عتب
ع - ت - ب
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
“A’tebe” kapı eşiği demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“A’tebe” kapı eşiği demektir.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.642 harfعَتَبَ عليه، أي وَجَدَ عليه، يَعْتُبُ ويَعْتِبُ عَتْباً ومَعْتَباً. وقال الغَطَمَّشُ:
أخِلاَّيَ لو غَيْرُ الحِمامِ أصابكمعَتَبْتُ ولكن ليس للدهر مَعْتَبُ
والتَعَتُّبُ مثله، والاسم المَعْتَبَةْ والمَعْتِبَةُ. قال الخليل: العِتابُ: مخاطبة الإدلال ومذاكرة المَوْجدَةِ. تقول: عاتبه معاتبة. قال الشاعر:
أعاتب ذا المودَّة من صديقإذا ما رابني منه اجتنـابُ
إذا ذهب العِتاب فلـيس وُدٌّ ويبقى
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.929 harfباب العين والتاء مع الباء
عتب ، تبع ، تعب ، بتع : مستعملة .
عتب : قال الله عزّ وجلّ : ( لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ) ( فُصْلَت : 24 ) .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : قرىء : ( وإن يُسْتَعْتَبوا ) .
قال : ومعناه : إنْ أقالهم الله وردّهم إلى الدنيا لم يُعتِبوا ، يقول : لم يعملوا بطاعة الله ؛ لِمَا سبق لهم في علم الله من الشقاء ، وهو قول الله جل وعزّ : ( وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.324 harf(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.701 harf- العتب: كل مكان ناب بنازله، ومنه قيل للمرقاة ولأسكفه الباب: عتبة، وكني بها عن المرأة فيما روي: (أن إبراهيم عليه السلام قال لامرأة إسماعيل: قولي لزوجك غير عتبة بابك) (شطر من خبر طويل ذكره الفاسي في شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 2/4 عن ابن عباس؛ وأخرجه البخاري في الأنبياء 6/397 والنسائي في فضائل الصحابة ص 84 وعبد الرزاق في المصنف 5/109) واستعير العتب والمعتبة لغلظة يجدها الإنسان في نفسه على
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR699 harfع ت ب
أبدل عتبة بابك: جعلها إبراهيم صلوات الله عليه كناية عن الاستبدال بالمرأة.
ويقال: حمل فلان على عتبة كريهة وهي واحدة عتبات الدرجة والعقبة وهي المراق.
قال المتلمس: يعلى على العتب الكريه ويوبس وما سكفت باب فلان ولا عتبته وما تسكفته ولا تعتبته أي ما وظئته.
وتعتب فلان: لزم عتبة الباب لا يبرح.
ولفلان عليّ معتبة.
وأعطاني فلان العتبى إذا أعتبك.
واستعتبه: استرضاه.
"
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.635 harfالعَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ. والعَتَبُ: الدَّرَج. وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ. وفي حديث ابن النَّحّام، قال لكعب بن مُرَّةَ، وهو يُحدِّثُ بدَرَجاتِ الـمُجاهد.
العَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ. والعَتَبُ: الدَّرَج. وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ. وفي حديث ابن النَّحّام، قال لكعب بن مُرَّةَ، وهو يُحدِّثُ بدَرَجاتِ الـمُجاهد. ما الدَّرَجةُ؟ فقال: أَما إِنَّها ليستْ كعَتَبةِ أُمـِّك أَي إِنها ليست بالدَّرَجة التي تَعْرِفُها في بيتِ أُمـِّكَ؛ فقد رُوِيَ أَنَّ ما بين الدرجتين، كما بين السماء والأَرض. وعَتَبُ الجبالِ والـحُزون: مَراقِـيها. وتقول: عَتِّبْ لي عَتَبةً في هذا الموضع إِذا أَردت أَنْ تَرْقى به إلى موضع تَصعَدُ فيه. والعَتَبانُ: عَرَجُ الرِّجْل. وعَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً: ظَلَع أَو عُقِلَ أَو عُقِرَ، فمشى على ثلاثِ قوائمَ، كأَنه يَقْفِزُ قَفْزاً؛ وكذلك الإِنسانُ إِذا وثَبَ برجل واحدة، ورفع الأُخرى؛ وكذلك الأَقْطَع إِذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأَنه يمشي على عَتَب دَرَج أَو جَبَل أَو حَزْنٍ، فيَنْزُو من عَتَبةٍ إِلى أُخرى. وفي حديث الزهري في رجل أَنْعَلَ (1) (1 قوله «في رجل أنعل الخ» تمامه كما بهامش النهاية إن كان ينعل فلا شيء عليه وإن كان ذلك الإنعال تكلفاً وليس من عمله ضمن.) دابةَ رجل فعَتِبَتْ أَي غَمَزَتْ؛ ويروى عَنِتَتْ، بالنون، وسيذكر في موضعه. وعَتَبُ العُودِ: ما عليه أَطراف الأَوْتار من مُقَدَّمِه، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد قول الأَعشى: وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ، * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2) (2 قوله «صحل الصوت» كذا في المحكم والذي في التهذيب والتكملة يصل الصوت.) العَتَبُ: الدَّسْتاناتُ. وقيل: العَتَبُ: العِـيدانُ المعروضة على وجْه العُودِ، منها تمدُّ الأَوتار إِلى طرف العُودِ. وعَتَبَ البرقُ عَتَباناً: بَرَق بَرْقاً وِلاءً. وأُعْتِبَ العظمُ: أُعْنِتَ بعدَ الجَبْرِ، وهو التَّعْتابُ. وفي حديث ابن المسيب: كلُّ عظمٍ كُسِر ثم جُبِرَ غير منقوصٍ ولا مُعْتَبٍ، فليس فيه إِلا إِعْطاءُ الـمُداوِي، فإِن جُبِـرَ وبه عَتَبٌ، فإِنه يُقَدَّر عَتَبُهُ بقيمة أَهل البَصر. العَتَب، بالتحريك: النقصُ، وهو إِذا لم يُحْسِنْ جَبْره، وبقي فيه ورَم لازم أَو عَرَجٌ. يقال في العظم المجبور: أُعْتِبَ، فهو مُعْتَبٌ. وأَصلُ العَتَبِ: الشدَّة؛ وحُمِلَ على عَتَبٍ من الشَّرِّ وعَتَبةٍ أَي شدَّة؛ يقال: حُمِلَ فلانٌ على عَتَبةٍ كريهةٍ، وعلى عَتَبٍ كريهٍ من البلاءِ والشرِّ؛ قال الشاعر: يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ ويقال: ما في هذا الأَمر رَتَبٌ، ولا عَتَبٌ أَي شِدَّة. وفي حديث عائشة، رضي اللّه تعالى عنها: إِنَّ عَتَبات الموتِ تأْخُذُها، أَي شدائدَه. والعَتَبُ: ما دَخَلَ في الأَمر منَ الفَساد؛ قال: فما في حُسْنِ طاعَتِنا، * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ وقال: أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ أَي غيرَ ذِي التِواءٍ عند الضَّريبة، ولا نَبْوة. ويقال: ما في طاعةِ فلان عَتَبٌ أَي التِواءٌ ولا نَبْوةٌ؛ وما في مَوَدَّته عَتَبٌ إِذا كانت خالصة، لا يَشُوبها فسادٌ؛ وقال ابن السكيت في قول علقمة: لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1) (1 قوله «لا في شظاها الخ» عجزه كما في التكملة: ولا السنابك أفناهن تقليم ويروى عنت، بالنون والمثناة الفوقية) أَي عَيْبٌ، وهو من قولك: لا يُتَعَتَّبُ عليه في شيءٍ. والتَّعَتُّبُ: التَّجَنِّي؛ تَعَتَّبَ عليه، وتَجَنَّى عليه، بمعنى واحدٍ؛ وتَعَتَّبَ عليه أَي وَجَدَ عليه. والعَتْبُ: الـمَوْجِدَةُ. عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً أَي وجد عليه. قال الغَطَمَّشُ الضَّـبِّـيُّ، وهو من بني شُقْرة بنِ كعب بن ثَعْلبة بن ضَبَّة، والغَطَمَّشُ الظالِمُ الجائر: أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ: * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ، * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ وقَصَرَ أَخِلاَّيَ ضرورةً، ليُثْبِتَ باءَ الإِضافة، والرواية الصحيحة: أَخِلاَّءَ، بالمد، وحذف ياء الإِضافة، وموضع أَخِلاَّءَ نصبٌ بالقول، لأَن قوله أَرى الدهر يبقى، متصلٌ بقوله أَقول وقد فاضت؛ تقديره أقول وقد بَكَيْتُ، وأَرى الدهرَ باقياً، والأَخِلاَّءَ ذاهبين، وقوله عَتَبْتُ أَي سَخِطْتُ، أَي لو أُصبْتُمْ في حَرْب لأَدْركنا بثأْركم وانتصرنا، ولكن الدهرَ لا يُنْتَصَرُ منه. وعاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً: كلُّ ذلك لامه؛ قال الشاعر: أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ، * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ، * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ ويقال: ما وَجَدْتُ في قوله عُـِتْباناً؛ وذلك إِذا ذكر أَنه أَعْتَبَكَ، ولم تَرَ لذلك بَياناً. وقال بعضهم: ما وَجَدْتُ عنده عَتْباً ولا عِتاباً؛ بهذا المعنى. قال الأَزهري: لم أَسمع العَتْبَ والعُتْبانَ والعِتاب بمعنى الإِعْتابِ، إِنما العَتْبُ والعُتْبانُ لومُك الرجلَ على إِساءة كانت له إِليك، فاسْتَعْتَبْتَه منها. وكلُّ واحد من اللفظين يَخْلُصُ للعاتِب، فإِذا اشتركا في ذلك، وذَكَّرَ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إِليه من الإِساءة، فهو العِتابُ والـمُعاتَبة. فأَمـَّا الإِعْتابُ والعُتْبَـى: فهو رُجوعُ الـمَعْتُوب عليه إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ. والاسْتِعْتابُ: طَلَبُك إِلى الـمُسِـيءِ الرُّجُوعَ عن إِساءَته. والتَّعَتُّبُ والتَّعاتُبُ والـمُعاتَبَةُ: تواصف الموجِدَة. قال الأَزهري: التَّعَتُّبُ والـمُعاتَبَةُ والعِتابُ: كل ذلك مُخاطَبَةُ الإِدْلالِ وكلامُ الـمُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم، طالبين حُسْنَ مُراجعتهم، ومذاكرة بعضِهم بعضاً ما كَرِهُوه مما كسبَهم الـمَوْجِدَةَ. وفي الحديث: كان يقول لأَحَدِنا عند الـمَعْتِـبَة: ما لَهُ تَرِبَتْ يمينُه؟ رويت المعْتَبَة، بالفتح والكسر، من الـمَوْجِدَة. والعِتْبُ: الرجلُ الذي يُعاتِبُ صاحِـبَه أَو صديقَه في كل شيءٍ، إِشفاقاً عليه ونصيحة له. والعَتُوبُ: الذي لا يَعْمَلُ فيه العِتابُ. ويقال: فلانٌ يَسْتَعْتِبُ من نَفْسه، ويَسْتَقِـيلُ من نفسه، ويَسْتَدْرِك من نفسه إِذا أَدْرَكَ بنفسه تَغْييراً عليها بحُسْن تقدير وتدبير. والأُعْتُوبةُ: ما تُعُوتِبَ به، وبينهم أُعْتُوبة يَتَعاتَبُون بها.ويقال إِذا تَعاتَبُوا أَصْلَحَ ما بينهم العتابُ. والعُتْبَـى: الرِّضا. وأَعْتَبَه: أَعْطاه العُتْبَـى ورَجَع إِلى مَسَرَّته؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ: شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ أَي لا يُسْتَقْبَلُ بعُتْبَـى. وتقول: قد أَعْتَبني فلانٌ أَي تَرَكَ ما كنتُ أَجد عليه من أَجلِه، ورَجَع إِلى ما أَرْضاني عنه، بعد إِسْخاطِه إِيَّايَ عليه. وروي عن أَبي الدرداءِ أَنه قال: مُعاتَبة الأَخِ خيرٌ من فَقْدِه. قال: فإِن اسْتُعْتِبَ الأَخُ، فلم يُعْتِبْ، فإِنَّ مَثَلَهم فيه، كقولهم: لك العُتْبَـى بأَنْ لا رَضِـيتَ؛ قال الجوهري: هذا إِذا لم تُرِدِ الإِعْتابَ؛ قال: وهذا فِعْلٌ مُحَوَّلٌ عن موضعه، لأَن أَصْلَ العُتْبَـى رجوعُ الـمُسْتَعتِبِ إِلى مَحبَّةِ صاحبه، وهذا على ضدِّه. تقول: أُعْتِـبُكَ بخلاف رِضاكَ؛ ومنه قول بِشْر بن أَبي خازمٍ: غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ، * يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ أَي أَعْتَبْناهم بالسَّيْف، يعني أَرْضَيْناهم بالقَتْل؛ وقال شاعر: فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب والعُتْبَـى: اسم على فُعْلى، يوضع موضع الإِعْتاب، وهو الرجوعُ عن الإِساءة إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ. وفي الحديث: لا يُعاتَبُونَ في أَنفسهم، يعني لعِظَمِ ذُنُوبهم وإِصْرارِهم عليها، وإِنما يُعاتَبُ من تُرْجَى عنده العُتْبَـى أَي الرُّجوعُ عن الذنب والإِساءة. وفي المثل: ما مُسِـيءٌ من أَعْتَبَ. وفي الحديث: عاتِـبُوا الخَيْلَ فإِنها تُعْتِبُ؛ أَي أَدِّبُوها ورَوِّضُوها للـحَرْبِ والرُّكُوبِ، فإِنها تَتَـأَدَّبُ وتَقْبَلُ العِتابَ.واسْتَعْتَبَه: كأَعْتَبه. واسْتَعْتَبه: طَلب إِليه العُتْبَـى؛ تقول: اسْتَعْتَبْتُه فأَعْتَبَنِـي أَي اسْتَرْضَيْته فأَرْضاني. واسْتَعْتَبْتُه فما أَعْتَبَني، كقولك: اسْتَقَلْته فما أَقالَني. والاستِعتابُ: الاستِقالة. واسْتَعْتَب فلانٌ إِذا طَلب أَن يُعْتَبَ أَي يُرْضَى والـمُعْتَبُ: الـمُرْضَى. وفي الحديث: لا يَتَمَنَّيَن أَحدُكم الموتَ، إِما مُحْسِناً فلَعَلَّه يَزْداد، وإِمّا مُسِـيئاً فلعله يَسْتَعْتِبُ؛ أَي يرْجِـعُ عن الإِساءة ويَطْلُبُ الرضا. ومنه الحديث: ولا بَعْدَ الموْتِ من مُسْتَعْتَبٍ؛ أَي ليس بعد الموت من اسْتِرْضاءٍ، لأَن الأَعمال بَطَلَتْ، وانْقَضَى زَمانُها، وما بعد الموْت دارُ جزاءٍ لا دارُ عَمَلٍ؛ وقول أَبي الأَسْود: فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ، * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا يكون من الوجهين جميعاً. وقال الزجاج قال الحسن في قوله تعالى: وهو الذي جعلَ الليل والنهارَ خِلْفَةً لمن أَراد أَن يَذَّكَّر أَو أَرادَ شُكوراً؛ قال: من فاتَهُ عَمَلُه من الذِّكْر والشُّكْر بالنهار كان له في الليل مُسْتَعْتَبٌ، ومن فاته بالليل كان له في النهار مُسْتَعْتَبٌ. قال: أُراه يَعْنِـي وقتَ اسْتِعْتابٍ أَي وقتَ طَلَبِ عُتْبـى، كأَنه أَراد وقت اسْتِغفار. وفي التنزيل العزيز: وإِن يُسْتَعْتبُوا فما هم من الـمُعْتِـبِين؛ معناه: إِن أَقالَهُم اللّهُ تعالى، وردَّهم إِلى الدنيا لم يُعْتِـبُوا؛ يقول: لم يَعْمَلُوا بطاعةِ اللّهِ لِـما سَبَقَ لهم في عِلْمِ اللّهِ من الشَّقاءِ. وهو قوله تعالى: ولو رُدُّوا لَعادُوا لِـما نُهوا عنه وإِنَّهم لكاذبون؛ ومن قرأَ: وإِن يَسْتَعْتِـبُوا فما هم من الـمُعْتَبِـين؛ فمعناه: إِن يَسْتَقِـيلُوا ربهم لم يُقِلْهم. قال الفراءُ: اعْتَتَبَ فلانٌ إِذا رَجعَ عن أَمر كان فيه إِلى غيره؛ من قولهم: لك العُتْبَى أَي الرجوعُ مما تَكْرَهُ إِلى ما تُحِبُّ. والاعْتِتابُ: الانْصِرافُ عن الشيءِ. واعْتَتَبَ عن الشيءِ: انْصَرَف؛ قال الكميت: فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ واعْتَتَبْتُ الطريقَ إِذا تركتَ سَهْلَهُ وأَخَذْتَ في وَعْرِه. واعْتَتَبَ أَي قَصَدَ؛ قال الـحُطَيْئةُ: إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له، * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا معناه: اعْتَتَبَ من الجبل أَي رَكِـبَهُ ولم يَنْبُ عنه؛ يقول: لم يَنْبُ عنها ولم يَخَفِ الجَوْرَ. ويقال للرجل إِذا مَضَى ساعةً ثم رَجَع: قد اعْتَتَبَ في طريقه اعْتِتاباً، كأَنه عَرَضَ عَتَبٌ فتَراجَعَ. وعَتيبٌ: قبيلة. وفي أَمثال العرب: أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِـيبٌ؛ عَتِـيبٌ: أَبو حيٍّ من اليمن، وهو عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ، وهم حَيٌّ كانوا في دِينِ مالكٍ، أَغارَ عليهم بعضُ الملوكِ فَسَبَـى الرجالَ وأَسَرَهم واسْتَعْبَدَهُم، فكانوا يقولون: إِذا كَبِرَ صِـبيانُنا لم يتركونا حتى يَفْتَكُّونا، فما زالوا كذلك حتى هلكوا، فضَرَبَتْ بهم العربُ مثلاً لمن ماتَ وهو مغلوب، وقالت: أَوْدَى عَتيبٌ؛ ومنه قول عَدِيّ بن زيد: تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ، * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ ابن الأَعرابي: الثُّبْنة ما عَتَّبْتَه من قُدَّام السراويل. وفي حديث سَلْمان: أَنه عَتَّبَ سراويلَه فتَشَمَّرَ. قال ابن الأَثير: التَّعْتِـيبُ أَن تُجْمَعَ الـحُجْزَةُ وتُطْوى من قُدَّام. وعَتَّبَ الرجلُ: أَبْطَـأَ؛ قال ابن سيده: وَأُرى الباءَ بدلاً من ميم عَتَّمَ. والعَتَبُ: ما بين السَّـبَّابة والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين الوسطى والبِنْصَر. والعِتْبانُ: الذكر من الضِّباع، عن كراع. وأُمُّ عِتْبانٍ وأُمُّ عَتَّابٍ: كلتاهما الضَّبُعُ، وقيل: إِنما سميت بذلك لعَرَجها؛ قال ابن سيده: ولا أَحُقُّه. وعَتَبَ من مكانٍ إِلى مكانٍ، ومن قولٍ إِلى قولٍ إِذا اجتاز من موضع إِلى موضع، والفعل عَتَبَ يَعْتِبُ. وعَتَبَةُ الوادي: جانبه الأَقصى الذي يَلي الجَبَلَ. والعَتَبُ: ما بين الجبلين. والعربُ تَكْنِـي عن المرأَة(1) (1 قوله «والعرب تكني عن المرأة الخ» نقل هذه العبارة الصاغاني وزاد عليها الريحانة والقوصرة والشاة والنعجة.) بالعَتَبةِ، والنَّعْلِ، والقارورة، والبيت، والدُّمْيةِ، والغُلِّ، والقَيْدِ. وعَتِـيبٌ: قبيلة. وعَتَّابٌ وعِتْبانٌ ومُعَتِّبٌ وعُتْبة وعُتَيْبةُ: كلُّها أَسماءٌ. وعُتَيْبَةُ وعَتَّابةُ: من أَسماءِ النساءِ. والعِتابُ: ماءٌ لبني أَسدٍ في طريق المدينة؛ قال الأَفوه: فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي، * ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR690 harf* ع ت ب * * عَتَبَ * عليه وجد وبابه نصر وطرب و * مَعْتَبَا * أيضا بفتح التاء و * العَتَبُ كالعَتْبُ * والاسم * المَعْتِبَةُ * بفتح التاء وكسرها وقال الخليل * العِتَابُ * مخاطبة الإدلال ومذاكرة الموجدة و * عاتَبَهُ مُعَاتَبَةً * و * عِتَابا * و * أعْتَبَهُ * سره بعد ما ساءه والاسم منه * العُتْبَى * و * اسْتَعْتَبَ * و * أعْتَبَ * بمعنى و * اسْتَعْتَبَ * أيضا بمعنى طلب أن يعتب تقول استعتبته *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.198 harfالعتبة محركة كذا في نسختنا وسقط من نسخة شيخنا: أسكفة الباب التي توطأ، أو العتبة العليا منهما، والخشبة التي فوق الأعلى: الحاجب، والأسكفة السفلى، والعارضتان العضادتان، وقد تقدمت الإشارة إليه في ح ج ب والجمع عتب وعتبات. والعتب أيضا الدرج، وعتب عتبة: اتخذها. وعتب الدرج. مراقيها إذا كانت من خشب، وكل مرقاة منها عتبة. وفي حديث ابن النحام قال لكعب بن مرة وهو يحدث بدرجات المجاهدين: ما الدرجة?: فقال: أما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR22.376 harfعَتَبَ عَلَيْهِ
1 عَتَبَ عَلَيْهِ ذ , (S, Mgh, O, K, *) aor. عَتِبَ (S, Mgh, O, K) and عَتُبَ , (S, O, K,) inf. n. عَتْبٌ (S, Mgh, O, K) and عَتَبَانٌ or عَتْبَانٌ or عِتْبَانٌ or عُتْبَانٌ (accord. to different copies of the K) and مَعْتَبٌ, (S, O, K,) with which ↓ مَعْتَبَةٌ and ↓ مَعْتِبَةٌ are syn., (K,) but these two are simple substs.; (S, O; [see, however, خَمُصَ;]) and عَلَيْهِ ↓ تعتّب;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.737 harfعَتَبَ
عَتَبَ I , U ( n. ac. عَتْب 1 , مَعْتَب 17 , مَعْتَبَة 17t , عُتْبَاْن 35 )
a. [ 'Ala ], Was angry, vexed, put out with.
b. ( n. ac. عَتْب 1 , مَعْتَب 17 , عِتِّيْبَى 30ya , عِتْبَاْن 34 ), Blamed, chid, reprimanded.
c. ( n. ac. عَتْب 1 , عَتَبَاْن 36 , تَعْتَاْب 62 ), Limped, hobbled; hopped.
عَتَّبَ
عَتَّبَ II ,
a. Made a threshold to ( door ).
b. Tightened the belt of
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR38.827 harfعتب
عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ) - أَعْتَبَ - يُعْتِبُ، أُعْتِبَ - يُعْتَبُ - مُعْتَب - مُعْتَبِيْن - استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ، اسْتُعْتِبَ - يُسْتَعْتَبُ
عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ) + كائن + على كائن: يلومه على إساءة بحقه راجياً إصلاحها: يلوم المسيئ على إسائته ويمهله ليصلح ما أساءه، قبل أن ينزل به العقاب: يشتد عليه ويسوؤه
Mücavir kökler19 mücavir (30 toplam)
- يوم
3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- عذر
1 ortak ayet · Özür
- ثوي
1 ortak ayet · Saye develerin ahırı demektir
- غرر
1 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
- هزأ
1 ortak ayet · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
- نفع
1 ortak ayet · Fayda eder
- بعث
1 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- أذن
1 ortak ayet · Kulak demektir
- صبر
1 ortak ayet · Granit taş demektir
- أمم
1 ortak ayet · Emam ön demektir
- شهد
1 ortak ayet · Petekteki baldır
- دنو
1 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(4)
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ
Eziyetten kurtarılmak isterlerHer ümmetten birer şahit göndereceğimiz gün; inkar edenlere itiraz için izin verilmez, özürleri de dinlenmez.
فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ
Eziyetten kurtarılmak isterlerZulmedenlerin o gün mazeret beyan etmeleri fayda vermez. Artık kendilerinden dönüşleri de istenmez.
ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ
Eziyetten kurtarılmak isterlerBunun böyle olmasının sebebi; Allah’ın ayetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır. İşte o gün; oradan çıkarılmayacaklar ve özürleri de dinlenmeyecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لوم, سخط, حرج |
| Zıt Kök | رضي |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin ile kapı arasındaki yükselti, basamak, aşılması gereken pürüz veya eşik |
| Çekirdek Özet 2 | İki taraf arasındaki gerilimi, kırgınlığı veya engeli aşarak rıza ve uzlaşı eşiğine yönelme talebi |
| Çekirdek Özet 3 | Ahirette sorumluluk kapısının kapanmasıyla telafi, özür ve rıza arama eşiğinin ortadan kalkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir eziyetten kurtulma veya salt sözel sitem şeklinde daraltılarak, Kur'an'daki tövbe, telafi ve rıza eşiği imkânının tükenişi boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Sertlik, gerilme, zorluk barındıran sınır veya eşik konumu; عتد kökündeki hazır ve sert durma, عتق kökündeki bağdan kurtulup öne geçme, عتل kökündeki sertçe çekme ve عتو kökündeki sınırı aşan katılık bu kökle akrabadır. | ب | İçeriye giriş, barınma ve kapı mekanı dairesine bağlanarak anlamı kapı eşiğine, basamağa ve ilişkideki pürüzü giderip içeriye kabul edilme arayışına özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, fark etme, durumu denetleme ve niyetin açıkça belirmesi |
| ت | İşaret, sınır | İki alan arasındaki ayrım çizgisi, dönüm noktası, eşik ve engel |
| ب | Ev, çadır | İç mekan, sığınak, kabul edilme ve barınma alanı |
| عتب | Gözetilen bir sınır veya eşik noktasından içeriye geçiş hareketi | Bir engelin, basamağın veya ilişkideki pürüzün fark edilerek aşılması ve evin içine, yani emniyet ve rıza dairesine yeniden dahil olma çabası |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kapı eşiği (أسكفة الباب), ahşap merdiven basamakları (مراقي الدرج), dağ yollarındaki engebeli kademeler ve sakatlanan ya da bağlanan devenin bir ayağını kaldırarak eşik atlar gibi sıçrayıp yürümesi (عتبان). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (المتلمس) zorlu bir duruma, sıkıntılı bir eşiğe sürülmeyi şu mısraında kökün bu somut anlamıyla kaydeder: يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ |
| Erken Arapça kullanım | İbrahim peygamberin oğlu İsmail'in hanımını kastederek eşini değiştirmesini kapı eşiği kinayesiyle ifade ettiği rivayette geçer: أبدل عتبة بابك. Ayrıca İbnü'n-Nahhâm ile Ka'b b. Mürre arasında geçen cennet derecelerine dair rivayette derece farkı evin eşiği üzerinden örneklendirilir: ليست كعتبة أمك. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, el-Buhârî (Kitâbü'l-Enbiyâ).
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عتب kökü, zemin ile yükselti arasındaki basamak, kapı eşiği ve bu eşikten kaynaklanan duraksama veya aksama semantiği etrafında şekillenir. Batı Sami ve Süryanice/Aramice havzasında kapı sövesi, eşik ve adımlama geçişlerini imleyen köklerle (Aramice ʿ-t-b / ʿatbā "eşik, basamak") fonetik ve semantik süreklilik gösterir. Kuzeybatı Sami dillerindeki paralel biçimler de fiziksel bir engeli aşma, iki alan arasındaki geçiş noktasında durma fikrini korur. Arapçada bu somut eşik ve basamak tasavvuru, insanın göğsünde beliren pürüz ve hoşnutsuzluğa (معتبة), ardından bu pürüzü giderip rızasını istemeye (استعتاب) ve özrü kabul edip hoşnut kılmaya (إعتاب) doğru zengin bir semantik kayma yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kapı eşiğinden (عتبة) sitem ve rıza arayışına (عتاب / إعتاب / استعتاب) geçiş | Fiziksel basamak ve engebe anlamı, ahlaki ve duygusal düzlemde ilişkideki kırgınlık pürüzünü aşma ve kapıdan içeriye kabul edilme ricasına dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice ʿatbā (eşik, basamak) | Basamak, geçiş sınırı ve kapı eşiği anlamı merkezi Sami havzasında ortak bir mekansal göstergedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında basamak ve duraksama ilişkileri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتب | Anlamlı | Eşik, basamak, sitem, hoşnutluk arayışı | Kapı eşiği, basamak ve aradaki pürüzün giderilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عبت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa kaydına göre mühmeldir |
| تعب | Anlamlı | Yorulmak, zahmet çekmek, meşakkat | Gücün tükenmesi ve bedensel zorlanma hali | Arapçada yaygın; Kur'an'da geçmez |
| تبع | Anlamlı | Peşinden gitmek, izlemek, uymak | Birinin ardı sıra yürümek ve ona tabi olmak | Ortak hareket; Kur'an'da geçer |
| بعت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| بتع | Anlamlı | Boyun uzunluğu, güç ve kuvvet | Boynun kalın ve sağlam olması, bal şarabı yapımı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتب | Merkez | Eşik, kırgınlık, telafi ve rıza talebi | Bir hatanın ardından kapı eşiğinde durup hoşnutluk ve dönüş imkânı aramak | Eşik ve aradaki gerilimi kaldırma yönü esastır |
| لوم | Komşu | Kınama, ayıplama | Yapılan yanlış fiilin failin yüzüne vurulması | Sitemden çok hatanın tespiti ve kınanmasına odaklanır |
| سخط | Komşu | Öfke, hoşnutsuzluk | Rızanın bütünüyle kalkması ve derin gazap | Hoşnutsuzluğun şiddetli ve cezalandırıcı boyutudur |
| حرج | Komşu | Sıkıntı, daralma, engel | İnsanın hareket alanını daraltan içsel veya hukuki tıkanıklık | Eşik aşımından ziyade daralma ve çıkmazı ifade eder |
| رضي | Zıt | Hoşnutluk, memnuniyet, kabul | Aradaki tüm kırgınlık ve engellerin kalkıp sükûnetin sağlanması | عتب kökünün hedeflediği ama karşıtı olan nihai durumdur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتب | Eşik, basamak, serzeniş, rıza arama | Kapı eşiğindeki pürüzü aşarak muhatabın rızasını talep etme ve dönme imkânı | Kesin |
| Latince | Limes, expostulatio, reconciliatio | Sınır eşiği, hesap sorma, uzlaşma | Hem mekansal eşiği hem de aradaki uyuşmazlığı giderip uzlaşma arayışını kısmen kapsar | Güçlü |
| İngilizce | Threshold, redress, seeking amends, reproaching | Eşik, telafi arama, sitem | Hatanın telafisini ve af eşiğini karşılar; ancak kapı metaforu ile duygusal bağ bir arada tam verilmez | Güçlü |
| Almanca | Schwelle, Vorwurf, Beschwichtigung, Wiedergutmachung | Eşik, serzeniş, yatıştırma, telafi | Muhatabı yatıştırma ve yeniden kabul edilme sürecini açıklar; tek kelimede toplanmaz | Güçlü |
| Fransızca | Seuil, grief, réconciliation, implorer l'agrément | Eşik, kırgınlık, uzlaşma talebi | Aradaki kırgınlığı kaldırıp eşikten içeri kabul edilme başvurusunu yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُسْتَعْتَبُونَ | Kendilerinden özür ve rıza eşiğine dönmelerinin istenmemesi | Kıyamet günü inkârcılara artık tövbe, telafi veya Allah'ın rızasını arama teklifinin sunulmayacağını bildiren tehdit bağlamı (Nahl 16:84, Rûm 30:57, Câsiye 45:35). |
| يَسْتَعْتِبُوا | Af dileyip rıza aramaya kalkışmaları | İnkârcıların azapla yüzleştiklerinde kendi iradeleriyle özür beyan edip af ve hoşnutluk talep etme çabaları (Fussilet 41:24). |
| الْمُعْتَبِينَ | Özrü kabul edilip hoşnut kılınanlar | Azaba uğrayanların affedilme, rızaya ulaştırılma veya eşikten içeri alınma imkânından bütünüyle mahrum kaldıklarını belirten bağlam (Fussilet 41:24). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tövbenin geçerlilik süresi | Kıyamet ve cehennem eşiğinde tövbenin, özür dilemenin (استعتاب) kabul edilip edilmeyeceği; teklif yurdunun bitişiyle rıza arama imkânının kapanması. | Teklif ve telafi kapısının kesin olarak kapanması yönünde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fıkıhta teknik bir terim haline gelmemiştir. |
| Tefsir | Ahirette sorumluluk ve mazeretlerin düşmesi | Ayetlerdeki استعتاب ve اعتاب ifadelerinin fail ve meful bağlamında tefsir edilmesi; Allah'ın kuldan rıza istemeyeceği veya kula af dileme fırsatı vermeyeceği. | "Özür dileyip rızaya dönme" ve "özrün kabul edilip hoşnut olunması" ekseninde daralır. |
| Hadis | Dua ve kulun Allah'a yönelişi | Taif dönüşü Hz. Peygamber'in münacatındaki "لك العتبى حتى ترضى" (Sen razı oluncaya dek rızanı dilerim / sitem ve af kapısı Sanadır) ifadesi. | Kulun aczini itiraf edip Rabbin mutlak rızasını arama eşiği olarak anlam kazanır. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tövbe ve telafi imkânı | Rıza arama eşiği | İlişkiyi onarma | Kul ile Yaratıcı arasındaki kırgınlığı kaldırıp rahmet kapısından içeri girme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hata ayıklama ve doğrulama | Düzeltme eşiği | Bilgi kalitesini koruma | Teori veya metindeki pürüzlerin giderilerek sistemin tutarlılık eşiğine ulaştırılmasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Diplomasi ve barış arayışı | Uyuşmazlık giderme eşiği | Krizi yatıştırma | Taraflar arasındaki ihtilaf ve şikayetlerin müzakere edilerek barış zeminine dönülmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme kusurları ve tazmin | Kusur telafisi | Güveni yeniden tesis | Mal veya hizmetteki ayıbın giderilerek tarafların yeniden rıza noktasına getirilmesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eşik değeri ve histerezis (Threshold & Hysteresis) | Bir sistemin bir durumdan diğerine geçmesi için aşması gereken potansiyel bariyer; bu eşik aşılmadıkça sistem eski kararsız veya engelli durumunda kalır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Uzlaşma eşiği ve onarıcı adalet (Restorative Justice) | Çatışan tarafların kırgınlık ve zararı telafi ederek aralarındaki eşiği aşması ve sosyal kabul alanına geri dönmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca basit bir "eziyetten kurtarılma" veya salt "kınama/sitem" olarak tercüme edilmesi; kapı eşiği ve rıza arayışı boyutunun silinmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عتب Kur'an'da, kulun hatasını fark edip telafi kapısına yönelmesi (istiatab) ve bu yönelişe karşılık kapının açılıp hoşnutluğun verilmesi (i'tab) arasındaki dinamik ilişkiyi temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahirette kafirlerin durumunu anlatan ayetlerin sadece "işkenceden kurtulmak istemek" gibi fiziksel bir kaçışa indirgenmesi; asıl meselenin ilahi rızayı arama ve af eşiğine kabul edilme imkânının ebediyen yitirilmesi olduğu gerçeğinin gözden kaçması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyanın bir "af ve rıza arama eşiği" (istiatab), ahiretin ise bu eşiğin kapandığı kesin hesap yurdu olduğunu göstererek teklif vaktinin değerini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer günü günahkârların mazeretlerinin geçersiz kılındığı, tövbe kapısının kapandığı ve cehennem azabının kesinleştiği eskatolojik ayet gruplarında (Nahl, Rûm, Câsiye, Fussilet). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahirette kuru bir af talebinin veya gecikmiş pişmanlığın ontolojik olarak karşılık bulamayacağını; rıza eşiğinin sadece dünya hayatındaki iradi yönelişle aşılabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKapı önündeki basamak, zemin engebesi ve bu pürüz yüzünden devenin sıçrayarak aksaması.
- Soyut anlamİki irade arasındaki kırgınlık ve mesafe engelini aşarak yeniden rıza, af ve kabul dairesine geçme çabası.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki uyumsuzluk veya arıza durumunda, sisteme yeniden entegre olmak için gereken eşik aşımı ve telafi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde failin amelini, kusurun telafisi için gösterilen rıza arayışı ve yöneliş çabasını, ilahi kabul için gereken asgari eşik değerini temsil eder. rıza dairesine kabul edilme durumudur. zaman parametresi olup dünya hayatının sona erişini (teklif sınırını) gösterir. iken eşik aşılırsa rıza () hasıl olur; ancak olduğunda (ahirette) telafi çabası ne kadar büyük olursa olsun sonuç boş kümedir (), yani rıza eşiği bütünüyle kapanmıştır.