عشو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-ش-و7 sîga, 92 mücavir kök, 14 ayet, 11 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ضحوسبحعورظهرالْعِشَاءِعشوبكريَعْشُوَالْعَشِيِّغدوقيضعَشِيَّةًرمزحينطرد

KökSîga 7Ayet 14Sure 11Mücavir 92

▶ Ağı aç (3B)

عشو

ع - ش - و

KÖK
  • 14 geçiş
  • 14 ayet
  • 7 sîga
  • 8 sözlük

Akşam yemeği demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(8)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Akşam yemeği demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.544 harf
باب العين والشّين وواي معهما ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات عشو، عشي: العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة: متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال: وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها بضربِ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.053 harf
(باب العين والشين وما يثلثهما) (عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة: * ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) * ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ. (عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً
Maddenin bağlantısı

(باب العين والشين وما يثلثهما) (عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة: * ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) * ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ. (عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً يصحُّ، وربُّما قالوا يَعْشِك ويَحْشِك، أي يفرِّق ويجمع. وليس بشيء. (عشم) العين والشين والميم أصلٌ يدلُّ على يُبْسٍ في شَيء وقُحول. من ذلك الخُبْز العاشم: الذي يَبِس. ويقولون للشيخ: عَشَمَة. ومن *غير ذلك القياس العَيْشُوم، وهو نبتٌ. قال: * كما تناوَحَ يَومَ الرِّيحِ عَيشومُ([3]) * (عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4]) والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال: تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل. قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى: أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6]) والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها. قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير: رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7]) وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل. (عشب) العين والشين والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على يُبْسٍ في شيءٍ وقُحول وما أشبه ذلك. من ذلك العُشْب، قالوا: هو سَرَعان الكَلأ في الرَّبيع، ثُمَّ يهيج ولا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ: مُعْشِبة، وأعْشبَتْ إذا كثُر عُشْبُها. وأعْشَب الرَّجُل: أصابَ العُشْب. قال أبو النَّجم: * يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) * وممّا حُمِل على هذا أنْ يشبَّه الشَّيخُ القاحلُ به، فيقال رجل عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة. وقد يقال ذلك في النوق. [و] يقال: أعشَبَ فلانٌ فلاناً، إذا وَهَب له ناقة عَشَبةً. (عشر) العين والشين والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما في عددٍ معلوم ثم يحمل عليه غيرُه، والآخَر يدلُّ على مداخَلةٍ ومُخالَطة. فالأوّل العَشَرة، والعَشْر في المؤنّث. وتقول: عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم([9]) ، إذا صرت عاشِرَهم. وكنت عاشِرَ عَشرة، أي كانوا تسعةً فتمُّوا بي عَشرةَ رجال. وعَشَرت القوم([10]) ، إذا أخذتَ عُشْرَ أموالهم. ويقال أيضاً: عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً. وبه سمِّي العَشَّار عَشَّاراً. والعُشْر: جزءٌ من الأجزاء العشرة، وهو العَشِير والمِعْشار. فأمَّا العِشْر فيقال: هو وِرْدُ الإبل يومَ العاشر. وإبلٌ عواشِرُ: وَرَدت الماء عِشْراً. ويجمع ويثنى فيقال عِشْران وعِشرُون، فكلُّ عِشْرٍ من ذلك تسعة أيّام. وقال ذو الرّمة: أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11]) يعني بالخامس: القَطا التي وردت الماءَ خِمْساً. قال الخليل: تقول: جاء القومُ عُشَارَ عُشارَ، ومَعْشرَ مَعْشرَ، أي عَشَرة عشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحادَ أحاد، وَمَثْنَى مثنى. ولم يذكر الخليل مَوْحَدَ مَوْحد، وهو صحيحٌ. فأمَّا تعشير الحِمار فلَسنا نقول فيه إلاّ الذي قالوه، وهو في قياسنا صحيحٌ إن كان حَقّاً ما يقال. قال الخليل: المُعَشِّر: الحِمار الشّديد النهيق. قال: ويقال نُعِت بذلك لأنّه لا يكفُّ حتّى تبلغ [عَشْر] نَهَقاتٍ وترجيعات. قال: لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12]) قال: وناقةٌ عُشَراء، وهي التي أَقْرَبَتْ، سمِّيت عُشَراء لتمام عشرة أشهر لحملها([13]) . يقال: عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً، وهي عُشَراء حَتَّى تلِد، والعدد العُشَرَاوات، والجمع عِشَار. ويقال: بل يقع اسمُ العِشَار على النُّوق التي نُتِج بعضُها وبعضها قد أَقْرَبَ يُنْتَظَرُ نِتاجُها. وقال: يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ وقال الفرزدق: كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14]) وقال: وليس للعِشار لبنٌ، وإنما سمَّاها عِشاراً لأنها حديثة العهد، وهي مطافيلُ قد وضعت أولادَها. والعِشْر: القِطعة تنكسر من القَدَح أو البُرْمة ونحوها. وقال: * كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا * هذا قد حُكي. فأمّا الخليل فقد حكى وقال: لا يكادون يُفرِدُون العِشر. وذكر أنَّ قولهم قدُورٌ أعْشار وأعاشير، إنّما معناه أنّها مكسّرة على عَشْر قِطَع، وقال امرؤُ القيس: وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

وذكر الخليل أيضاً أنّه يُقال لجَفْن السَّيف إذا كان مكسَّراً أعشار. وأنشد: وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16]) قال: والعُشَاريُّ: ما بلغ طولُه عَشْرَ أذرُع. وعاشوراء: اليومُ العاشر من المحرَّم. فأمَّا الأصل الآخَر الدَّالُّ على المخالطة والمداخَلة فالعِشْرة والمعاشَرة. وعَشِيرُك: الذي يعاشرُك. قال: ولم أسمع للعَشِير جمعاً، لا يكادون يقولون هم عُشَراؤك، وإذا جمعوا قالوا: هم مُعاشِرُوك. قال: وإنّما سمِّيت عَشِيرة الرّجُل لمعاشرةِ بعضهم بعضاً، حتَّى الزّوجُ عشيرُ امرأتِه. وجاء في الحديث في ذكر النساء: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". ويقال عاشَره مُعاشرةً جميلة. وقال زهير: لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ *** وفي طول المعاشرة التقالي([18]) قال: والمَعْشَر: كلُّ جماعة أمرُهم واحد، نحو معشر المسلمين، والإنس معشرٌ والجنُّ مَعشر، والجمع مَعاشِر. والعُشَر: نَبْت. (عشز) العين والشين والزاء كلمتانِ صحيحتان، إحداهما عند الخليل وليست الأخرى عنده. فالأولى العَشَوْزَن من المواضع([19]) : ما صلُب مَسْلكه وخشن، والجمع العَشاوِز. قال الشمَّاخ: * حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) * وقال قومٌ: هو العَشْوَز أو العَشَوَّز([21]) ، أنا أشُكُّ. وإنَّما سمِّيت القناة عشَوْزنةً لصلابتها، والنون زائدة. والكلمة الأخرى: عَشَزَ عَشَزاناً، وهي مِشية الأقزَل، ذكرها أبو عبيد. (عشط) العين والشين والطاء([22]) . ---------------------ـ ([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق). ([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة. ([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره: * للجن بالليل في حافاتها زجل * ([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا). ([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا". ([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند". ([7]) البيت من معلقته المشهورة. ([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259). ([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل. ([10]) مضارع هذا مضموم الشين. ([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله: ومنخرق السربال أشعث يرتمي *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس ([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد). ([13]) في الأصل: "محملها". ([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295). ([15]) البيت من معلقته المشهورة. ([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل. ([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير". ([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342. ([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن". ([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها * ([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر. ([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".

ـ

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR622 harf
ع ش و ‏"‏ هو يخبط خبط عشواء ‏"‏ أي يخطيء ويصيب كالناقة التي في عينها سوء إذا خبطت بيدها‏.‏ قال زهير‏:‏ وإنهم لفي عشواء من أمرهم أي في حيرة وقلة هداية‏.‏ والعشواء والعشوة‏:‏ الظلمة‏.‏ يقال‏:‏ لقيته في عشوة العتمة وفي عشوة السحر وركب فلان عشوة‏:‏ باشر أمراً على غير بيان‏.‏ وأوطأه عشوة‏:‏ حمله على أمر غير رشيد‏.‏ وهو يتماشى عن كذا ويتعامى عنه‏.‏ و ‏"‏ العاشية تهيج الآبية ‏"‏ أي المتعشية‏.‏
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR12.150 harf
: ( و ( *!العَشا ، مَقْصورَةً : سُوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ ) يكونُ في الناسِ والدّوابِّ والإِبلِ والطَّيْرِ ، كما في المُحْكم . وقال الراغبُ : ظُلْمةٌ تَعْتَرِضُ العَيْنَ . وفي الصِّحاح : هو مَصْدرُ الأَعْشى لمَنْ لا يُبْصِرُ باللّيْلِ ويُبْصِرُ بالنّهارِ ؛ ( *!كالعَشاوَةِ . ( أَو ) هو ( العَمَى ) ، أَي ذهابُ البَصَرِ مُطْلقاً ؛ وقد ( *!عَشِيَ ، كرَضِيَ ودعا ) ، *!يَعْشَى *!ويَعْشُو
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR20.176 harf
عَشَا 1 عَشَا ذ , (TA, and so accord. to some copies of the K,) first pers. عَشَوْتُ, (S,) aor. يَعْشُو, (TA,) inf. n. عَشْوٌ and عُشُوٌّ; (KL;) as also عَشِىَ, like رَضِىَ [i. e. having for its aor. يَعْشَى, but the inf. n. is app. عَشًا, as in the similar sense expl. in the next sentence]; (TA, and so in my MS. copy of the K;) i. q. ↓ تعشّى, (S, K, TA,) [which is more commonly used than either
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR329 harf
عَشَا عَشَا U ( n. ac. عَشْو 1 ), a. Went to, visited at night. b. ( n. ac. عَشْو 1 , عَشْيَان [ عَشْوَاْنُ 33 ]), Gave supper to; pastured at night ( camels ). c. ( n. ac. عَشْو 1 , عُشُوّ 27 ) [ acc. or Ila ], Made for, approached ( watch-fire ). d. [ 'An ], Turned away from. e. ( n. ac. عَشْو 1 ), see infra (a) .
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.111 harf
عشو عَشَا - يَعْشُو - عَشِيّ - بالعَشِيّ - عَشِيَّاً - عَشِيَّة - عِشاءٌ - عِشاءً عَشَا - يَعْشُو + الكائنُ + عن شيء: يُحْجَب ويُسْتَر ويُعْزَل عن معلومة أو صورة بسبب عشو البصر: تقل قدرة إبصاره بسبب نقص الضياء بعد أن كان قوياً: وذلك بسبب تقبض حدقة العين من الضياء، وعند خفوت الضياء، والحدقة منقبضة، فإن كمية الضوء الداخلة تكون قليلة لا تكفي
Tamamını oku

Sîgalar(7)

Mücavir kökler92 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بكر

    4 ortak ayet · Bekr genç deve demektir

  2. غدو

    3 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir

  3. سبح

    4 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…

  4. رمز

    1 ortak ayet · Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir

  5. صفن

    1 ortak ayet · Safkan atlar

  6. ثلث

    2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir

  7. حين

    2 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir

  8. ضحو

    1 ortak ayet · Kuşluk vakti

  9. قيض

    1 ortak ayet · Kırılmış yumurta kabuğudur

  10. جود

    1 ortak ayet · Cûdi

  11. عور

    1 ortak ayet · Ölçmek için kullanılan boş kaptır

  12. طرد

    1 ortak ayet · Kısa mızraktır

Geçtiği ayetler(14)

Sîga sayfası: بِالْعَشِيِّ
  1. قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

    AkşamRabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.

  2. إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ

    AkşamBiz, gerçekten dağları onun buyruğuna vermiştik. Sabah ve akşam tesbih ederlerdi.

  3. إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ

    AkşamHani ona bir akşam, çalımlı ve cins koşu atları sunulmuştu.

  4. فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

    AkşamŞimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.

Sîga sayfası: وَالْعَشِيِّ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعشو
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli (nakıs)
Bağlamsal Yakın Köklerغسق, ظلم, غمر
Zıt Kökصبح
Çekirdek Özet 1Gün ışığının çekilmesiyle başlayan alacakaranlık ve buna bağlı görme zafiyeti
Çekirdek Özet 2Gündüzün sonundaki ibadet ve idrak vakti ile hakikate karşı gözü karartma hali
Çekirdek Özet 3Algı zayıflığının zihni loşluğa ve dış manipülasyonlara açık bir körleşmeye dönüşmesi
Kritik Hata RiskiKökün Kur'an'daki ahlaki ve zihni körleşme boyutunu göz ardı edip yalnızca takvimsel bir vakit sayılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عشKuşatma, iç içe geçme, loşluk ve bir araya toplanma; nitekim عشش kökünde yuvalanma ve toplanma, عشر kökünde ise topluluk ve kaynaşma anlamı esastırوÇekirdekteki örtünme ve toplanma hareketini gün ışığının çekilmesine, görme zafiyetine ve alacakaranlıkta yön arayışına doğru özelleştirir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakAlgılama, basiret ve dış dünyayı idrak etme kabiliyeti
شDiş; ısırma, parçalama, keskinlikAyrıştırma, netleştirme veya algı bütünlüğünün bozulması
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaBir duruma bağlanma, sürecin birbirine eklenerek sürmesi
عشوGörme organının keskinliğini yitirerek ışık ile karanlık arasındaki belirsizliğe bağlanmasıGözün net seçememesi, alacakaranlıkta idrakin zayıflaması ve eşyanın ayırt edici vasıflarını yitirmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGün batımından sonraki alacakaranlık, develerde gece veya loşlukta görülen görme zayıflığı ve gece karanlığında parlayan bir ateşe doğru yönelme
Cahiliye şiiri kullanımıHutey'e beytinde bir ateşin ışığına yönelen kimse anlamında kullanılmıştır: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره / تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
Erken Arapça kullanımGeceleyin önünü görmeden gelişigüzel adım atan kör veya zayıf gözlü deve için kullanılan ve basiretsizce iş yapmayı niteleyen darbımesel: خبط عشواء

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asāsü’l-Belāġa.

Sami etimolojik katman

Arapça عشو kökü, Güney Sami dil havzasında gün batımı, akşam karanlığı ve akşam vaktiyle bağlantılı ortak bir semantik tabana dayanır. İbranicede akşam karanlığı için daha çok ʿerev kökü tercih edilirken, Ge’ez (Etiyopya) dilinde ʿašāy kelimesi akşam vaktini ve akşam yemeğini karşılar. Doğu ve Batı Sami hatlarında ışığın zayıflaması, gölgenin uzaması ve görme eşiğinin düşmesi anlamları fonetik varyantlarla yer alır. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi, yalnızca günün belirli bir astronomik anını değil, ışığın tedrici kaybı sonucu oluşan optik bulanıklığı ve insanın hakikat karşısında bilerek ya da fizyolojik olarak görmezden gelme tutumunu tek bir kavramsal çatıda birleştirmesidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönAlacakaranlık, gece körlüğü ve akşam yemeğiIşığın azalması fiziksel görme kaybına, oradan zihni ve ahlaki basiret kapalılığına aktarılmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGe'ez dilinde akşam vakti ve öğünüGüney Sami dillerinde günün kararması ve akşam öğünü ile doğrudan ortak kökene işaret ederGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin ses denkliği gösteren Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Wolf Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عشوAnlamlıAlacakaranlık ve görme zayıflığıGünün batışıyla başlayan loşluk ve gözün netliğini kaybetmesiHedef köktür, Kur’an’da geçer
عوشAnlamlıYaşam sürme ve maişetعيش köküyle varyantlı olup hayatiyetini devam ettirme çabasıdırKur’an’da geçmez
شعوAnlamlıDağılma ve yayılmaYangının, baskının veya atların etrafa hızla yayılıp dağılmasıKur’an’da geçmez, toplanmanın zıddı yönde hareket bildirir
شوعAnlamlıKarışıklık ve dağınıklıkSaçların veya eşyanın birbirine karışarak intizamını kaybetmesiKur’an’da geçmez, belirsizlik unsuruyla bağ taşır
وعشAnlamlıZorlu ve engebeli zeminÜzerinde yürümesi güç, ayağı kaydıran çorak ve pürüzlü araziKur’an’da geçmez, belirsizlikte yürüme motifiyle akrabadır
وشعAnlamlıTırmanma ve sarılmaBir tepeye çıkma veya ipliği yumak haline getirip sarmaKur’an’da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عشوMerkezAlacakaranlık ve görme kaybıIşığın azalması sebebiyle seçememe ve bilerek göz kapamaAkşam vakti, loşluk ve hakikate karşı gözü karartma
غسقKomşuGecenin koyulaşmasıIşığın azalması evresini aşıp karanlığın bütünüyle çökmesiGecenin koyulaşması ve siyahlığın yerleşmesi
ظلمKomşuMutlak karanlıkIşığın tamamen kaybolması ve adaletsizlikAydınlığın yokluğu ve şeyin zıddına konması
غمرKomşuKuşatıcı örtüBilinci tamamen örten cehalet veya su dalgasıFarkındalığın bütünüyle kapanarak boğulması
صبحZıtŞafağın sökmesiKaranlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesiNetleşme, berraklaşma ve sabah vaktinin gelişi

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعشوAlacakaranlık ve görme zayıflığıIşığın azalmasıyla oluşan vakti ve idrak kapalılığını kapsarKesin
LatinceCrepusculum, hemeralopiaAlacakaranlık ve gece körlüğüVakti ve görme kusurunu verir; manevi göz yumma anlamını içermezGüçlü
İngilizceDusk, twilight, turn a blind eyeAlacakaranlık ve görmezden gelmekİki kelime loşluk vaktini, deyim ise kasıtlı basiret kapalılığını karşılarGüçlü
AlmancaDämmerung, NachtblindheitAlacakaranlık ve gece körlüğüGün batımı evresini ve optik kusuru karşılar, iradi yüz çevirmeyi dışarıda bırakırGüçlü
FransızcaCrépuscule, nyctalopieAlacakaranlık ve gece körlüğüFiziksel zaman ve optik zafiyet eşleşir; kalbi körleşme tam verilmezGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بِالْعَشِيِّ / وَعَشِيًّا / وَالْعَشِيِّ / عَشِيَّةًGünün son vakti, akşamSabahın zıddı olarak zikir, tesbih, ibadet ve varoluş muhasebesi bağlamında; Âl-i İmrân 3:41, Meryem 19:11, Sâd 38:18, Nâziât 79:46
الْعِشَاءِ / عِشَاءًYatsı vakti, gecenin ilk koyu karanlığıToplumsal hayatın mahremiyet sınırları ve hileli dönüş zamanı bağlamında; Yûsuf 12:16, Nûr 24:58
يَعْشُHakikati bilerek görmezden gelmek, zihni alacakaranlığa terk etmekVahye karşı basiretini körelten kimseye şeytanın yoldaş kılınması bağlamında; Zuhruf 43:36

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamZuhruf 43:36 ayetinde vahiyden yüz çevirmeİnsanın iradi körleşmesinin ceza olarak şeytani bir musallat oluşla sonuçlanmasıİdrakin kasten kapatılması ve basiret kaybı
FıkıhYatsı namazı ve istizân (izin isteme) hükümleriŞafağın kaybolmasıyla başlayan ibadet vakti ve odalara giriş izni gereken mahremiyet saatiZaman diliminin ibadet ve hukuk sınırını belirlemesi
TefsirSabah ve akşam zikirleriGünün iki ucundaki ibadetin insan bilincini diri tutmasıVaroluşsal tefekkür ve kulluk sürekliliği
HadisBilgisiz fetva ve basiretsiz eylemlerİlimsiz hüküm verenlerin önünü görmeyen deveye (habtu aşvâ) benzetilmesiKörü körüne hareket etmekten sakındırma

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık muhasebesi ve bilinç tercihiİdrak eşiğiZikirle aydınlanma ya da körleşmeGünün bitiminde kulun ya tesbihe sığınması ya da zihnini karanlığa terk etmesiKesin
İlmiYetersiz veriyle hüküm vermeEpistemik kör noktaİncelemeden hüküm vermeyi engellemeDelilsiz ve bulanık zeminde öngörüsüz adımlar atmaktan kaçınma gerekliliğiGüçlü
SiyasiToplumsal basiretin yönlendirilmesiKamuoyu körleşmesiBilinçli cehaletin denetimiHakikate gözünü yuman kitlelerin yıkıcı rehberlerin peşine takılmasıMuhtemel
İktisadiGün sonu maişet ve tüketim dengesiKapanış muhasebesiRızık güvenliğini sağlamaGün ışığının bitişiyle üretimden tüketime geçişin israftan korunmasıMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSinyal zayıflaması ve gürültü eşiğiIşık akısının azalmasıyla dedektörün ayırt etme gücünü yitirmesi ve bilginin entropiye yenik düşmesiGüçlü
Beşeri bilimlerBilişsel kaçınma (cognitive avoidance)Kişinin yüzleşmek istemediği nesnel veriye göz yumarak zihnini yanılsamalara açık hale getirmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca 'akşam vakti' veya 'akşam yemeği' gibi nötr bir takvimsel veya biyolojik ana indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKökün ışığın çekilmesiyle oluşan loşluğu, insanın hakikate karşı gözünü bilerek kısmasını ve bunun doğurduğu ontolojik savrulmayı içermesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataZuhruf 43:36 ayetindeki zihni tercihi sıradan bir gaflet sanmak ve akşam ibadetlerinin insanı koruduğu idrak kalkanını fark edememek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Fiziksel alacakaranlık ile zihni körleşme arasındaki bağı kurarak insanın hakikat ışığını kasten söndürmesinin vahim sonuçlarını açıkladığı için
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Sabah-akşam ibadet ve tesbihini emreden ayetlerde ve hakikatten göz yumarak sapanların akıbetini bildiren uyarılarda
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Sapmanın salt bilgi yetersizliğinden değil, insanın hakikati bilerek görmezden gelmesinden kaynaklanan ahlaki bir körleşme olduğunu gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamGün batımında ışığın zayıflaması, eşyanın silikleşmesi ve gözün seçme kabiliyetini yitirmesi.
  • Soyut anlamZihnin hakikat nuruna karşı kendini kapatarak bilerek alacakaranlığı seçmesi ve basiretini köreltmesi.
  • Sistematik karşılıkAydınlatıcı bilginin kasten reddedilmesiyle idrak sisteminin çökmesi ve dış manipülatif güçlere açık hale gelinmesi.
  • LaTeX modelilim⁡L→0V=0  ⟹  D=1
  • LaTeX açıklamasıModelde L gelen ışık veya vahiy akısını, V basiret ve görme fonksiyonunu, D ise saptırıcı etkiye açık olma derecesini temsil eder. Işık akısı sıfırlandığında basiret sıfıra iner ve saptırılabilirlik durumu mutlaklaşır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع