلد | Komşu | Tene vurmak, kırbaçlamak | Vuruşun özellikle deri veya tene ceza amacıyla tatbik edilmesini anlatır. | Bedensel ceza darbesi |
| وقع | Komşu | Bir şeyin yukarıdan aşağıya düşmesi, vuku bulması | Düşme ve gerçekleşme kendiliğinden veya takdirle olur; ضرب kökünde doğrudan failin darbe iradesi vardır. | İniş ve gerçekleşme |
| سير | Komşu | Yolda yürümek, hareket etmek | Salt intikal ve akışı ifade eder; ضرب kökündeki ayakların yeri çiğneyerek mesafe katetmesi ve zorlu çaba unsuru bulunmaz. | Genel hareket |
| كفف | Zıt | El çekmek, engellemek, temastan kaçınmak | Eylemi durdurup temas ve tesiri tamamen sonlandırmayı anlatır. | Geri çekilme ve durdurma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضرب | Vurmak, kalıp dökmek, mesel getirmek | Fiziksel çarpmadan zihinsel temsil kurmaya kadar uzanan geniş eylem. | Kesin |
| Latince | Percutere, cudere, ferire | Vurmak, maden basmak, darbetmek | Vurma ve para basma yönünü karşılar; mesel getirme ve seyahat anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Strike, cast, coin, set forth | Vurmak, kalıba dökmek, para basmak, örnek vermek | Strike kelimesi hem fiziksel vurmayı hem grev veya yola çıkmayı karşılasa da Kur'an'daki hikmet ve mesel boyutunu tam örtmez. | Güçlü |
| Almanca | Schlagen, prägen, darlegen | Vurmak, damgalamak/biçimlendirmek, sergilemek | Prägen (şekillendirme/iz bırakma) ve darlegen (örnek sergileme) kavramları kökün iki ana vechesini iyi açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | Frapper, forger, proposer | Vurmak, biçim vermek, örnek sunmak | Frapper hem fiziki darbeyi hem de zihne tesir etmeyi karşılar ancak yerleşik mesel mantığı için ek fiiller gerekir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَرَبَ مَثَلًا / اضْرِبْ لَهُمْ | Misal getirmek, zihinde hakikati canlandırmak, model sunmak | Zihinsel idraki açmak ve delil sergilemek üzere mesel irad edilen bağlamlar (İbrâhîm 14:24, Kehf 18:32, Yâsîn 36:78). |
| ضَرَبَ فِي الأَرْضِ | Yolculuk yapmak, ticaret veya cihad için mesafe katetmek | Rızık arayışı, sefer hükümleri ve cihad bağlamındaki seyahatler (Nisâ 4:101, Bakara 2:273, Müzzemmil 73:20). |
| اضْرِبْ بِعَصَاكَ / فَاضْرِبُوا | Fiziksel olarak vurmak, çarpmak | Mucize esnasında asanın vurulması veya savaşta düşmanın etkisiz kılınması (Bakara 2:60, Enfâl 8:12, Muhammed 47:4). |
| ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ | Kuşatmak, zorunlu kılmak, damgalamak | İlahi ceza veya durumun muhatapların üzerine çadır gibi geçirilip sabitlenmesi (Bakara 2:61, Âl-i İmrân 3:112). |
| فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ | Çekmek, dikmek, ayırıcı engel koymak | İki alan veya topluluk arasına kesin bir sınır ve perde inşa edilmesi (Hadîd 57:13). |
| فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا | Açmak, belirgin kılmak, yol var etmek | Denizde kuru bir yolun asa ve ilahi kudretle belirginleştirilip açılması (Tâhâ 20:77). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Emsâlü’l-Kur’ân ve ilahi sıfatlar | Allah’ın misal getirmesinin (ضرب الأمثال) hikmeti, müşriklerin itirazlarına karşı mesellerin delil değeri ve hakikatin idrakine katkısı. | Hakikati somutlaştırarak zihne damga gibi nakşeden tebliğ yöntemi. |
| Fıkıh | Had cezaları, aile hukuku ve mudârabe şirketi | Nisâ 34. ayetteki lafzın mahiyeti ve sınırları; yolculuk yapanın sermaye ile ortaklığı (mudârabe / ضرب في الأرض) ve sefer hükümleri (namazın kısaltılması). | Yetki aşımını engelleyen, tedip ve iktisadi teşebbüsü kurallara bağlayan normatif çerçeve. |
| Tefsir | Vücûh ve nezâir tahlili | Tek bir kökün darbe, yolculuk, mesel, mühürleme ve perde çekme gibi çok farklı anlamlara gelmesinin dildeki 'damga/tesir' üst ilkesiyle izahı. | Bağlama göre fiziki darbeden zihinsel temsile açılan çok katmanlı beyan. |
| Hadis | Ahlak, fitne ve kıyamet rivayetleri | Fitne anında kılıçların kırılması veya yüzlere vurulmasının yasaklanması; dinin kalıba dökülüş biçimleri. | Şiddetin sınırlandırılması ve adaletin kalıplaşmış icrası. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin anlatımı ve vahyin temsili | Temsil ve tebliğ (Mesel) | İdraki sabitleme | Soyut hakikatleri müşahhas örneklerle kalbe ve zihne silinmez bir damga gibi vurmak. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve kavramsal modeller | Model kurma ve türetme | Zihinsel kalıp oluşturma | Karmaşık olguları basitleştirilmiş ilkelerle formüle edip kavranabilir kılmak. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve sınır tayini | Hüküm icrası ve sınır çekme | Düzeni tesis etme ve engelleme | Meşru otoritenin hak ile batıl, suç ile ceza arasına kesin duvarlar (sûr) çekmesi ve hadleri uygulaması. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari sefer ve sermaye ortaklığı | Mudârabe ve piyasa dolaşımı | Değer üretme ve rızık arayışı | Sermaye ile emeğin yeryüzünde adım atarak (ضرب في الأرض) birleşmesi, dolaşım ve para basımı. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çarpma işlemi (Multiplication) ve İzdüşüm (Projection) | Bir büyüklüğün diğeri üzerine katlanarak tesir etmesi ve yeni bir nicelik üretmesi; aynı zamanda bir vektörün belirli bir düzlem üzerine iz düşürülerek kalıbının çıkarılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama (Labeling) ve Sosyal Tip İnşası | Toplumsal yapıda bir kimliğin, rolün veya cezanın fert üzerine kesin bir statü veya etiket olarak yapıştırılması, zihinlerde kalıcı modeller inşa edilmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca bedensel şiddet ve kaba darp eylemine hapsederek Kur’an’daki zengin mesel, seyahat, perde çekme ve damgalama bağlamlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; zihinde hakikati aydınlatan misaller getirmekten iktisadi seferlere, ontolojik sınırların tayininden toplumsal durumların tesciline kadar ilahi inşanın temel bir dilsel aracıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Özellikle aile ve ceza hukuku ayetlerinde lafzı bağlamından ve diğer Kur'ani ilkelerden kopararak kaba bir şiddet meşruiyetine dönüştürmek veya mesel ayetlerindeki zihinsel modeli kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en temel pedagojik ve beyan yöntemlerinden biri olan mesel irad etmenin (ضرب الأمثال) anahtarıdır; ilahi hitabın zihne nasıl nakşedildiğini ve yeryüzündeki insan hareketliliğinin felsefesini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emsâlü'l-Kur'an ayetlerinde (örneğin Bakara 2:26, İbrâhîm 14:24), yolculuk ve sefer hükümleri taşıyan ayetlerde (Nisâ 4:101, Müzzemmil 73:20) ve toplumsal düzenlemelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın şiddet dili ürettiği şeklindeki sığ iddiaları çürütür; darbe eyleminin aslında bir şekillendirme, iz bırakma, yola koyulma ve temsil getirme sistemi olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin veya kuvvetin başka bir nesne üzerine doğrudan temas ederek iz, şekil, ses veya yön oluşturacak biçimde inmesi.
- Soyut anlamBir hakikatin, hükmün, modelin veya niyetin hedef alana damgalanarak belirginleştirilmesi, kavranması veya bağlayıcı kılınması.
- Sistematik karşılıkBir kuvvet veya temsil operatörünün hedef zemin üzerinde kalıcı dönüşüm ve sınır meydana getirmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , uygulanan tesir, mesel veya darbe operatörünü; , bu operatörü harekete geçiren iradeyi veya delili; , muhatap olan zihni, zemini veya nesneyi temsil eder. Bileşke işlemi , operatörün zeminle doğrudan temasını ve üst üste oturmasını ifade eder. ise bu temas sonucunda üzerinde silinmez bir iz, yeni bir biçim, açık bir yol veya dönüştürücü bir idrak kalmış olan nihai durumu sembolize eder.