تبع
ت - ب - ع
KÖK- 174 geçiş
- 158 ayet
- 88 sîga
- 13 sözlük
İnek yavrusu, dana demektir. Dana annesinin yaptığnı yapar, peşnden dolaşır, buradan tabi olmak anlamına gelmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İnek yavrusu, dana demektir. Dana annesinin yaptığnı yapar, peşnden dolaşır, buradan tabi olmak anlamına gelmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.223 harfوأَتْبَعَ فلانٌ فلاناً إذا تَبِعَه يُريد شرّا. قال الله عزّ ذِكْرُهُ: "فأَتْبَعَهُ الشيطانُ فكان من الغاوين".
والتّتابُعُ ما بين الأشياء إذا فعل هذا على إثر هذا لا مهلة بينهما كتتابع الأمطارِ والأمورِ واحداً خلفَ الآخر، كما تقول: تابع بين الصلاة والقراءة، وكما تقول: رميته بسهمين تِباعاً وولاءً ونحوه. قال:
متابعة تذبّ عن الجواري تتابع بينها عاماً فعامـا
والتَّبيع: النَّصير.
والتَّبِعَةُ هي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.560 harfتَبِعْتُ القومَ تَبَعاً وتَباعَةً بالفتح، إذا مشَيت خلفهم، أو مَرُّوا بك فمضيتَ معهم؛ وكذلك اتَّبَعْتَهُم. وأَتْبَعْتُ القومَ، إذا كانوا قد سبقوك فلحِقتَهم. وأَتْبَعْتُ أيضاً غيري. يقال أَتْبَعْتُهُ الشيءَ فَتَبِعَهُ. قال الأخفش: تَبِعْتُهُ وأَتْبَعْتُهُ بمعنىً. ومنه قوله تعالى: "إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ" ومنه الإتْباعُ في الكلام، مثل حَسَنٍ بَسَنٍ، وقَبيح شَقيح. والتَبَعُ يكون
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.929 harfباب العين والتاء مع الباء
عتب ، تبع ، تعب ، بتع : مستعملة .
عتب : قال الله عزّ وجلّ : ( لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ) ( فُصْلَت : 24 ) .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : قرىء : ( وإن يُسْتَعْتَبوا ) .
قال : ومعناه : إنْ أقالهم الله وردّهم إلى الدنيا لم يُعتِبوا ، يقول : لم يعملوا بطاعة الله ؛ لِمَا سبق لهم في علم الله من الشقاء ، وهو قول الله جل وعزّ : ( وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.061 harf(باب التاء والباء وما يثلثهما)
(تبر) التاء والباء والراء أصلان متباعدٌ ما بينهما: أحدهما الهلاك، والآخر [جوهر] من جواهر الأرض.
فالأوّل قولهم: تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ، أي أهلكَه وأبطلَهَ. قال الله تعالى: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].
والأصل الآخر التِّبْر، وهو ما كان من الذَّهب والفِضَّة غيرَ مَصُوغٍ.
(تبع) التاء والباء والعين
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.374 harf- يقال: تبعه واتبعه: قفا أثره، وذلك تارة بالجسم، وتارة بالارتسام والائتمار، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿فمن تبع هداي فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون﴾ [البقرة/38]، ﴿قال يا قوم اتبعوا المرسلين *** اتبعوا من لا يسألكم أجرا﴾ [يس/20 - 21]، ﴿فمن اتبع هداي﴾ [طه/123]، ﴿اتبعوا ما أنزل إليكم من ربكم﴾ [الأعراف/3]، ﴿واتبعك الأرذلون﴾ [الشعراء/111]، ﴿واتبعت ملة آبائي﴾ [يوسف/38]، {ثم جعلناك على شريعة من الأمر فاتبعها ولا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.089 harfت ب ع
تبجه تبعاً.
قال مصرف بن الأعلم العقيلي: فلعمر عاذلتي علـى تبـع الصبـا إني بحـب الغانيـات لمولـع وأتبـع أثـره وأتبعه زاده.
وأتبع القوم: سبقوه فلحقهم.
يقال: تبعتهم فأتبعتهم أي تلوتهم فلحقتهم.
وقيـل: أتبعـه إذا تبعـه يريـد بـه شـراً كمـا أتبـع فرعـون موسـى.
وهـو تابعـه وتبيعـه وهـو لـه تبـع وهم له تبـع لأنـه مصـدر وهـم أتباعـه وتباعـه.
وهـذا أصـل وغيره توابع.
وهو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.477 harfتَبِعَ الشيءَ تَبَعاً وتَباعاً في الأَفعال وتَبِعْتُ
الشيءَتُبوعاً: سِرْت في إِثْرِه؛ واتَّبَعَه وأَتْبَعَه وتتَبَّعه قَفاه وتَطلَّبه مُتَّبعاً له وكذلك تتَبَّعه وتتَبَّعْته تتَبُّعاً؛ قال القُطامي: وخَيْرُ الأَمْرِ ما اسْتَقْبَلْتَ منه،
وليس بأَن تتَبَّعَه اتِّباعا
وضَع الاتِّباعَ موضع التتبُّعِ مجازاً. قال سيبويه: تتَبَّعَه اتِّباعاً لأَن تتَبَّعْت في معنى اتَّبَعْت. وتَبِعْت القوم تَبَعاً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.048 harf* ت ب ع * * تَبِعَةُ * من باب طرب وسلم إذا مشى خلفه أو مرّ به فمضى معه وكذا * اتَّبَعهُ * وهو افتعل و * أتْبَعَهُ * على أفعل إذا كان قد سبقه فلحقه وأتبع غيره يقال اتْبعتُه الشيء فتبعه وقال الأخفش * تَبِعهُ * و * أتْبعهُ * بمعنى مثل ردفه وأردفه ومنه قوله تعالى ﴿إلا من خطف الخطفة فأتبعه شهاب ثاقب﴾ و * التَّبَعُ * يكون واحدا وجمعا قال الله تعالى ﴿إ ا كنا لكم تبعا﴾ وجمعه * أتْباعٌ * و * تابَعَهُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.758 harfتبعه، كفرح يتبعه تبعا، محركة، وتباعة، كسحابة: مشى خلفه أو مر به فمضى معه، يقال: تبع الشيء تباعا، في الأفعال. وتبع الشيء تبوعا: سار في إثره.
والتبعة، كفرحة وكتابة: الشيء الذي لك فيه بغية، شبه ظلامة ونحوها، كما في العباب والتهذيب. وفي اللسان: ما اتبعت به صاحبك من ظلامة ونحوها. ويقال: ما عليه من الله في هذا تبعة ولا تباعة، ومنه الحديث: ما المال الذي ليس فيه تبعة من طالب ولا من ضيف يريد بالتبعة ما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.100 harfتَبِعَهُ
1 تَبِعَهُ أباع باع تبع تبعه تبعة , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. تَبَعَ , inf. n. تَبَعٌ (S, Msb, K) and تَبَاعَةٌ, (S, K,) He followed; or went, or walked, behind, or after; (S, Mgh, Msb, K;) him, (Mgh, Msb, K,) or it; namely, a people, or company of men: (S:) or [in the CK “ and ”] he went with him, or it, when the latter had passed by him: (S, Mgh, Msb, K:) and ↓ اِتَّبَعَهُ signifies
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.477 harfتَبِعَ
تَبِعَ A ( n. ac. تَبَع 4 , تَبَاْعَة 22t , تِبَاْع 23 ),
a. Followed, walked behind; was a follower, adherent of; succeeded, came next.
تَبَّعَ
تَبَّعَ II ,
a. Followed after, pursued.
b. Caused to be followed.
تَاْبَعَ
تَاْبَعَ III ,
a. Followed.
b. Executed, accomplished ( thing ).
c. [ acc. & 'Ala ], Aided, assisted in.
أَتْبَعَ
أَتْبَعَ IV ,
a. Made to follow: sent
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR74.960 harfتبع
تَبِعَ - يَتْبَعُ - تَابِع - تَابِعِيْن - تَبيْع - تُبَّع - أَتـْبَعَ - يُتْبِعُ - اتَّبَعَ - يَتَّبِعُ - مُتَّبَع - مُتَّبَعُوْن - تَتَابَعَ - يَتَتَابَعُ - مُتَتَابِع - مُتَتَابِعَيْن
تَبِعَ - يَتْبَعُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يسير وفق مسار يحدده كائن أو أمر آخر أمامه يسبقه: يحدد مساراً أو قاعدة أو طريقة عمل، أو يحدد
Sîgalar(88)
- وَاتَّبَعُواVe kendiliğinden uydular+1 anlam(وَافْتَعَلُوا)×10
- اتَّبَعَKendiliğinden uydu(افْتَعَلَ)×8
- تَتَّبِعُواKendiliğinizden uymayın(تَفْتَعِلُوا)×8
- يَتَّبِعُونَKendiliğinden uyarlar(يَفْتَعِلُونَ)×8
- اتَّبِعُواKendiliğinizden uyun(افْتَعِلُوا)×6
- تَتَّبِعْKendiliğinden uyma(تَفْتَعِلْ)×6
- أَتَّبِعُKendiliğimden uyarım(أَفْتَعِلُ)×5
- اتَّبَعُواKendiliğinden uydular(افْتَعَلُوا)×5
- وَاتَّبَعَVe kendiliğinden uydu(وَافْتَعَلَ)×5
- اتَّبَعَكَKendiliğinden sana uydu(افْتَعَلَكَ)×4
Mücavir kökler185 mücavir (486 toplam)
- هوي
22 ortak ayet · Onların hevesleri
- هدي
25 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- خطو
4 ortak ayet · Hatt çizgi demektir
- ظنن
9 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- قول
59 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- سبل
15 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- ملل
5 ortak ayet · İnanç
- سبب
4 ortak ayet · Araç
- أمن
36 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- وحي
9 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- خرص
3 ortak ayet · Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın…
- شطن
9 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
Geçtiği ayetler(158)
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ …
Kendiliğinden uydularVe onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ
Ve kendiliğinden uydularSonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.
… الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
Ve kendiliğinden uydularOnlar ki; yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı bulacakları; okuma, yazma bilmeyen ve nebi olan Rasule tabi olurlar. O, kendilerine ma’rufu emreder, münkerden nehyeder. Temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram eder. Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları, zincirleri indirir. İşte ona iman edenler, onu ta’zim edenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura tabi olanlar, işte onlar; felaha erenlerin kendileridir.
وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ
Ve kendiliğinden uydularAd da, Rabblarının ayetlerini bile bile inkar ettiler. Peygamberlerine isyan ettiler. Ve her inadçı zorbanın emrine uydular.
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا
Ve kendiliğinden uydularAma onların ardından namazı bırakan, şehvetlerine uyan bir nesil geldi. Onlar bu azgınlıklarının karşılığını göreceklerdir.
… وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ
Ve kendiliğinden uydularArş’ı taşıyanlar ve çevresinde bulunanlar Rabblarını hamd ile tesbih ederler, O’na inanırlar ve mü’minlerin yarlığanmasını isterler: Rabbımız; ilim ve rahmetle her şeyi kuşattın. Tevbe edip Senin yoluna uyanları bağışla. Ve onları cehennem azabından koru.
أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ
Ve kendiliğinden uydularRabbındab apaçık bir burhan üzerinde bulunan kimse; işlediği kötülükleri kendisine güzel gösterilen ve heveslerine uyanlar gibi midir?
… قَالَ آنِفًا أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ
Ve kendiliğinden uydularOnların arasında seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıkınca, kendilerine ilim verilmiş olanlara: Az önce ne demişti? diye sorarlar. İşte bunlar, Allah’ın kalblerini mühürlemiş olduğu ve kendi heveslerine uyan kimselerdir.
وَكَذَّبُوا وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَكُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ
Ve kendiliğinden uydularVe yalanlayıp kendi heveslerine uyarlar. Ve her iş kararlaşmıştır.
قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا
Ve kendiliğinden uydularNuh dedi ki: Rabbım doğrusu bunlar, bana isyan ettiler. Malı ve çocuğu kendisine sadece zarar getiren kimseye uydular.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تبع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قفو, تلو, لحق |
| Zıt Kök | سبق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ardı sıra yürümek, izin ve gölgenin aslı adım adım izlemesi |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin, elçinin veya bâtıl bir önderin peşinden bilinçli ve iradi yönelişle gitmek |
| Çekirdek Özet 3 | Öncü ile ardıl arasında nedensellik, bağlayıcılık ve hukuki-ahlaki sorumluluk doğuran süreklilik bağı |
| Kritik Hata Riski | İttibâ kavramını edilgen ve körü körüne bir taklit sanarak iradi ve bilinçli izleme boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تب | Kesilme, ardı arkası kesilme, helak ve sonlanma (تبب, تبر) | ع | ع (göz, kaynak, açıklık ve yayılma) harfinin eklenmesiyle tükenme ve kesilme anlamı; bir izin, kaynağın veya hareketin ardı sıra kesintisizce akma, bir kılavuzun peşine takılarak onun istikametinde süreklilik kazanma anlamına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | İzlenecek yolun sınırını, kılavuzun bıraktığı belirgin izi ve yönlendirici imi temsil eder. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Çizilen sınırın veya belirlenen yörüngenin içine girmeyi, ona dahil olup içinde kalmayı ifade eder. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Önündeki kılavuzu, kaynağı veya hedefi gözle takip ederek idrakle istikameti korumayı simgeler. |
| تبع | Belirlenmiş bir işareti ve sınırı (ت) içselleştirip onun yörüngesine girerek (ب), gözün ve idrakin denetiminde kılavuzun izini adım adım sürme (ع) hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının başka bir canlının ardı sıra yürümesi; özellikle inek yavrusunun (et-tebî‘ / التَّبِيع) annesinin peşinden ayrılmayarak adımlarını birebir izlemesi ve gölgenin (et-tübbe‘ / التُّبَّع) gün boyu bedenin hareketini adım adım takip etmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde gün ortasında kısalıp bedene yapışan gölge için bu kök kullanılmıştır: يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً / وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ التُّبَُّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Alacaklının hakkını tahsil etmek üzere borçlunun peşini bırakmaması (التَّبِيع); Yemen krallarının her birinin selefinin yolunu ve saltanatını devralarak izlemesi sebebiyle unvan olarak «Tübba‘» (تُبَّع) diye adlandırılması. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde تبع kökü, öncelikli olarak ardıl olma, bir izi takip etme ve bir bağlamın devamı niteliğinde hareket etme semantik matrisine dayanır. Güney Sami grubunda (özellikle Eski Güney Arapçası ve Saba kitabelerinde) mülkiyet, tebaa, tâbi olma ve bir otoritenin ardınca gitme anlamlarında güçlü bir kurumsal zemin taşır. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi daralsa da kavramsal olarak ardıllık ve izleme işlevi akraba köklerle paylaşılır. Arapçada kök, gölgenin bedeni izlemesi veya süt emen buzağının anasını takip etmesi gibi somut-biyolojik bir iz sürme eyleminden; hukuki takip, borç kovalama, siyasi bağlılık ve nihayet itikadi-ahlaki bir rehbere bütünüyle uyma yönünde semantik bir genişleme kaydetmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Fiziksel iz sürmeden soyut ve iradi itaate geçiş | Yavru hayvanın anasını takip etmesi ve gölgenin nesneye yapışması somutundan; borçlunun ardına düşme (hukuk), bir melikin izinden gitme (siyaset) ve vahye ittibâ etme (din) alanına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası epigrafisi | Eski Güney Arapçasında (Sabaice ve Himyerice) siyasi tâbiiyet, vergi ve peşi sıra gelen hükümdar silsilesi anlamlarında kurumsal kullanımı sabittir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ardıllık ve akış kökleri | Doğu Afrika ve Afro-Asyatik dillerinde peşisıra gitme ve kuyruk/iz takibi bildiren iki sesli ilksel formlarla kavramsal paralellik taşır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, D. Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تبع | Anlamlı | İzlemek, ardınca gitmek | Bir şeyin peşi sıra adım adım yürümek, ona uymak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| تعب | Anlamlı | Yorulmak, meşakkat çekmek | Bedeni veya zihni takatsiz bırakacak derecede zahmet çekmek. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt veya sonuç ilişkisi kurabilir. |
| بتع | Anlamlı | Sertleşmek, uzamak, bal şarabı | Boynun uzun ve mafsalların sağlam olması; baldan yapılan sert içki. | Kur'an'da geçmez; bünyevi kuvvet ve irtibat bildirir. |
| بعت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |
| عتب | Anlamlı | Eşik, kınamak, razı etmek | Bir basamaktan diğerine geçmek; sitem etmek, hoşnutluğunu aramak. | Kur'an'da geçer; adım ve merhale bağı taşır. |
| عبت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تبع | Merkez | İzlemek ve ardınca gitmek | Öndekinin izini, hareketini ve istikametini adım adım benimseyerek peşinden gitmek. | Hem bedeni hem zihni-iradi olarak öndekinin rehberliğini kabullenmektir. |
| قفو | Komşu | İzin peşine düşmek | Daha çok geride kalan ayak izini aramak, arkadan itham etmek veya gizlice takip etmek. | Bilinmeyen veya örtük bir izin peşine düşüşü öne çıkarır; تبع ise aşikâr kılavuza yöneliktir. |
| تلو | Komşu | Sırayla peş peşe gelmek | Birbiri ardınca kesintisiz dizilmek, metni kelime kelime okumak. | Zaman ve sıra düzeni ön plandadır; تبع kökündeki bilinçli rehberlik ve uyum şart değildir. |
| لحق | Komşu | Yetişmek, kavuşmak | Geriden gelip öndekine ulaşmak, onun seviyesine ve menziline varmak. | Öndekini yakalama ve mesafeyi kapatma nihai gayedir; تبع ise yürüyüşün bizatihi kendisidir. |
| سبق | Zıt | Öne geçmek, geride bırakmak | Harekette önde olmak, başkasından önce hedefe varmak, arkada bırakmak. | Tâbi olmanın aksine yönü ve tempoyu tayin eden öncü olmayı ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تبع | İzlemek, ardınca gitmek | Bir varlığın veya ilkenin ardı sıra iradi ya da tabii olarak yürümek. | Kesin |
| Latince | sequi, subsequi | Takip etmek, izlemek | Bedenen ve mantıken bir öncülün peşinden gitmeyi karşılar; rehberlik boyutunu kısmen içerir. | Güçlü |
| İngilizce | follow, adhere to, pursue | Uymak, takip etmek, izinden gitmek | Hem fiziksel takibi hem de bir ilkeye, dine veya lidere sadakatle bağlanmayı verir. | Güçlü |
| Almanca | folgen, nachfolgen | İzlemek, ardından gitmek | Bir yolu izleme, riayet etme ve bir şahsın öğretisini takip etme anlamlarını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | suivre, s'ensuivre | Takip etmek, uymak, neticesi olmak | Hem bir hareketin peşinden gitmeyi hem de mantıksal bir sonucun doğmasını kapsar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اتَّبَعَ / اتَّبِعُوا | Vahye, hakka ve peygambere uyma | İlahi mesaja ve elçinin tebliğine bilinçli, iradi ve kurtarıcı teslimiyet (Âl-i İmrân 3:162, el-A'râf 7:3, Yâsîn 36:20). |
| اتَّبَعَ الْهَوَى / اتَّبَعُوا الشَّيْطَانَ | Hevâya, zanna ve bâtıla uyma | Nefsin arzularını, zannı ve şeytani dürtüleri rehber edinip sapma (el-Bakara 2:102, el-Câsiye 45:18, el-Necm 53:28). |
| أَتْبَعَ / فَأَتْبَعَهُمْ | Fiziksel olarak arkadan yetişme, kovalama | Bir ordunun veya takipçinin öndekine yetişmek üzere peşine düşmesi (Şuarâ 26:60, Yûnus 10:90). |
| أَتْبَعَ سَبَبًا | Bir imkânı, vasıtayı ardı ardına işletme | Zülkarneyn kıssasında hedefe ulaşmak için sebepleri adım adım takip edip birbirine bağlama (el-Kehf 18:85, 18:89). |
| أُتْبِعُوا لَعْنَةً | Bir hükmün veya sonucun peşini bırakmaması | Dünyada işlenen cürümlerin ardından ilahi lanetin veya cezanın kişiye yapışıp ayrılmaması (Hûd 11:60, el-Kasas 28:42). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İttibâ ve taklit ayrımı | Delile dayanarak peygamberin izinden gitmek (ittibâ) ile delilsiz olarak ataları veya ricali izlemek (taklit) arasındaki epistemolojik fark. | İttibâın bilinçli ve delile dayalı iradi tercih olarak temellendirilmesi. |
| Fıkıh | Hükümde tebaiyyet ve borç takibi | Bir hükmün asıl olana bağlı olarak fer'e de sirayet etmesi (et-tâbi‘ tâbi‘un kuralı) ve alacaklının borçluyu takip hakkı (tebi‘a/et-tebî‘). | Hukuki bağımlılık, tabi olanın bağımsız hüküm taşımaması ve borcun sorumluluk doğurması. |
| Tefsir | İttibâ-ı heva ve ittibâ-ı vahiy | İnsanın varoluşsal rotasını vahiy rehberliği ile nefsi dürtüler arasındaki zıtlaşmada tayin etmesi. | Rehber seçimi; Kur'an'ın insanı mutlak olarak bir izleyici olarak konumlandırması. |
| Hadis | Sünnete ittibâ | Hz. Peygamber'in fiillerini, tavırlarını ve ahlakını ashabın adım adım hayatına nakşetmesi. | Mekanik şekilcilikten öte maksat ve amel birliğiyle örneği yeniden üretme. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet mihveri | İttibâ | Bireyin iradesini ilahi iradenin çizdiği istikamete bağlaması | Din, insanın kendi başına rota çizmesi değil, gönderilen hakikat kılavuzunu izlemesidir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıta ve mantıki öncüle tâbi oluş | Zannın terk edilip açık delilin ve bilginin ardınca gidilmesi | İlim, nesnel hakikatin ve ispatlanmış metodun izini sürmekle vücut bulur. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet | İtaat, velayet ve tebaa ilişkisi | Toplumun ortak hukuka ve adil öndere bağlılığı | Siyasi meşruiyet, yönetenin hakka tâbi olması ve tebaanın da bu çerçevede bağlılığı ile kurulur. | Güçlü |
| İktisadi | Hak takibi ve akit bağımlılığı | Hukuki zimmet ve tebaiyyet | Alacağın peşine düşülmesi; fer'i hakların asıl akde tâbi olması | Borç ilişkisinde sorumluluğun takibi ve akdin gereklerinin birbirini izlemesi güvencedir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel bağımlılık ve ardışıklık | Matematikte bir değişkeninin bağımsız değişkenini birebir takip etmesi (); fizikte bir parçacığın alan çizgilerini izleyerek yörünge oluşturması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik taklit ve rol modelleme | Toplumsal aktörlerin değer, norm ve davranış kalıplarını referans aldıkları önder figürlerden veya kurumlardan devralarak süreklilik üretmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca zihinsiz, sorgulamasız bir sürü psikolojisi veya kör taklit düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ittibâ, zannın ve hevanın reddedilip apaçık delilin (bürhan) ve ilahi rehberliğin bilinçli bir akıl yürütmeyle tercih edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İttibâ kör taklit sayıldığında, Kur'an'ın taklidi yeren ve aklı kullanmayı emreden ayetleriyle peygambere ittibâı emreden ayetleri arasında sahte bir çelişki üretilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ontolojisinde insan hiçbir zaman başıboş ve mutlak anlamda yönsüz değildir; ya vahye ve elçiye tâbi olur ya da hevâsına ve şeytana uyar. İnsanın ahlaki ve ebedi akıbetini, neyi/kimi izlediği belirler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlere uymayı emreden ayetlerde, ataların dinini körü körüne izleyen müşriklerin eleştirildiği pasajlarda ve Zülkarneyn kıssası gibi sebep-sonuç zincirini takip etmeyi anlatan anlatılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Özgürlüğü 'her türlü rehberlikten bağımsızlık' zanneden modern yanılgıyı düzeltir; insanın fıtraten bir izleyici olduğunu, asıl meselenin izi sürmek değil, peşinden gidilen kılavuzun hakkaniyeti olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir canlının, özellikle süt emen yavrunun annesinin ardından adım adım yürümesi; gölgenin nesnenin hareketine birebir uyması.
- Soyut anlamBir kılavuzun, ilahi buyruğun veya süfli bir arzunun belirlediği istikameti irade, bilinç ve amelle benimseyip o yörüngede sebat etmek.
- Sistematik karşılıkÖncül ile ardıl arasında kurulan, öncünün yönünü ardılın eylemine dönüştüren ve hukuki, ahlaki netice doğuran doğrusal bağımlılık bağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öncü kılavuzu veya ilkeyi (vahiy, rehber veya heva), ise tâbi olan failin ameller uzayını temsil eder. Zamanın her anında failin konumu ve eylemi (), kılavuzun çizdiği istikametin ve izin () bir fonksiyonu olarak belirlenir; böylece ardılın yönü bütünüyle öncünün tayin ettiği yörüngeye bağımlı kılınır.