عرج

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ر-ج6 sîga, 72 mücavir kök, 9 ayet, 8 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.فتحسقفتَعْرُجُمرضيَعْرُجُونَعرجولجوَمَعَارِجَحرجيَعْرُجُسنهعميشتت

KökSîga 6Ayet 9Sure 8Mücavir 72

▶ Ağı aç (3B)

عرج

ع - ر - ج

KÖK
  • 9 geçiş
  • 9 ayet
  • 6 sîga
  • 11 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Çıkar

Notlarım

Sözlükler(11)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.243 harf
باب العين و الجيم والراء معهما ) ع ج ر، ع ر ج، ر ع ج، ج ع ر، ج ر ع، ر ج ع مستعملات( عجر: الأعجر: الأعجر: الضخم الوسط من الناس، وقد عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والعُجْرَةُ: موضع العَجَر منه. والأَعْجَرُ: كل شيء ترى فيه عقدا. كيس أَعْجَرُ، وبطن أَعْجَرُ إذا امتلأ جدا. قال عنترة: أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ وأنشد أبو ليلى: حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا والضيف من
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.342 harf
عَرَجَ في الدَرجة والسلَّم يَعْرُج عُروجاً، إذا ارْتَقى. وعَرَجَ أيضاً، إذا أصابه شيء في رجله فَخَمَع ومشى مشْيةَ العُرْجان وليس بخِلقه. فإذا كانَ ذلك خِلْقةً قلت: عَرِجَ بالكسر، فهو أعرج بيِّن العَرَج، من قوم عُرْجٍ وعُرْجانٍ. وأعرجه الله، وما أشدُّ عَرجَه. ولا تقل: ما أعْرَجَهُ: لأنَّ ما كانَ لوناً أو خِلقةً في الجسد لا يقال منه ما أفْعَلَه إلا مع أشَدَّ. والعَرَجان، بالتحريك: مِشية الأعرج.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR18.725 harf
باب العين والجيم مع الراء عرج ، عجر ، جرع ، جعر ، رجع ، رعج : مستعملات . عرج : قال الله جلّ وعزّ : ( الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ) ( المعَارج : 4 ) أي تصعد . يقال : عَرَج يَعرُج عُروجاً . وقوله جلّ وعزّ : ( دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 3 ) قال قتادة : ذي المعارج ذي الفواضل والنِّعَم . وقيل مَعارجُ الملائكة ، وهي مَصاعدُها التي تصعَد فيها
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR16.777 harf
(باب العين والراء وما يثلثهما) (عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال: إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال: وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4]) ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR712 harf
- العروج: ذهاب في صعود. قال تعالى: ﴿تعرج الملائكة والروح﴾ [المعارج/ 4]، ﴿فظلوا فيه يعرجون﴾ [الحجر/14]، والمعارج: المصاعد. قال: ﴿ذي المعارج﴾ [المعارج/3]، وليلة المعراج سميت لصعود الدعاء فيها إشارة إلى قوله: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10]، وعرج عروجا وعرجانا: مشى مشي العارج. أي: الذاهب في صعود، كما يقال: درج: إذا مشى مشي الصاعد في درجه، وعرج: صار ذلك خلقة له (انظر: الأفعال 1/187)، وقيل للضبع:
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.367 harf
العَرَجُ والعُرْجة: الظَّلَعُ. والعُرْجة أَيضاً: موضع العَرَج من الرِّجْل. والعَرَجان، بالتحريك: مِشْية الأَعرج. ورجل أَعرج من قوم عُرْج وعُرجان، وقد عَرَج يَعْرُج، وعَرُج وعَرِج عَرَجاناً: مشى مِشْية الأَعرج بعَرَضٍ فغمز من شيءٍ أَصابه، وعَرَج، لا غير: صار أَعْرَجَ. وأَعرج الرجلَ: جعله أَعْرَجَ؛ قال الشماخ: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ وأَعرجه
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR878 harf
* ع ر ج * * عَرَجَ * في السلم ارتقى وعَرَجَ أيضا إذا أصابه شيء في رجله فمشى مشية * العُرْجَانِ * وبابهما دخل فإن كان خِلقة فباب الثاني طرب فهو * أعْرَجُ * وهم * عُرْجٌ * و * عُرْجَانٌ * و * أعْرَجَهُ * الله وما أشد عرجه ولا تقل ما أعرجه لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه ما أفعله إلا مع أشده أو نحوه و * العَرَجَانُ * بفتحتين مشية الأعرج و * التَّعْرِيجُ * على الشيء الإقامة عليه يقال *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.699 harf
عرج في الدرجة والسلم يعرج، بالضم عروجا ومعرجا ، بالفتح :ارتقى ، وعرج في الشيء وعليه يعرج، بالكسر، ويعرج، بالضم عروجا أيضا: رقي. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا. قال أبو ذؤيب: كما نور المصباح للعجم أمرهم بعيد رقاد النـائمـين عـريج وعرج زيد يعرج، بالضم : أصابه شيء في رجله فخمع وليس بخلقة. فإذا كان خلقة فعرج، كفرح ، ومصدره العرج، محركة. والعرجة، بالضم أو
Maddenin bağlantısı

عرج في الدرجة والسلم يعرج، بالضم عروجا ومعرجا ، بالفتح :ارتقى ، وعرج في الشيء وعليه يعرج، بالكسر، ويعرج، بالضم عروجا أيضا: رقي. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا. قال أبو ذؤيب: كما نور المصباح للعجم أمرهم بعيد رقاد النـائمـين عـريج وعرج زيد يعرج، بالضم : أصابه شيء في رجله فخمع وليس بخلقة. فإذا كان خلقة فعرج، كفرح ، ومصدره العرج، محركة. والعرجة، بالضم أو يثلث، في غير الخلقة، وهو أعرج بين العرج، من قوم عرج وعرجان . بالضم فيهما، وعرج، بالكسر لا غير: صار أعرج. وأعرجه الله تعالى : جعله أعرج. وما أشد عرجه. ولا تقل: ما أعرجه، لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه: ما أفعله، إلا مع أشد. والعرجان، محركة: مشيته ، أي الأعرج. وعرج عرجانا: مشى مشية الأعرج بعرض فغمز من شيء أصابه. ويقال: أمر عريج : إذا لم يبرم . وعرج البناء تعريجا: ميل فتعرج. وعرج النهر: أماله. وعرج عليه: عطف. و عرج بالمكان: إذا أقام . ومن التعريج على الشيء: الإقامة عليه. وعرج فلان على المنزل. وفي الحديث: فلم أعرج عليه أي لم أقم ولم أحتبس. و عرج: حبس المطية على المنزل . يقال: عرج الناقة: حبسها. والتعريج أن تحبس مطيتك مقيما على رفقتك أو لحاجة، كتعرج . قرأت في التهذيب في ترجمة عرض : تعرض يا فلان، وتهجس، وتعرج: أي أقم. والمنعرج من الوادي: المنعطف منه يمنة ويسرة، كلاهما بفتح العين على صيغة اسم المفعول، ووهم من قال خلاف ذلك. وانعرج: انعطف. وانعرج القوم عن الطريق: مالوا. ويقال للطريق إذا مال: انعرج. ويقال: مالي عندك عرجة، بالكسر، ولا عرجة، بالفتح، ولا عرجة، محركة، ولا عرجة، بالضم، ولا تعرج: أي مقام، وقيل: محبس. والمعراج والمعرج ، بحذف الألف والمعرج بالفتح؛ نقله الجوهري عن الأخفش ونظره بمرقاة ومرقاة :السلم أو شبه درجة، تعرج عليه الأرواح إذا قبضت، يقال: ليس شيء أحسن منه إذا رآه الروح لم يتمالك أن يخرج. والمعرج: المصعد ، والطريق الذي تصعد فيه الملائكة جمعه المعارج. وفي التنزيل: من الله ذي المعارج قيل: معارج الملائكة: مصاعدها التي تصعد فيها وتعرج فيها. وقال قتادة: ذي المعارج: ذي الفواضل والنعم. وقال الفراء ذي المعارج من نعت الله، لأن الملائكة تعرج إلى الله تعالى، فوصف نفسه بذلك. قال الأزهري: ويجوز أن يجمع المعراج معارج، والمعراج: السلم ومنه ليلة المعراج والجمع معارج ومعاريج مثل مفاتح ومفاتيح. قال الأخفش: إن شئت جعلت الواحد معرجا ومعرجا. والعرج، محركة: غيبوبة الشمس أو انعراجها نحو المغرب ، وأنشد أبو عمرو: حتى إذا ما الشمس همت بعرج

والعرج ككنف: ما لا يستقيم مخرج بوله من الإبل ، والعرج فيه كالحقب، فيقال: حقب البعير حقبا، وعرج عرجا، فهو عرج، ولا يكون ذلك إلا للجمل إذا شد عليه الحقب، يقال: أخلف عنه لئلا يحقب. والعرج بالفتح: د، باليمن، وواد بالحجاز ذو نخيل، و: ع، ببلاد هذيل . قال شيخنا: إن كان هو الذي بالطائف فالصواب فيه التحريك كما جزم به غير واحد، وإن كان منزلا آخر لهذيل فهو بالفتح، وبه جزم ابن مكرم انتهى قلت: ليس في كلام ابن مكرم ما يدل على ما قاله شيخنا، كما ستعرف نصه، ومنزل بطريق مكة ، شرفها الله تعالى. في اللسان: العرج بفتح العين وإسكان الراء: قرية جامعة من أعمال الفرع. وقيل هو موضع بين مكة والمدينة وقيل: هو على أربعة أميال من المدينة. منه عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان ثالث الخلفاء، العرجي الشاعر ، رضي الله عنه، الذي قال: أضاعوني وأي فتى أضاعوا ليوم كريهة وسداد ثـغـر وفي بعض النسخ: عبد الله بن عمر بن عمرو بن عثمان، ولم يتابع عليه. وله قصة غريبة نقلها شراح المقامات. وقول شيخنا: وفي لسان العرب ما يقضي أن الشاعر غير عبد الله وهو غلط واضح، وإن توقف فيه الشيخ علي المقدسي لقصوره، غير وارد على صاحب اللسان، فإنه لم يذكر قولا يفهم منه التغاير، مع أني تصفحت النسخة -وهي الصحيحة المقروءة- فلم أجد فيها ما نسب شيخنا إليه، والله أعلم. والعرج: القطيع من الإبل ما بين السبعين إلى الثمانين أو نحو الثمانين ، وهكذا وجد بخط أبي سهل، أو منها إلى تسعين، أو مائة وخمسون وفويقها ، ونسبه الجوهري إلى أبي عبيدة، أو من خمسمائة إلى ألف ، ونسبه الجوهري إلى الأصمعي. وقال أبو زيد: العرج: الكثير من الإبل. وقال أبو حاتم: إذا جاوزت الإبل المائتين وقاربت الألف فهي عرج. وقرأت في الأنساب للبلاذري قول العلاء بن قرظة خال الفرزدق: وقسم عرجا كأسه فوق كفه وآب بنهب كالفسيل المكمم قال: العرج: ألف من الإبل. ويكسر، ج أعراج وعروج ، قال ابن قيس الرقيات: أنزلوا من حصونهن بنات الت رك يأتون بعد عرج بعـرج وقال: يوم تبدى البيض عن أسوقها وتلف الخيل أعراج النعـم وقال ساعدة بن جؤية: واستدبروهم يكفئون عروجهم مور الجهام إذا زفته الأزيب والعريجاء، ممدودة ، مضمومة: الهاجرة، وأن ترد الإبل يوما نصف النهار ويوما غدوة وبهذا اقتصر الجوهري. وقيل: هو أن ترد غدوة ثم تصدر عن الماء، فتكون سائر يومها في الكلأ وليلتها ويومها من غدها، فترد ليلا الماء، ثم تصدر عن الماء فتكون بقية ليلتها في الكلأ ويومها من الغد وليلتها، ثم تصبح الماء غدوة، وهي من صفات الرفه؛ وأن يأكل الإنسان كل يوم مرة ، يقال: إن فلانا ليأكل العريجاء، إذا أكل كل يوم مرة واحدة. ونقل شيخنا عن أمثال حمزة أن العريجاء أن ترد الإبل كل يوم ثلاث وردات، وصححه جماعة. قلت: وهو غريب. وعريجاء، بلا لام: ع . وأعرج الرجل: حصل له إبل عرج ، بالضم، هكذا في سائر النسخ، والصواب: حصل له عرج من الإبل، أي قطيع منها، كما في اللسان وغيره. و أعرج الرجل دخل في وقت غيبوبة الشمس، كعرج تعريجا و أعرج فلانا: أعطاه عرجا من الإبل، أي وهبه قطيعا منها. والأعور الأعرج: الغراب ، لحجلانه. وثوب معرج: مخطط في التواء

وعرج، وعراج بضمهما معرفتين ممنوعتين من الصرف: الضباع، يجعلونها بمنزلة القبيلة ولا يقال للذكر: أعرج. قال أبو مكعت الأسدي: أفكان أول ما أثبت تهارشت أبناء عرج عليك عند وجار يعني أبناء الضباع، وترك صرفها لجعلها اسما للقبيلة. وأما ابن الأعرابي فقال: لم يجر عرج وهو جمع، لأنه أراد التوحيد، والعرجة، فكأنه قصد إلى اسم واحد، وهو إذا كان اسما غير مسمى نكرة. والعرجاء: الضبع ، خلقة فيها، والجمع عرج. وذو العرجاء: أكمة بأرض مزينة. وعراجة، كثمامة: اسم . وعريجة، كحنيفة: جد نسير بن ديسم . وبنو الأعرج: حي م ، أي معروف، وكذلك بنو عريج، وسيأتي. والعرج -بالضم- من المحدثين: كثيرون . والأعيرج مصغرا: حية صماء من أخبث الحيات لا تقبل الرقية تثب حتى تصير مع الفارس في سرجه. قال أبو خيرة: وتطفر كالأفعى . وقيل: هي حية عريض له قائمة واحدة عريضة. قال الليث بن مظفر: لا يؤنث و ج الأعيرجات . والعارج: الغائب ، هكذا بالغين المعجمة عندنا، والصواب العائب بالمهملة كما في اللسان. والعرنجج اسم حمير بن سبأ ، قاله السهيلي في الروض، وابن هشام وابن إسحاق في سيرتهما. واعرنجج،: جد في الأمر ، قيل: ومنه أخذ اسم العرنجج. ومما يستدرك عليه: العرجة: الظلع، وموضع العرج من الرجل. وتعارج: حكى مشية الأعرج. والعرج: النهر، والوادي، لانعراجهما. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا والروح معروج في قول الحسين بن مطير أي معرج به، فحذف. والأعرج: حية أصم خبيث. والعرج: ثلاث ليال من أول الشهر، حكي ذلك عن ثعلب. وبنو عريج، كأمير: من بني عبد مناة بن كنانة بن خزيمة بن مدركة، وهم قليلون، كما في المعارف لابن قتيبة. ومنهم أبو نوفل بن أبي عقرب، وثقه في التقريب. وذكر في أحكام الأساس هنا: العرجون، لانعراجه، وثوب معرجن فيه صور العراجين. قلت: وهذا إذا قيل بزيادة النون، فليراجع.

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.540 harf
عَرَجَ 1 عَرَجَ ذ , (S, A, O, K,) aor. عَرُجَ , (S,) inf. n. عُرُوجٌ (S, O, K) and مَعْرَجٌ, (O, K,) He ascended, or mounted. (S, A, O, K.) So in the saying عَرَجَ فِى الدَّرَجَةِ and فى السُّلَّمِ [He ascended, or mounted, the stair, or the series of steps, and the ladder]. (S, O.) And عَرَجَ فِى الشَّىْءٍ, and عَلَيْهِ, aor. عَرُجَ and عَرِجَ , inf. n. عُرُوجٌ, He ascended, or mounted, upon the
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.661 harf
عَرَجَ عَرَجَ U ( n. ac. مَعْرَج 17 , عُرُوْج 27 ) a. [ Fī ], Mounted, ascended. b. [ pass. ] [ Bi ], Was borne aloft. c. U ( n. ac. عَرْج 1 ), Limped, halted. عَرِجَ عَرِجَ A ( n. ac. عُرْجَة 3t , عَرَج 4 ), a. Limped, was lame. b. Was low, was setting ( sun ). عَرُجَ عَرُجَ U ( n. ac. عَرَجَاْن 36 ), a. see ( عَرِجَ ) ( a ). عَرَّجَ عَرَّجَ II , a. Sloped, leant over, inclined.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR22.356 harf
عرج عَرَجَ - يَعْرُجُ - مِعْرَج (مِعْراج) - مَعَارِِج عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن: ينتقل من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى: وذلك غالباً بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن + إلى مكان: ينتقل إلى مكان آخر أعلى من الحالي، وذلك بتحركه من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس
Tamamını oku

Sîgalar(6)

Mücavir kökler72 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ولج

    2 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir

  2. حرج

    2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir

  3. ألف

    2 ortak ayet · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir

  4. سنه

    2 ortak ayet · Seneler

  5. مرض

    2 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir

  6. سمو

    4 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  7. عمي

    2 ortak ayet · Kör demektir

  8. فتح

    2 ortak ayet · Feth, kapının açılması demektir

  9. بيت

    2 ortak ayet · Beyt ev demektir

  10. عمم

    1 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur

  11. سقف

    1 ortak ayet · Sekf tavan demektir

  12. شتت

    1 ortak ayet · Bölük bölük

Geçtiği ayetler(9)

  1. يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ

    ÇıkarGökten yere kadar her işi O, düzenler. Sonra sizin hesabınıza göre bin yıl kadar tutan bir günde yine O’na yükselir.

  2. يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ

    ÇıkarYere gireni, oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O; Rahim’dir, Gafur’dur.

  3. … وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ …

    ÇıkarGökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.

Sîga sayfası: الْمَعَارِجِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerصعد, رقي, سمو
Zıt Kökهبط
Çekirdek Özet 1Doğrusal olmayan, eğimli, kavisli ve basamaklı bir hat izleyerek yukarıya doğru yükselme veya bir yana meylederek aksama
Çekirdek Özet 2Kozmik ve manevi varlıkların, meleklerin, ruhun ve emirlerin dikey boyutta kavisli ve merhaleli yollar izleyerek Allah katına yükselişi
Çekirdek Özet 3Fiziksel bedendeki yapısal eğiklik ve topallığın mazeret teşkil etmesi ile ontolojik yükselişin belirli kademeli kanunlara bağlılığı
Kritik Hata RiskiKökün yükseliş anlamını doğrusal ve anlık bir sıçrama sanıp Kur'an'ın işaret ettiği basamaklı, kavisli ve zamana yayılan hareket yasasını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عرAçığa çıkma, belirme, engebeli veya pürüzlü biçimde öne fırlama anlamı taşır; عرض, عرف, عرش, عري gibi köklerde bir şeyin zemininden yükselerek veya ayrılarak kendini göstermesi ortak eksendir.جHarekete taşıma, aşamalı yol alma ve kavisli intikal boyutu ekleyerek belirginleşen yapının dikey düzlemde eğimli ve basamaklı yükselişine ya da yürüyüşte bir yana meyleden aksamaya dönüşmesini sağlamıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakYönün ve basamağın farkında olma, göğe ve kaynağa doğru çevrilmiş odak
رİnsan başı; baş, ilk, üstDikey eksende en tepe nokta, yukarıda olan mertebe, zirve
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaAdım adım mesafe katetme, yükü taşıyarak kavisli yolda aşama aşama ilerleme
عرجعرجKaynağa ve en üst mertebeye doğru, doğrudan düz bir çizgi yerine kavisli, basamaklı ve merhaleli bir güzergâh üzerinden intikal etme hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir bacağın diğerinden kısa olması veya sakatlık sebebiyle yürürken bir yana meyledip basarak yükselip alçalmak; yolun ve vadinin düz gitmeyip kıvrılması; develerin konaklama yerinde durdurulup yolun eğrilmesi
Cahiliye şiiri kullanımıTarafe b. el-Abd muallakasında develerin büyük sürüsünü ifade etmek üzere bu kökü kullanır: يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها / وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ
Erken Arapça kullanımŞemmah b. Dırâr şiirinde yılanın sokması sonucu meydana gelen aksamayı ve topallamayı şöyle tasvir eder: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ / لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafe b. el-Abd.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde عرج kökü, fiziksel düzlemde bir yana eğilme, aksama, eğrilik yapma ve dikey olarak yukarı doğru yönelme veya bir şeye aşırı arzuyla tırmanıp uzanma semantik ekseninde yer alır. İbranicede yer alan ערג (`‘-r-g`) biçimi, özellikle su yataklarına veya yüksek bir hedefe doğru can atarak uzanma, boyun büküp yönelme ve tırmanış anlamıyla fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök bir yandan bedensel aksaklık ve yolun kıvrılması gibi fiziksel meyl anlamını korumuş, diğer yandan göğe yükseliş, basamaklar üzerinden kat edilen kavisli tırmanış (`el-urûc`) kavramının merkezî taşıyıcısı olmuştur. Erken Sami katmanındaki eğrilik ve aşamalı hareket karakteri, Arapçada hem yeryüzündeki topallık hem de kozmik boyuttaki kademeli yükseliş kanununu izah eden çift kutuplu tutarlı bir kök çatısı üretmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönعرج kökünün meyl, aksama ve irtifa anlamlarıFiziksel bir yana eğilme hali ile basamaklı ve kavisli olarak yukarı tırmanma hareketi tek bir dinamik ilkede birleşir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ערג (`‘-r-g`) ve Süryanice paralel türevlerDoğrusal olmayan yöneliş, uzanma, su kaynağına veya yukarıya doğru meylederek tırmanma semantiği ortaktır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda kavisli hareket ve yükselme göstergeleriBedensel asimetri ve kademeli tırmanış bildiren morfemlerle yapısal uyum görülür.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عرجAnlamlıEğimli yükselme, topallamaDikey boyutta kavisli çıkış ve bedensel aksamaHedef kök; Kur'an'da geçer
عجرAnlamlıYumru olma, düğümlenmeBir şeyin ortasının şişkin ve eğri büğrü olması, bükülmeMaddede meyl ve çıkıntı ortaklığı; Kur'an'da geçmez
رعجAnlamlıÇakma, hareketlenme, kaynamaŞimşeğin hızla parlaması veya kalabalığın dalgalanmasıHareket ve yer değiştirme bağı; Kur'an'da geçmez
رجعAnlamlıGeri dönme, intikalBir noktadan çıkıp kaynağına veya aslına yönelmeÇıkışın tersi yönünde döngüsel hareket; Kur'an'da geçer
جعرAnlamlıKatılaşma, pislik bırakmaHayvanın arkasından çıkan kuru dışkı veya geride kalan izAlt ve atık zemin çağrışımı; Kur'an'da geçmez
جرعAnlamlıYutma, boğazdan geçirmeSıvıyı peş peşe yudumlayarak içeri çekmeBoşluktan geçiş ve basamaklı akış; Kur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عرجMerkezKavisli ve basamaklı yükselişDikey hareketi doğrusal değil kademeli ve eğimli yollar üzerinden gerçekleştirirHem bedensel meyli hem ontolojik çıkış yollarını ifade eder
صعدKomşuDikey yükselmeZeminden yukarıya doğru dosdoğru ve zorlu bir şekilde tırmanmayı anlatırعرج kökündeki kavis ve basamak vurgusu yerine dikine güç harcama öne çıkar
رقيKomşuDerece derece tırmanmaBir merdivenin veya hiyerarşinin basamaklarını adım adım aşarak yukarı çıkmaktırMaddi basamaklar ve mertebeler üzerinden yükselmeyi ifade eder
سموKomşuYücelik ve yükseklikHareketsel bir tırmanıştan ziyade itibar, mevki ve soyut konum bakımından yüksekte bulunmaktırSüreç bildiren dinamik intikalden çok durum ve nitelik bildirir
هبطZıtAşağı inme, düşmeYüksek bir mevkiden veya makamdan alt düzleme doğru iniş ve inişe zorlanışعرج kökünün temsil ettiği yukarı yönlü intikalin zıddıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعرجEğimli yükselme, topallamaDikey eksende basamaklı ve kavisli intikal veya bedensel asimetriKesin
LatinceAscendere, claudicareYükselmek, topallamakAscendere yükselişi verir ancak kavis nüansını taşımaz; claudicare ise yalnızca topallığı karşılarGüçlü
İngilizceTo ascend via spiral/winding path, to limpKavisli yükselmek, aksamakAscend tek başına dikey hareketi verir; spiral/winding nitelemesi kökün özgün eğimini yansıtırGüçlü
AlmancaAufsteigen, hinkenYukarı çıkmak, topallamakAufsteigen genel yükselmedir; hinken fiziksel yürüme kusurunu karşılarGüçlü
FransızcaMonter en lacets, boiterKıvrılarak yükselmek, aksamakMonter en lacets kökteki virajlı ve basamaklı çıkışı en iyi veren kullanımdırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فِيهِ يَعْرُجُونَ / تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُKozmik ve melekûtî yükselişMeleklerin, ruhun ve ilahi emirlerin gök kapılarından ve merhaleli yollardan Allah katına çıkışı; Hicr 15:14, Secde 32:5, Meâric 70:4
ذِي الْمَعَارِجِ / وَمَعَارِجَÇıkış yolları, basamaklar ve derecelerHem Allah'ın mutlak yüceliğini gösteren manevi dereceler hem de dünyevi zenginlik sembolü olan fiziksel merdivenler; Zuhruf 43:33, Meâric 70:3
لَيْسَ عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌFiziksel bedensel engel, topallıkCihad, savaşa katılma veya toplumsal muaşeret ortamlarında yükümlülüğü hafifleten meşru bedensel mazeret; Nûr 24:61, Fetih 48:17

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİsra ve Miraç hadisesi, Allah'ın mekândan münezzeh oluşuPeygamber'in bedenen mi ruhen mi uruc ettiği ve Allah'a 'yükselme' tabirinin cismani bir yöneliş değil manevi mertebe oluşuMekânsal yer değiştirmeden aşkınlık ve manevi kurbiyet derecelerine doğru soyutlanma
FıkıhMazeretler ve teklifin sınırları bahsiYürüme engeli ve topallığın cihada katılma, hac, cemaat namazı gibi mükellefiyetlerde sorumluluğu düşürmesiHukuki sorumluluğun bedensel imkânla orantılı kılınması
TefsirKozmik varlıkların hareketi ve zaman izafiyetiMeleklerin ve emirlerin yükseldiği mearic yollarının uzunluğu ve bir günün bin ya da elli bin yıla denk oluşunun izahıUzay-zaman eğriliği, gök katmanları ve basamaklı varlık hiyerarşisi
HadisGece ibadeti, amellerin arzı ve miraç rivayetleriGündüz ve gece meleklerinin nöbet değişimi sırasında kulların amellerini Allah'a yükseltmesiAmellerin ve duaların belirli vakitlerde basamaklı kabul kapılarına intikali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık mertebeleri ve ilahi huzura yönelişMeratib ve urûcKulun amellerinin ve idrakinin kademe kademe tekamül ederek Allah'a yükselmesiİbadet ve dualar anlık boşlukta kalmaz; melekler vasıtasıyla basamaklı ilahi nizamda yukarı iletilir.Kesin
İlmiFiziksel evren, uzay geometrisi ve eğri hareketKavisli geodezik hatlarMaddenin ve ışığın kütleçekim alanlarında doğrusal değil eğri yollar izleyerek intikaliEvrende dikey hareketler düz çizgisel değil, kavisli ve basamaklı potansiyel eğrileri üzerinden gerçekleşir.Güçlü
SiyasiHukuki adalet ve dezavantajlı fertlerin korunmasıPozitif ayrımcılık ve mazeret hukukuBedensel engeli bulunan bireylerin ağır mükellefiyetlerden muaf tutulmasıDevlet, vatandaşlarının fiziki asimetrilerini gözeterek teklif ve vazife dağılımında adil bir denge kurar.Kesin
İktisadiSınıfsal kademeler ve refah araçlarına tırmanışMerdiven ve erişim yollarıZenginliğin dikey hiyerarşi ve kibir vesilesi yapılmasının engellenmesiZuhruf 43:33 bağlamında maddi basamakların mutlak üstünlük ölçüsü olamayacağı, aşamalı paylaşımın esas olduğu belirtilir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHelisel / spiral hareket ve potansiyel basamaklarıParçacıkların veya elektromanyetik dalgaların dik bir çizgi yerine spiral yörüngeler çizerek enerji seviyeleri arasında sıçraması ve yükselmesi yapısıyla birebir örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal hareketlilik ve merhaleli statü intikaliBireyin veya toplumun doğrudan ve sıçramalı değil, kurumsal basamakları, adaptasyon eğrilerini ve meşru aşamaları katederek dikey hareketlilik kazanmasıdır.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece bedensel bir sakatlık olan 'topallık' ile sınırlandırmak ya da Miraç hadisesini mekanik bir roket uçuşu gibi salt geometrik bir dikey çıkış sanmak
Kur'an içi daha geniş anlamKök, evrenin dokusundaki kavisli intikal yollarını, melekût âleminin kademeli hiyerarşisini, zamanın izafiyetini ve aynı zamanda yeryüzündeki bedensel zaaflara gösterilen ilahi rahmeti kuşatır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKozmik ayetlerdeki 'urûc' fiillerini düz çizgisel bir yer değiştirme zannederek ayetlerin işaret ettiği uzay-zaman eğriliğini, dereceli intikali ve fıkıhtaki mazeret felsefesini kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da yer ve gök arasındaki ilişkinin statik ve doğrudan değil, yollar, basamaklar ve kavisli intikaller üzerinden işleyen dinamik bir nizama bağlı olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kozmolojik süreçleri anlatan ayetlerde (Secde, Sebe, Hadîd), meleklerin ve emrin iniş-çıkışını bildiren surelerde (Meâric, Hicr) ve mükellefiyet sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde (Nûr, Fetih).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yükselmenin daima düz ve engelsiz bir hat gerektirdiği zannını yıkar; gerek varlıkta gerekse insani eylemde kavislerin, basamakların ve fiziki eksikliklerin ilahi yasaya aykırı olmadığını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAyaktaki veya yoldaki eğrilik sebebiyle bir tarafa meylederek adım atmak, kıvrılarak yükselen yollardan veya basamaklardan tırmanmak.
  • Soyut anlamVarlığın alt mertebeden üst mertebeye doğrudan değil, kademeli, kavisli ve belirli intikal basamaklarını aşarak yükselmesi.
  • Sistematik karşılıkKozmolojide kavisli yörüngeler ve potansiyel basamakları, teolojide amellerin ve ruhların dereceli tekamülü, fıkıhta ise yapısal sınırların meşru mazeret oluşturması.
  • LaTeX modeliv⃗(t)=dr⃗dt=ω (u^×r⃗)+vz k^,ilez(t)=∑i=1nΔhi
  • LaTeX açıklamasıModel, kökün ifade ettiği hareketi iki bileşenli bir helis ve basamak integrali olarak sembolize eder. u^×r⃗ terimi açısal frekans ω ile yatay düzlemdeki kavisli, meyledici ve dairesel hareketi; vz k^ ise dikey eksendeki yükseliş hızını gösterir. z(t) fonksiyonu bu yükselişin tek parça ve anlık değil, Δhi biçimindeki ayrık basamaklar ve mertebeler toplamı (n adet kademe) boyunca katedildiğini temsil eder. Böylece kökün hem meyil/kavis karakteri hem de basamaklı yükseliş yapısı formüle edilmiştir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع