عشو
ع - ش - و
KÖK- 14 geçiş
- 14 ayet
- 7 sîga
- 8 sözlük
Akşam yemeği demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(8)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Akşam yemeği demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.544 harfباب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها بضربِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.053 harf(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً
(باب العين والشين وما يثلثهما) (عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة: * ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) * ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ. (عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً يصحُّ، وربُّما قالوا يَعْشِك ويَحْشِك، أي يفرِّق ويجمع. وليس بشيء. (عشم) العين والشين والميم أصلٌ يدلُّ على يُبْسٍ في شَيء وقُحول. من ذلك الخُبْز العاشم: الذي يَبِس. ويقولون للشيخ: عَشَمَة. ومن *غير ذلك القياس العَيْشُوم، وهو نبتٌ. قال: * كما تناوَحَ يَومَ الرِّيحِ عَيشومُ([3]) * (عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4]) والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال: تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل. قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى: أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6]) والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها. قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير: رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7]) وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل. (عشب) العين والشين والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على يُبْسٍ في شيءٍ وقُحول وما أشبه ذلك. من ذلك العُشْب، قالوا: هو سَرَعان الكَلأ في الرَّبيع، ثُمَّ يهيج ولا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ: مُعْشِبة، وأعْشبَتْ إذا كثُر عُشْبُها. وأعْشَب الرَّجُل: أصابَ العُشْب. قال أبو النَّجم: * يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) * وممّا حُمِل على هذا أنْ يشبَّه الشَّيخُ القاحلُ به، فيقال رجل عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة. وقد يقال ذلك في النوق. [و] يقال: أعشَبَ فلانٌ فلاناً، إذا وَهَب له ناقة عَشَبةً. (عشر) العين والشين والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما في عددٍ معلوم ثم يحمل عليه غيرُه، والآخَر يدلُّ على مداخَلةٍ ومُخالَطة. فالأوّل العَشَرة، والعَشْر في المؤنّث. وتقول: عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم([9]) ، إذا صرت عاشِرَهم. وكنت عاشِرَ عَشرة، أي كانوا تسعةً فتمُّوا بي عَشرةَ رجال. وعَشَرت القوم([10]) ، إذا أخذتَ عُشْرَ أموالهم. ويقال أيضاً: عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً. وبه سمِّي العَشَّار عَشَّاراً. والعُشْر: جزءٌ من الأجزاء العشرة، وهو العَشِير والمِعْشار. فأمَّا العِشْر فيقال: هو وِرْدُ الإبل يومَ العاشر. وإبلٌ عواشِرُ: وَرَدت الماء عِشْراً. ويجمع ويثنى فيقال عِشْران وعِشرُون، فكلُّ عِشْرٍ من ذلك تسعة أيّام. وقال ذو الرّمة: أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11]) يعني بالخامس: القَطا التي وردت الماءَ خِمْساً. قال الخليل: تقول: جاء القومُ عُشَارَ عُشارَ، ومَعْشرَ مَعْشرَ، أي عَشَرة عشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحادَ أحاد، وَمَثْنَى مثنى. ولم يذكر الخليل مَوْحَدَ مَوْحد، وهو صحيحٌ. فأمَّا تعشير الحِمار فلَسنا نقول فيه إلاّ الذي قالوه، وهو في قياسنا صحيحٌ إن كان حَقّاً ما يقال. قال الخليل: المُعَشِّر: الحِمار الشّديد النهيق. قال: ويقال نُعِت بذلك لأنّه لا يكفُّ حتّى تبلغ [عَشْر] نَهَقاتٍ وترجيعات. قال: لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12]) قال: وناقةٌ عُشَراء، وهي التي أَقْرَبَتْ، سمِّيت عُشَراء لتمام عشرة أشهر لحملها([13]) . يقال: عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً، وهي عُشَراء حَتَّى تلِد، والعدد العُشَرَاوات، والجمع عِشَار. ويقال: بل يقع اسمُ العِشَار على النُّوق التي نُتِج بعضُها وبعضها قد أَقْرَبَ يُنْتَظَرُ نِتاجُها. وقال: يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ وقال الفرزدق: كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14]) وقال: وليس للعِشار لبنٌ، وإنما سمَّاها عِشاراً لأنها حديثة العهد، وهي مطافيلُ قد وضعت أولادَها. والعِشْر: القِطعة تنكسر من القَدَح أو البُرْمة ونحوها. وقال: * كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا * هذا قد حُكي. فأمّا الخليل فقد حكى وقال: لا يكادون يُفرِدُون العِشر. وذكر أنَّ قولهم قدُورٌ أعْشار وأعاشير، إنّما معناه أنّها مكسّرة على عَشْر قِطَع، وقال امرؤُ القيس: وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])
وذكر الخليل أيضاً أنّه يُقال لجَفْن السَّيف إذا كان مكسَّراً أعشار. وأنشد: وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16]) قال: والعُشَاريُّ: ما بلغ طولُه عَشْرَ أذرُع. وعاشوراء: اليومُ العاشر من المحرَّم. فأمَّا الأصل الآخَر الدَّالُّ على المخالطة والمداخَلة فالعِشْرة والمعاشَرة. وعَشِيرُك: الذي يعاشرُك. قال: ولم أسمع للعَشِير جمعاً، لا يكادون يقولون هم عُشَراؤك، وإذا جمعوا قالوا: هم مُعاشِرُوك. قال: وإنّما سمِّيت عَشِيرة الرّجُل لمعاشرةِ بعضهم بعضاً، حتَّى الزّوجُ عشيرُ امرأتِه. وجاء في الحديث في ذكر النساء: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". ويقال عاشَره مُعاشرةً جميلة. وقال زهير: لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ *** وفي طول المعاشرة التقالي([18]) قال: والمَعْشَر: كلُّ جماعة أمرُهم واحد، نحو معشر المسلمين، والإنس معشرٌ والجنُّ مَعشر، والجمع مَعاشِر. والعُشَر: نَبْت. (عشز) العين والشين والزاء كلمتانِ صحيحتان، إحداهما عند الخليل وليست الأخرى عنده. فالأولى العَشَوْزَن من المواضع([19]) : ما صلُب مَسْلكه وخشن، والجمع العَشاوِز. قال الشمَّاخ: * حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) * وقال قومٌ: هو العَشْوَز أو العَشَوَّز([21]) ، أنا أشُكُّ. وإنَّما سمِّيت القناة عشَوْزنةً لصلابتها، والنون زائدة. والكلمة الأخرى: عَشَزَ عَشَزاناً، وهي مِشية الأقزَل، ذكرها أبو عبيد. (عشط) العين والشين والطاء([22]) . ---------------------ـ ([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق). ([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة. ([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره: * للجن بالليل في حافاتها زجل * ([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا). ([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا". ([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند". ([7]) البيت من معلقته المشهورة. ([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259). ([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل. ([10]) مضارع هذا مضموم الشين. ([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله: ومنخرق السربال أشعث يرتمي *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس ([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد). ([13]) في الأصل: "محملها". ([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295). ([15]) البيت من معلقته المشهورة. ([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل. ([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير". ([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342. ([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن". ([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها * ([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر. ([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR622 harfع ش و
" هو يخبط خبط عشواء " أي يخطيء ويصيب كالناقة التي في عينها سوء إذا خبطت بيدها.
قال زهير: وإنهم لفي عشواء من أمرهم أي في حيرة وقلة هداية.
والعشواء والعشوة: الظلمة.
يقال: لقيته في عشوة العتمة وفي عشوة السحر وركب فلان عشوة: باشر أمراً على غير بيان.
وأوطأه عشوة: حمله على أمر غير رشيد.
وهو يتماشى عن كذا ويتعامى عنه.
و " العاشية تهيج الآبية " أي المتعشية.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.150 harf: ( و ( *!العَشا ، مَقْصورَةً : سُوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ ) يكونُ في الناسِ والدّوابِّ والإِبلِ والطَّيْرِ ، كما في المُحْكم .
وقال الراغبُ : ظُلْمةٌ تَعْتَرِضُ العَيْنَ .
وفي الصِّحاح : هو مَصْدرُ الأَعْشى لمَنْ لا يُبْصِرُ باللّيْلِ ويُبْصِرُ بالنّهارِ ؛ ( *!كالعَشاوَةِ .
( أَو ) هو ( العَمَى ) ، أَي ذهابُ البَصَرِ مُطْلقاً ؛ وقد ( *!عَشِيَ ، كرَضِيَ ودعا ) ، *!يَعْشَى *!ويَعْشُو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR20.176 harfعَشَا
1 عَشَا ذ , (TA, and so accord. to some copies of the K,) first pers. عَشَوْتُ, (S,) aor. يَعْشُو, (TA,) inf. n. عَشْوٌ and عُشُوٌّ; (KL;) as also عَشِىَ, like رَضِىَ [i. e. having for its aor. يَعْشَى, but the inf. n. is app. عَشًا, as in the similar sense expl. in the next sentence]; (TA, and so in my MS. copy of the K;) i. q. ↓ تعشّى, (S, K, TA,) [which is more commonly used than either
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR329 harfعَشَا
عَشَا U ( n. ac. عَشْو 1 ),
a. Went to, visited at night.
b. ( n. ac. عَشْو 1 , عَشْيَان [ عَشْوَاْنُ 33 ]), Gave supper to; pastured at night ( camels ).
c. ( n. ac. عَشْو 1 , عُشُوّ 27 ) [ acc. or Ila ], Made for, approached ( watch-fire ).
d. [ 'An ], Turned away from.
e. ( n. ac. عَشْو 1 ), see infra (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.111 harfعشو
عَشَا - يَعْشُو - عَشِيّ - بالعَشِيّ - عَشِيَّاً - عَشِيَّة - عِشاءٌ - عِشاءً
عَشَا - يَعْشُو + الكائنُ + عن شيء: يُحْجَب ويُسْتَر ويُعْزَل عن معلومة أو صورة بسبب عشو البصر: تقل قدرة إبصاره بسبب نقص الضياء بعد أن كان قوياً: وذلك بسبب تقبض حدقة العين من الضياء، وعند خفوت الضياء، والحدقة منقبضة، فإن كمية الضوء الداخلة تكون قليلة لا تكفي
Mücavir kökler92 mücavir (117 toplam)
- بكر
4 ortak ayet · Bekr genç deve demektir
- غدو
3 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
- سبح
4 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- رمز
1 ortak ayet · Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir
- صفن
1 ortak ayet · Safkan atlar
- ثلث
2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- حين
2 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ضحو
1 ortak ayet · Kuşluk vakti
- قيض
1 ortak ayet · Kırılmış yumurta kabuğudur
- جود
1 ortak ayet · Cûdi
- عور
1 ortak ayet · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
- طرد
1 ortak ayet · Kısa mızraktır
Geçtiği ayetler(14)
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
AkşamRabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.
إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ
AkşamBiz, gerçekten dağları onun buyruğuna vermiştik. Sabah ve akşam tesbih ederlerdi.
إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ
AkşamHani ona bir akşam, çalımlı ve cins koşu atları sunulmuştu.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
AkşamŞimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عشو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غسق, ظلم, غمر |
| Zıt Kök | صبح |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ışığının çekilmesiyle başlayan alacakaranlık ve buna bağlı görme zafiyeti |
| Çekirdek Özet 2 | Gündüzün sonundaki ibadet ve idrak vakti ile hakikate karşı gözü karartma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Algı zayıflığının zihni loşluğa ve dış manipülasyonlara açık bir körleşmeye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki ahlaki ve zihni körleşme boyutunu göz ardı edip yalnızca takvimsel bir vakit sayılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عش | Kuşatma, iç içe geçme, loşluk ve bir araya toplanma; nitekim عشش kökünde yuvalanma ve toplanma, عشر kökünde ise topluluk ve kaynaşma anlamı esastır | و | Çekirdekteki örtünme ve toplanma hareketini gün ışığının çekilmesine, görme zafiyetine ve alacakaranlıkta yön arayışına doğru özelleştirir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, basiret ve dış dünyayı idrak etme kabiliyeti |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrıştırma, netleştirme veya algı bütünlüğünün bozulması |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bir duruma bağlanma, sürecin birbirine eklenerek sürmesi |
| عشو | Görme organının keskinliğini yitirerek ışık ile karanlık arasındaki belirsizliğe bağlanması | Gözün net seçememesi, alacakaranlıkta idrakin zayıflaması ve eşyanın ayırt edici vasıflarını yitirmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gün batımından sonraki alacakaranlık, develerde gece veya loşlukta görülen görme zayıflığı ve gece karanlığında parlayan bir ateşe doğru yönelme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hutey'e beytinde bir ateşin ışığına yönelen kimse anlamında kullanılmıştır: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره / تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ |
| Erken Arapça kullanım | Geceleyin önünü görmeden gelişigüzel adım atan kör veya zayıf gözlü deve için kullanılan ve basiretsizce iş yapmayı niteleyen darbımesel: خبط عشواء |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asāsü’l-Belāġa.
Sami etimolojik katman
Arapça عشو kökü, Güney Sami dil havzasında gün batımı, akşam karanlığı ve akşam vaktiyle bağlantılı ortak bir semantik tabana dayanır. İbranicede akşam karanlığı için daha çok ʿerev kökü tercih edilirken, Ge’ez (Etiyopya) dilinde ʿašāy kelimesi akşam vaktini ve akşam yemeğini karşılar. Doğu ve Batı Sami hatlarında ışığın zayıflaması, gölgenin uzaması ve görme eşiğinin düşmesi anlamları fonetik varyantlarla yer alır. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi, yalnızca günün belirli bir astronomik anını değil, ışığın tedrici kaybı sonucu oluşan optik bulanıklığı ve insanın hakikat karşısında bilerek ya da fizyolojik olarak görmezden gelme tutumunu tek bir kavramsal çatıda birleştirmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Alacakaranlık, gece körlüğü ve akşam yemeği | Işığın azalması fiziksel görme kaybına, oradan zihni ve ahlaki basiret kapalılığına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez dilinde akşam vakti ve öğünü | Güney Sami dillerinde günün kararması ve akşam öğünü ile doğrudan ortak kökene işaret eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ses denkliği gösteren Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Wolf Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Anlamlı | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Günün batışıyla başlayan loşluk ve gözün netliğini kaybetmesi | Hedef köktür, Kur’an’da geçer |
| عوش | Anlamlı | Yaşam sürme ve maişet | عيش köküyle varyantlı olup hayatiyetini devam ettirme çabasıdır | Kur’an’da geçmez |
| شعو | Anlamlı | Dağılma ve yayılma | Yangının, baskının veya atların etrafa hızla yayılıp dağılması | Kur’an’da geçmez, toplanmanın zıddı yönde hareket bildirir |
| شوع | Anlamlı | Karışıklık ve dağınıklık | Saçların veya eşyanın birbirine karışarak intizamını kaybetmesi | Kur’an’da geçmez, belirsizlik unsuruyla bağ taşır |
| وعش | Anlamlı | Zorlu ve engebeli zemin | Üzerinde yürümesi güç, ayağı kaydıran çorak ve pürüzlü arazi | Kur’an’da geçmez, belirsizlikte yürüme motifiyle akrabadır |
| وشع | Anlamlı | Tırmanma ve sarılma | Bir tepeye çıkma veya ipliği yumak haline getirip sarma | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Merkez | Alacakaranlık ve görme kaybı | Işığın azalması sebebiyle seçememe ve bilerek göz kapama | Akşam vakti, loşluk ve hakikate karşı gözü karartma |
| غسق | Komşu | Gecenin koyulaşması | Işığın azalması evresini aşıp karanlığın bütünüyle çökmesi | Gecenin koyulaşması ve siyahlığın yerleşmesi |
| ظلم | Komşu | Mutlak karanlık | Işığın tamamen kaybolması ve adaletsizlik | Aydınlığın yokluğu ve şeyin zıddına konması |
| غمر | Komşu | Kuşatıcı örtü | Bilinci tamamen örten cehalet veya su dalgası | Farkındalığın bütünüyle kapanarak boğulması |
| صبح | Zıt | Şafağın sökmesi | Karanlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesi | Netleşme, berraklaşma ve sabah vaktinin gelişi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عشو | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Işığın azalmasıyla oluşan vakti ve idrak kapalılığını kapsar | Kesin |
| Latince | Crepusculum, hemeralopia | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Vakti ve görme kusurunu verir; manevi göz yumma anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | Dusk, twilight, turn a blind eye | Alacakaranlık ve görmezden gelmek | İki kelime loşluk vaktini, deyim ise kasıtlı basiret kapalılığını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung, Nachtblindheit | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Gün batımı evresini ve optik kusuru karşılar, iradi yüz çevirmeyi dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Crépuscule, nyctalopie | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Fiziksel zaman ve optik zafiyet eşleşir; kalbi körleşme tam verilmez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْعَشِيِّ / وَعَشِيًّا / وَالْعَشِيِّ / عَشِيَّةً | Günün son vakti, akşam | Sabahın zıddı olarak zikir, tesbih, ibadet ve varoluş muhasebesi bağlamında; Âl-i İmrân 3:41, Meryem 19:11, Sâd 38:18, Nâziât 79:46 |
| الْعِشَاءِ / عِشَاءً | Yatsı vakti, gecenin ilk koyu karanlığı | Toplumsal hayatın mahremiyet sınırları ve hileli dönüş zamanı bağlamında; Yûsuf 12:16, Nûr 24:58 |
| يَعْشُ | Hakikati bilerek görmezden gelmek, zihni alacakaranlığa terk etmek | Vahye karşı basiretini körelten kimseye şeytanın yoldaş kılınması bağlamında; Zuhruf 43:36 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zuhruf 43:36 ayetinde vahiyden yüz çevirme | İnsanın iradi körleşmesinin ceza olarak şeytani bir musallat oluşla sonuçlanması | İdrakin kasten kapatılması ve basiret kaybı |
| Fıkıh | Yatsı namazı ve istizân (izin isteme) hükümleri | Şafağın kaybolmasıyla başlayan ibadet vakti ve odalara giriş izni gereken mahremiyet saati | Zaman diliminin ibadet ve hukuk sınırını belirlemesi |
| Tefsir | Sabah ve akşam zikirleri | Günün iki ucundaki ibadetin insan bilincini diri tutması | Varoluşsal tefekkür ve kulluk sürekliliği |
| Hadis | Bilgisiz fetva ve basiretsiz eylemler | İlimsiz hüküm verenlerin önünü görmeyen deveye (habtu aşvâ) benzetilmesi | Körü körüne hareket etmekten sakındırma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık muhasebesi ve bilinç tercihi | İdrak eşiği | Zikirle aydınlanma ya da körleşme | Günün bitiminde kulun ya tesbihe sığınması ya da zihnini karanlığa terk etmesi | Kesin |
| İlmi | Yetersiz veriyle hüküm verme | Epistemik kör nokta | İncelemeden hüküm vermeyi engelleme | Delilsiz ve bulanık zeminde öngörüsüz adımlar atmaktan kaçınma gerekliliği | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal basiretin yönlendirilmesi | Kamuoyu körleşmesi | Bilinçli cehaletin denetimi | Hakikate gözünü yuman kitlelerin yıkıcı rehberlerin peşine takılması | Muhtemel |
| İktisadi | Gün sonu maişet ve tüketim dengesi | Kapanış muhasebesi | Rızık güvenliğini sağlama | Gün ışığının bitişiyle üretimden tüketime geçişin israftan korunması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal zayıflaması ve gürültü eşiği | Işık akısının azalmasıyla dedektörün ayırt etme gücünü yitirmesi ve bilginin entropiye yenik düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kaçınma (cognitive avoidance) | Kişinin yüzleşmek istemediği nesnel veriye göz yumarak zihnini yanılsamalara açık hale getirmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'akşam vakti' veya 'akşam yemeği' gibi nötr bir takvimsel veya biyolojik ana indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ışığın çekilmesiyle oluşan loşluğu, insanın hakikate karşı gözünü bilerek kısmasını ve bunun doğurduğu ontolojik savrulmayı içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zuhruf 43:36 ayetindeki zihni tercihi sıradan bir gaflet sanmak ve akşam ibadetlerinin insanı koruduğu idrak kalkanını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Fiziksel alacakaranlık ile zihni körleşme arasındaki bağı kurarak insanın hakikat ışığını kasten söndürmesinin vahim sonuçlarını açıkladığı için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabah-akşam ibadet ve tesbihini emreden ayetlerde ve hakikatten göz yumarak sapanların akıbetini bildiren uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın salt bilgi yetersizliğinden değil, insanın hakikati bilerek görmezden gelmesinden kaynaklanan ahlaki bir körleşme olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGün batımında ışığın zayıflaması, eşyanın silikleşmesi ve gözün seçme kabiliyetini yitirmesi.
- Soyut anlamZihnin hakikat nuruna karşı kendini kapatarak bilerek alacakaranlığı seçmesi ve basiretini köreltmesi.
- Sistematik karşılıkAydınlatıcı bilginin kasten reddedilmesiyle idrak sisteminin çökmesi ve dış manipülatif güçlere açık hale gelinmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gelen ışık veya vahiy akısını, basiret ve görme fonksiyonunu, ise saptırıcı etkiye açık olma derecesini temsil eder. Işık akısı sıfırlandığında basiret sıfıra iner ve saptırılabilirlik durumu mutlaklaşır.