عشو
ع - ش - و
KÖK- 14 geçiş
- 14 ayet
- 7 sîga
- 8 sözlük
Akşam yemeği demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(8)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Akşam yemeği demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.544 harfباب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها بضربِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.053 harf(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR622 harfع ش و
" هو يخبط خبط عشواء " أي يخطيء ويصيب كالناقة التي في عينها سوء إذا خبطت بيدها.
قال زهير: وإنهم لفي عشواء من أمرهم أي في حيرة وقلة هداية.
والعشواء والعشوة: الظلمة.
يقال: لقيته في عشوة العتمة وفي عشوة السحر وركب فلان عشوة: باشر أمراً على غير بيان.
وأوطأه عشوة: حمله على أمر غير رشيد.
وهو يتماشى عن كذا ويتعامى عنه.
و " العاشية تهيج الآبية " أي المتعشية.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.150 harf: ( و ( *!العَشا ، مَقْصورَةً : سُوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ ) يكونُ في الناسِ والدّوابِّ والإِبلِ والطَّيْرِ ، كما في المُحْكم .
وقال الراغبُ : ظُلْمةٌ تَعْتَرِضُ العَيْنَ .
وفي الصِّحاح : هو مَصْدرُ الأَعْشى لمَنْ لا يُبْصِرُ باللّيْلِ ويُبْصِرُ بالنّهارِ ؛ ( *!كالعَشاوَةِ .
( أَو ) هو ( العَمَى ) ، أَي ذهابُ البَصَرِ مُطْلقاً ؛ وقد ( *!عَشِيَ ، كرَضِيَ ودعا ) ، *!يَعْشَى *!ويَعْشُو
: ( و ( *!العَشا ، مَقْصورَةً : سُوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ ) يكونُ في الناسِ والدّوابِّ والإِبلِ والطَّيْرِ ، كما في المُحْكم . وقال الراغبُ : ظُلْمةٌ تَعْتَرِضُ العَيْنَ . وفي الصِّحاح : هو مَصْدرُ الأَعْشى لمَنْ لا يُبْصِرُ باللّيْلِ ويُبْصِرُ بالنّهارِ ؛ ( *!كالعَشاوَةِ . ( أَو ) هو ( العَمَى ) ، أَي ذهابُ البَصَرِ مُطْلقاً ؛ وقد ( *!عَشِيَ ، كرَضِيَ ودعا ) ، *!يَعْشَى *!ويَعْشُو ( *!عَشًى ) ، مَقْصورٌ مَصْدَرُ عشى ، ( وهو *!عَشٍ ) ، مَنْقُوصٌ ، ( *!وأَعْشَى وهي *!عَشْواءُ ) ، ورجُلانِ *!أَعْشَيانِ وامْرأَتانِ *!عَشْواوانِ . وقد *!أَعْشاهُ اللّهُ ، *!فعَشِيَ ، وهما *!يَعْشَيانِ ، ولم يقولوا يَعْشَوَانِ ، لأنَّ الواوَ لمَّا صارَتْ في الواحِدِ ياءً لكَسْرَةِ ما قَبْلها تُرِكَتْ في التَّثْنِيَةِ على حالِها ؛ كما في الصِّحاح . وقولُه تعالى : ﴿ومَنْ *!يَعْشُ عن ذِكْرِ الرَّحمنِ﴾ ، أَي يَعْمَ .
( *!وعَشَّى الطَّيْرَ *!تَعْشِيةً : أَوْقَدَ لها ناراً *!لتَعْشَى ) منها ( فتُصادَ ) ، كذا في المُحْكم . ( *!وتَعاشَى ) عن كذا : ( تَجاهَلَ ) ، كأنَّه لم يَرَه كتَعامَى على المَثَلِ . ( و ) من المجازِ : ( خَبَطَهُ خَبْطَ *!عَشْواءَ ) : ) لم يَتَعَمَّدْهُ ، كما في المُحْكم . وفي الصِّحاح : ركِبَ فلانٌ *!العَشْواءَ إذا خَبَطَ أَمْرَه و ( رَكِبَه على غيرِ بَصِيرَةٍ ) وبَيانٍ ؛ وقيلَ : حَمَلَه على أَمْرٍ غَيْر مُسْتَبينِ الرشدِ فرُبَّما كان فيه ضلالُه ، ( و ) أَصْلُه مِن ( العَشْواءِ ) ، وهي ( النَّاقَةُ ) التي ( لا تُبْصِرُ أَمامَها ) ، فهي تخْبِطُ بيَدَيْها كلَّ شيءٍ ولا تَتَعَهَّدُ مَواضِعَ أَخْفَافِها ؛ وقيلَ : أَصْلُه مِن عَشْواءِ الليْل أَي ظلْمائِهِ ؛ ويُضْرَبُ هذا مَثَلاً للشارِدِ الذي يَرْكَبُ رأْسَه ولا يَهْتَمُّ لعاقِبَتِهِ . ( *!وعَشا النَّارَ و ) *!عَشا ( إليها *!عَشْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وعُشُوًّا ) ، كعُلُوَ : ( رآها لَيْلاً من بعيدٍ فقَصَدَها مُسْتَضِيئاً ) بها يَرْجُو بها هُدًى وخَيْراً . قال الجوهريُّ : وهذا هو الأصْلُ ثم صارَ كلُّ قاصِدٍ *!عاشِياً . وقيلَ : *!عَشَوْتُ إلى النارِ *!عَشْواً إِذا اسْتَدْلَلْتُ عليها ببَصَرٍ ضَعِيفٍ ؛ قالَ الحُطَيْئة : مَتَى تأْتِهِ *!تَعْشُو إلى ضَوْءِ نارِهِ تَجِدْ خَيرَ نارٍ عندَها خَيْرُ مُوقِدِوالمَعْنى : مَتَى تَأْتِهِ *!عاشِياً . ( *!كاعْتَشَاها و ) اعْتَشَى ( بها . ( *!والعُشْوَةُ ، بالضَّم والكسر : تلكَ النَّارُ ) التي يُسْتَضاءُ بها ؛ أَو ما أُخِذَ من نارٍ لتقْتبسَ . وقالَ
الجوهريُّ : شُعْلَةُ النارِ ؛ وأَنْشَدَ : *!كعُشْوةِ القابِسِ تَرْمِي بالشَّرر ( و ) *!العُشْوَةُ : ( رُكوبُ الأمْرِ على غيرِ بَيانٍ ) وبَصِيرَةٍ ، ( ويُثَلَّثُ ) . ) يقالُ : أَوطأْنَنِي *!عَشْوَةً *!وعِشْوةً *!وعُشْوَةً ، أَي أَمْراً مُلْتَبِساً ، وذلكَ إذا أَخْبَرْتَه بما أَوْقَعْتَه به في حِيْرَةٍ أَو بَلِيَّةٍ ؛ كما في الصِّحاحِ . ( و ) *!العَشْوةُ ، ( بالفَتْح : الظُّلْمَةُ ) تكونُ باللّيْلِ وبالسَّحرِ ؛ ( *!كالعَشْواءِ . ( أَو ) العَشْوَةُ : ( ما بينَ أَوَّلِ اللَّيْلِ إلى رُبْعِه ) ؛ ) ومنه قوْلُهم : مَضَى مِن اللّيْلِ *!عَشْوَةٌ . ( *!والعِشاءُ ) ، ككِساءٍ : ( أَوَّلُ الظَّلامِ ؛ أَو مِن ) صَلاةِ ( المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ أَو مِن زَوالِ الشَّمْسِ إلى طُلُوعِ الفَجْرِ ) . ( قالَ الجوهريُّ : زَعَمَهُ قوْمٌ ، وأَنْشَدُوا : غَدَوْنا غَدْوَةً سَحَراً بليْلٍ *!عِشاءً بعدَما انْتَصَف النَّهارُ ( *!والعَشِيُّ ) ، كغَنِيَ ، (*!والعَشِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( آخِرُ النَّهارِ ) . ( وفي الصِّحاح : مِن صَلاةِ المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ تقولُ أَتَيْته *!عَشِيّ أَمْسٍ *!وعَشِيَّةَ أَمْسٍ انتَهَى ، وقيلَ *!العَشِيُّ بلا هاءٍ آخِرُ النّهارِ ، فإذا قُلْتَ *!عَشِيَّة فهو ليَوْمٍ واحِدٍ ويُقالُ جِئْتُه عَشِيَّة *!وعَشِيَّةً وأَتَيْتُه العَشِيَّةَ ليَوْمِك وأتَيْته عَشِيَّ غدٍ ، بِلا هاءٍ ، إِذا كانَ للمُسْتَقْبلِ ، وأَتَيْتك *!عَشِيًّا غَيْر مُضافٍ ، وأَتَيْته *!بالعَشِيِّ والغَدِ : أَي كلَّ عَشِيَّةٍ وغَدَاةٍ . ولهم رزْقُهم فيها بُكْرَةً *!وعَشِيًّا ، إنَّما هو في مِقْدارِ ما بينَ الغَدَاةِ *!والعَشِيِّ . وقال الراغِبُ : *!العَشِيُّ مِن زَوالِ الشَّمْسِ إلى الصَّباح ؛ قالَ ، عزَّ
وجلَّ : ﴿*!عَشِيَّة أَو ضُحاها﴾ . وقالَ الأزْهري : صَلاةُ العِشاءِ هي التي بعدَ صَلاةِ المَغْربِ ، وإذا زَالَتِ الشمْسُ دُعِيَ ذلكَ الوَقْتُ *!العَشِيّ ، ويَقَعُ العَشِيُّ على ما بينَ الزَّوالِ والغُروبِ ؛ كلُّ ذلكَ *!عَشِيٌّ ، فإذا غابَتْ فهو *!العِشاءُ . وقولُه تعالى : ﴿لم يَلْبَثوا إلاّ عَشِيَّة أَو ضُحَاها﴾ ؛ إنْ قُلْتَ هل *!للعَشِيَّةِ ضُحًى ؟ قيلَ : هذا جَيِّد من كَلامِهم ، يُقالُ آتِيكَ *!العَشِيَّةَ أو غداتها والغَدَاةَ أَو *!عَشِيَّتَها فالمعْنَى : لم يَلْبَثُوا إلاَّ عَشِيَّة أَو ضُحى العَشِيَّة ، أَضافَ الضُّحَى إلى العَشِيَّة . قُلْت : وقد يُرادُ *!بالعَشِيِّ اللّيْلُ لمَكانِ العِشاءِ ، وهي الظُّلْمةُ ؛ وبه فُسِّر قولُ الشاعِرِ : هَيْفاءُ عَجْزاءُ خَرِيدٌ *!بالعَشِيّ ِتُضْحَكُ عن ذِي أُشُرٍ عَذْبٍ نَقِيأَرادَ المُبالَغَة في اسْتِحْيائِها ، لأنَّ اللَّيْل قد يُعْدَمُ فيه الرُّقباءُ ، أَي إذا كانَ ذلكَ مع عَدَم هَؤُلاء فما ظنُّك بتَجَرّدِها نَهاراً ؛ ويجوزُ أَن يُرِيدَ اسْتِحياءَها عندَ المُباعَلَةِ لأَنَّها أَكْثَرُ ما تكونُ لَيْلاً . ( ج *!عَشايا *!وعَشِيَّاتٌ ) ؛ ) شاهِدُ *!عَشِيَّات قولُ الشَّاعِرِ : أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَةِ أُمِّيَهْ غَدِيَّات قَيْظٍ أَو عَشِيَّات أَشْتِيَهْوأصْلُ عَشايا *!عَشَايِو قُلِبَت الواوُ ياءً لتَطرّفِها بعدَ الكَسْرةِ ثم قُلِبَتِ الياءُ الأُولى هَمْزةً ثم أُبْدِلَتِ الكَسْرةُ فَتْحةً ، ثم الياءُ أَلِفاً ، ثم الهَمْزَةُ ياءً ، فصارَ عَشايا بعدَ خَمْسَة أَعْمالٍ ، كذا في شُرُوحِ الشافِيَةِ والألْفِيّة .
( و ) العَشِيُّ : ( السَّحابُ ) يَأْتِي عَشِيًّا . ( و ) حُكِيَ : ( لَقِيتُهُ *!عُشَيْشَةً *!وعُشَيْشاناً *!وعُشَّاناً ) ، بالتَّشديدِ ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!عُشَيّاناً ؛ ( *!وعُشَيْشِيَةً ) ، كجُوَيْرِيَةٍ ، ( *!وعُشَيْشِياتٍ *!وعُشَيْشِيانَاتٍ ) *!وعُشَيَّانات ، كُلُّه نادِرٌ . وفي الصِّحاح : تَصْغيرُ العَشِيِّ عُشَيَّانٌ ، على غيرِ قِياسِ مُكَبَّره ، كأَنَّهم صَغَّروا *!عَشْياناً ، والجمْعُ عُشَيَّاناتٍ ، وقيلَ أَيْضاً في تصْغِيرِه *!عُشَيْشِيانٌ والجمْعُ *!عُشَيشِياناتٍ وتَصْغيرُ *!العَشِيَّةِ *!عُشَيْشِيَةٌ والجمْعُ *!عُشَيْشِيات ، انتَهَى . وقال الأزْهريُّ : ولم أَسْمَعْ *!عُشَيَّة في تَصْغيرِ عَشِيَّة لأنَّه تَصْغِيرُ *!عَشْوَةٍ ، أَوَّل ظُلْمةِ اللّيْلِ ، فأَرادُوا أَنْ يَفْرِّقوا بَيْنَهما . ( *!والعِشْيُ ، بالكسْرِ ، *!والعَشاءُ ، كسَماءٍ : طَعامُ العَشِيِّ ) . ( قالَ الجوهريُّ : العَشاءُ ، بالفَتْح والمدِّ ، الطَّعامُ بعَيْنِه ، وهو خِلافُ الغَداءِ ، ( ج *!أَعْشِيَةٌ *!وعُشِيّ ) ؛ ) هكذا في النسخِ بضمِّ العَيْن وكَسْر الشِّين وتَشْديدِ الياءِ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ أنَّ الكَلامَ تمَّ عنْدَ قوْلِه أَعْشِيَة ، ثم ابْتَدَأَ في مَعْنًى آخَر فقالَ : *!وعَشِيَ ، أَي كرَضِيَ ، *!وعَشَى كدَعَا وهذا قد أَهْمَلَهُ ؛ ( *!وتَعَشَّى ) كُلّه ( أَكَلَهُ ) ، أَي العَشاءَ . ( وهو ) *!عاشٍ و ( *!عَشْيانُ ) ؛ ) وأَصْلُه *!عَشْوانٌ ، وكذا غَدْيانٌ وأَصْلُه غَدْوان ؛ ومِن كَلامِهم : لا *!يَعْشَى إلاَّ بعدَما *!يَعْشُو أَي بعدَما *!يَتَعَشَّى ؛ ( *!ومُتَعَشَ ) . ) يقالُ إذا قيلَ ، *!تَعَشَّ ، قُلْت : ما بي من *!تَعَشِّ ، ولا تَقُلْ : ما بي من عَشاءٍ .
( *!وعَشاهُ ) *!يَعْشُوه ( *!عَشْواً و ) يَعْشيه ( *!عَشْياناً ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ *!عَشْياً ، كما في المُحْكم ؛ ( أَطْعَمَه إِيَّاهُ ) ، أَي العَشاءَ ؛ ( *!كعَشَّاهُ ) ، بالتَّشْديدِ ، ( *!وأَعْشاهُ . ( *!والعَواشِي : الإبِلُ والغَنَمُ التي تَرْعَى لَيْلاً ) ، صفَةٌ غالبَةٌ . وفي الصِّحاح : *!العَواشِي : هي التي تَرْعَى لَيْلا ؛ قالَ : تَرَى المِصَكَّ يَطْرُدُ *!العَواشِيَا جِلَّتَها والأُخَرَ الحَواشِيَا ( وبعيرٌ *!عَشِيٌّ ) ، كغَنِيَ : ( يُطيلُ *!العَشاءَ ، وهي بهاءٍ . ( *!وعَشا الإِبِلَ ) ، كدَعا ، ( *!وعَشَّاها ) ، بالتَّشديدِ ، ( رَعاها لَيْلاً . ( *!وعَشِيَ عليه *!عَشى ، كرَضِيَ : ظَلَمَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه . ( و ) ابنُ السِّكِّيت : *!عَشِيَتِ ( الإِبِلُ ) *!تَعْشَى عَشاً : إذا ( تَعَشَّتْ فهي *!عاشِيَةٌ ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ . ( و ) مِن المجازِ : ( *!عَشَّى عنه *!تَعْشِيةً ) : ) إذا ( رَفَقَ به ) ، وكَذلكَ ضَحَّى عنه . وفي الأساسِ : *!عشِّ رُويداً وضحِّ رُويداً : أَمر برَعْي الإِبِل *!عَشِيًّا وضُحًى على سَبِيلِ الأَناةِ والرِّفْقِ ، ثم صارَ مَثَلاً في الأَمْرِ بالرِّفْقِ في كلِّ شيءٍ ، انتَهَى ؛ وكَذلكَ عَشِّ ولا تَغْتَرَّ ( *!والعُشْوانُ ، بالضَّمِّ : تَمْرٌ أَوْ نَخْلٌ ) ، أَي ضَرْبٌ منهما ؛ الأُوْلى عن ابنِ دُرَيْدٍ . ( *!كالعَشْواءِ ) ، وهو ضَرْبٌ من متأَخِّر النَّخْلِ حَمْلاً . ( وصلاتا *!العَشِيِّ : الظُّهْرُ والعَصْرُ ) ؛ )
نقلَهُ الأزْهري لكَوْنِهما في آخِرِ النَّهارِ بعدَ الزَّوالِ . ( *!والعِشاءانِ : المَغْرِبُ والعَتَمَة ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ فارِسَ ، وهو على قولِ مَنْ قالَ : إنَّ العَشِيَّ والعِشاءَ مِن صَلاةِ المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ كما في المِصْباحِ . ( *!وأَعْشَى : أَعطَى . ( *!واسْتَعْشاهُ : وَجَدَهُ ) *!عاشِياً ، أَي ( جائِراً ) في حقِّ أَصْحابِه . ( و ) *!اسْتَعْشَى ( ناراً : اهْتَدَى بها . ( *!والعِشْوُ ، بالكسْرِ : قَدَحُ لَبَنٍ يُشْرَبُ ساعَةَ تَرُوحُ الغَنَمُ أَو بعدَها . ( *!وعَشَا ) الرَّجُلُ : ( فَعَلَ فِعْلَ *!الأَعْشَى . ( *!واعْتَشَى : سارَ وقْتَ العِشاءِ ) ، كاهْتَجَرَ سارَ في الهاجِرَةِ . ( و ) المُسَمَّى *!بالأَعْشى عدَّةُ شُعَراءٍ في الجاهِلِيَّةِ والإِسْلامِ ، منهمْ : ( *!أَعْشَى باهِلَةَ ) ، جاهِلِيٌّ واسْمُه ( عامِرٌ ) يكنَى أَبا قحْفان ( وأَعْشَى بَني نَهْشَلِ ) بنِ دارِمٍ ، هو ( الأسْودُ بنُ يَعْفُرَ ) النَّهْشَليُّ جاهِلِيٌّ ، وتقدَّمَ الاخْتِلافُ في ضَبْطِ اسْمِ والِدِ في ( ع ف ر ) . ( و ) أَعْشَى ( هَمْدانَ ) ، هو ( عبدُ الرحمنِ ) بنِ الحارِثِ من بَني مالِكِ بنِ جشمِ بنِ حاشدٍ . ( و ) أَعْشَى ( بَني أَبي ربِيعَةَ ) ، كذا في النسخِ ، وفي التكْمِلَةِ : أَعْشَى بَني ربيعَةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبان بنِ ثَعْلَبَةُ ، واسْمُه عبدُ اللّهِ بنُ خارِجَةَ مِن بَني قَيْسِ بنِ عَمْرِو بنِ أَبي ربيعَةَ المَذْكُور . ( و ) أَعْشَى ( طِرْوَدٍ ) ، كدِرْهَمٍ ، وبَنُو
طِرْوَدٍ مِن بَني فهمِ بنِ عَمْرِو بنِ قيْسِ بنِ فهمٍ . ( و ) أَعْشَى ( بَني الحِرْمازِ ) بنِ مالِكِ بنِ عَمْرِو بنِ تَمِيمٍ ، ويُعْرفُ أَيْضاً *!بأَعْشَى بَني مازِنٍ ، ومازِنُ وحِرْمازُ أَخَوان . وقالَ الآمديُّ : أَهْلُ الحديثِ يقولونَ : أَعْشَى بَني مازِنٍ ، والثَّبْتُ أَنَّه أَعْشَى بَني الحِرْمازِ ؛ وصَوّبَه الصَّاغاني . ( و ) أَعْشَى ( بَني أَسدٍ . و ) أَعْشَى بَني ( عُكلٍ ) مِن تيمِ الرّبابِ ، اسْمُه ( كهَمْسٌ و ) أَعْشَى ( ابن ) ، كذا في النُّسخِ ومِثْلُه في التكْملَةِ ، ( مَعْرُوفٌ ) اسْمُه ( خَيْثَمةُ . و ) أَعْشَى ( بَنِي عُقَيْلٍ ) ، واسْمُه مُعاذُ . ( و ) أَعْشَى ( بَنِي مالِكِ ) بنِ سعْدٍ . ( و ) أَعْشَى ( بني عَوْفٍ ) اسْمُه ( ضابِىءٌ ) من بني عَوْفِ بنِ همامٍ . ( و ) أَعْشى ( بَنِي ضَوْرَة ) اسْمُه ( عبدُ اللّهِ . و ) أَعْشَى ( بَني جِلاَّنَ ) مِن بَني عنْزَةَ اسْمُه ( سَلَمَةُ . و ) أَعْشَى ( بَني قَيْسٍ أَبو بَصِيرٍ ) جاهِلِيٌّ . ( *!والأعْشَى التَّغْلَبِيُّ ) هو ( النُّعْمانُ ) ، ويقالُ له : ابنُ جاوَانَ ، وهو مِن الأراقِمِ مِن بَني معاوِيَةَ بنِ بكْرِ بنِ حبيبِ بنِ عَمْرِو بنِ غنمِ بنِ تَغْلب ؛ ( شُعراءُ وغيرُهم من *!العُشْيِ ) ، جَمْعُ *!الأَعْشَى كأَحْمَر
وحُمْرٍ ، ( جماعَةٌ ) ، ذكَرَ المصنِّفُ منهم سِتَّةَ عَشَرَ رجُلاً تبْعاً للصَّاغاني في تكْمِلَتِه . وابنُ سِيدَه اقْتَصَرَ على السَّبْعةِ المَشاهِير ؛ وأَوْصَلَها أَرْبابُ النَّظائِرِ إلى عِشْرِين . وقد وَجَدْت أَنا واحِداً مِن بَني سعْدِ بنِ ضبيعَةَ بنِ قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَة الأَعْشى الشَّاعِر واسْمُه مَيْمونُ بنُ قَيْسٍ . وقرَأْتُ في كتابِ الحماسَةِ ما نَصُّه : ودَخَلَ أَعْشَى ربيعَةَ ، وهو مِن شَيْبان مِن بَطْنٍ منهم ، يقالُ لهم بَنُو أَمامَةَ ، على عبدِ الملِكِ بنِ مَرْوان فقالَ له : يا أَبا المُغِيرَةَ ما بَقِيَ مِن شِعْرِك إلى آخِرِ ما قالَ فلا أَدْرِي هو أَعْشَى بَنِي أَبي ربيعَةَ الذي ذَكَرَه المصنِّفُ أَوَّلاَ أَمْ غَيْره ، فليُنْظر . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!عَشَا عن الشيءِ *!يَعْشُو : ضَعُفَ بَصَرَه عنه . *!وتَعَاشَى : أَظْهَرَ *!العَشا وليسَ به . وفي الصِّحاح : أَرى من نَفْسِه أَنَّه *!أَعْشَى . *!والعاشِيَةُ : كلُّ شيءٍ يَعْشُو باللَّيْلِ إلى ضَوْءِ نارٍ مِن أَصْنافِ الخَلْقِ . *!والعاشِي : القاصِدُ . *!وأَعْشاهُ اللّهُ : جَعَلَه أَعْشَى . وجاءَ *!عَشْوةً : أَي *!عِشاءً ، لا يتمكَّن ؛ لا تقولُ : مضَتْ *!عَشْوَةٌ . *!وعَشا يَعْشُو : تَعَشَّى . *!والعَشْوَةُ *!العَشاءُ ، كالغَدْوَةِ فِي الغَداءِ عاميَّةٌ . *!وعِشْيُ الإِبِلِ ، بالكسْر : ما *!تَتَعَشَّاهُ ؛ وأَصْلُه الواوُ . وفي المَثَلِ : *!العاشِيَةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ ، أَي إذا رَأَتِ التي تأْبَى العَشاءَ
التي *!تَتَعَشَّى تَبِعَتْها *!فتَعَشَّتْ معها . وبعيرٌ *!عَشٍ وناقَةٌ *!عَشِيَةٌ ، كفَرحَةٍ : يَزِيدَان على الإبِلِ في العَشا ، كِلاهُما على النَّسَبِ دُونَ الفِعْل . والعُقابُ *!العَشْواءُ : التي لا تُبالِي كيفَ خَبَطَتْ وأَيْنَ ضَرَبَتْ بمخالِبِها . وعَشا عن كذا : صَدَرَ عنه ؛ قيلَ : ومنه قولُه تعالى : ﴿ومَن يَعْشُ عن ذكْرِ الرحمنِ﴾ . وعَشا عن النارِ : أَعْرَضَ ومَضَى عن ضَوْئِها . *!وعَشِيَ عن حَقِّه ، كعَمِي زِنَةً ومَعْنًى . وإنَّهم لفي *!عشوى أَمْرهم : أي في حَيْرةٍ وقِلَّة هِدَايةٍ . *!والعَشْواءُ : فَرَسُ حسَّان بن مسلمَةَ بنِ خرزِ بنِ لوذان . *!وتَعشاهُ : أَعْطاهُ عشْوَةً . (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR20.176 harfعَشَا
1 عَشَا ذ , (TA, and so accord. to some copies of the K,) first pers. عَشَوْتُ, (S,) aor. يَعْشُو, (TA,) inf. n. عَشْوٌ and عُشُوٌّ; (KL;) as also عَشِىَ, like رَضِىَ [i. e. having for its aor. يَعْشَى, but the inf. n. is app. عَشًا, as in the similar sense expl. in the next sentence]; (TA, and so in my MS. copy of the K;) i. q. ↓ تعشّى, (S, K, TA,) [which is more commonly used than either
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR329 harfعَشَا
عَشَا U ( n. ac. عَشْو 1 ),
a. Went to, visited at night.
b. ( n. ac. عَشْو 1 , عَشْيَان [ عَشْوَاْنُ 33 ]), Gave supper to; pastured at night ( camels ).
c. ( n. ac. عَشْو 1 , عُشُوّ 27 ) [ acc. or Ila ], Made for, approached ( watch-fire ).
d. [ 'An ], Turned away from.
e. ( n. ac. عَشْو 1 ), see infra (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.111 harfعشو
عَشَا - يَعْشُو - عَشِيّ - بالعَشِيّ - عَشِيَّاً - عَشِيَّة - عِشاءٌ - عِشاءً
عَشَا - يَعْشُو + الكائنُ + عن شيء: يُحْجَب ويُسْتَر ويُعْزَل عن معلومة أو صورة بسبب عشو البصر: تقل قدرة إبصاره بسبب نقص الضياء بعد أن كان قوياً: وذلك بسبب تقبض حدقة العين من الضياء، وعند خفوت الضياء، والحدقة منقبضة، فإن كمية الضوء الداخلة تكون قليلة لا تكفي
Mücavir kökler92 mücavir (117 toplam)
- بكر
4 ortak ayet · Bekr genç deve demektir
- غدو
3 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
- سبح
4 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- رمز
1 ortak ayet · Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir
- صفن
1 ortak ayet · Safkan atlar
- ثلث
2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- حين
2 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ضحو
1 ortak ayet · Kuşluk vakti
- قيض
1 ortak ayet · Kırılmış yumurta kabuğudur
- جود
1 ortak ayet · Cûdi
- عور
1 ortak ayet · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
- طرد
1 ortak ayet · Kısa mızraktır
Geçtiği ayetler(14)
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
AkşamRabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.
إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ
AkşamBiz, gerçekten dağları onun buyruğuna vermiştik. Sabah ve akşam tesbih ederlerdi.
إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ
AkşamHani ona bir akşam, çalımlı ve cins koşu atları sunulmuştu.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ
AkşamŞimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عشو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غسق, ظلم, غمر |
| Zıt Kök | صبح |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ışığının çekilmesiyle başlayan alacakaranlık ve buna bağlı görme zafiyeti |
| Çekirdek Özet 2 | Gündüzün sonundaki ibadet ve idrak vakti ile hakikate karşı gözü karartma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Algı zayıflığının zihni loşluğa ve dış manipülasyonlara açık bir körleşmeye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki ahlaki ve zihni körleşme boyutunu göz ardı edip yalnızca takvimsel bir vakit sayılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عش | Kuşatma, iç içe geçme, loşluk ve bir araya toplanma; nitekim عشش kökünde yuvalanma ve toplanma, عشر kökünde ise topluluk ve kaynaşma anlamı esastır | و | Çekirdekteki örtünme ve toplanma hareketini gün ışığının çekilmesine, görme zafiyetine ve alacakaranlıkta yön arayışına doğru özelleştirir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, basiret ve dış dünyayı idrak etme kabiliyeti |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrıştırma, netleştirme veya algı bütünlüğünün bozulması |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bir duruma bağlanma, sürecin birbirine eklenerek sürmesi |
| عشو | Görme organının keskinliğini yitirerek ışık ile karanlık arasındaki belirsizliğe bağlanması | Gözün net seçememesi, alacakaranlıkta idrakin zayıflaması ve eşyanın ayırt edici vasıflarını yitirmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gün batımından sonraki alacakaranlık, develerde gece veya loşlukta görülen görme zayıflığı ve gece karanlığında parlayan bir ateşe doğru yönelme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hutey'e beytinde bir ateşin ışığına yönelen kimse anlamında kullanılmıştır: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره / تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ |
| Erken Arapça kullanım | Geceleyin önünü görmeden gelişigüzel adım atan kör veya zayıf gözlü deve için kullanılan ve basiretsizce iş yapmayı niteleyen darbımesel: خبط عشواء |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asāsü’l-Belāġa.
Sami etimolojik katman
Arapça عشو kökü, Güney Sami dil havzasında gün batımı, akşam karanlığı ve akşam vaktiyle bağlantılı ortak bir semantik tabana dayanır. İbranicede akşam karanlığı için daha çok ʿerev kökü tercih edilirken, Ge’ez (Etiyopya) dilinde ʿašāy kelimesi akşam vaktini ve akşam yemeğini karşılar. Doğu ve Batı Sami hatlarında ışığın zayıflaması, gölgenin uzaması ve görme eşiğinin düşmesi anlamları fonetik varyantlarla yer alır. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi, yalnızca günün belirli bir astronomik anını değil, ışığın tedrici kaybı sonucu oluşan optik bulanıklığı ve insanın hakikat karşısında bilerek ya da fizyolojik olarak görmezden gelme tutumunu tek bir kavramsal çatıda birleştirmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Alacakaranlık, gece körlüğü ve akşam yemeği | Işığın azalması fiziksel görme kaybına, oradan zihni ve ahlaki basiret kapalılığına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez dilinde akşam vakti ve öğünü | Güney Sami dillerinde günün kararması ve akşam öğünü ile doğrudan ortak kökene işaret eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ses denkliği gösteren Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Wolf Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Anlamlı | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Günün batışıyla başlayan loşluk ve gözün netliğini kaybetmesi | Hedef köktür, Kur’an’da geçer |
| عوش | Anlamlı | Yaşam sürme ve maişet | عيش köküyle varyantlı olup hayatiyetini devam ettirme çabasıdır | Kur’an’da geçmez |
| شعو | Anlamlı | Dağılma ve yayılma | Yangının, baskının veya atların etrafa hızla yayılıp dağılması | Kur’an’da geçmez, toplanmanın zıddı yönde hareket bildirir |
| شوع | Anlamlı | Karışıklık ve dağınıklık | Saçların veya eşyanın birbirine karışarak intizamını kaybetmesi | Kur’an’da geçmez, belirsizlik unsuruyla bağ taşır |
| وعش | Anlamlı | Zorlu ve engebeli zemin | Üzerinde yürümesi güç, ayağı kaydıran çorak ve pürüzlü arazi | Kur’an’da geçmez, belirsizlikte yürüme motifiyle akrabadır |
| وشع | Anlamlı | Tırmanma ve sarılma | Bir tepeye çıkma veya ipliği yumak haline getirip sarma | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Merkez | Alacakaranlık ve görme kaybı | Işığın azalması sebebiyle seçememe ve bilerek göz kapama | Akşam vakti, loşluk ve hakikate karşı gözü karartma |
| غسق | Komşu | Gecenin koyulaşması | Işığın azalması evresini aşıp karanlığın bütünüyle çökmesi | Gecenin koyulaşması ve siyahlığın yerleşmesi |
| ظلم | Komşu | Mutlak karanlık | Işığın tamamen kaybolması ve adaletsizlik | Aydınlığın yokluğu ve şeyin zıddına konması |
| غمر | Komşu | Kuşatıcı örtü | Bilinci tamamen örten cehalet veya su dalgası | Farkındalığın bütünüyle kapanarak boğulması |
| صبح | Zıt | Şafağın sökmesi | Karanlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesi | Netleşme, berraklaşma ve sabah vaktinin gelişi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عشو | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Işığın azalmasıyla oluşan vakti ve idrak kapalılığını kapsar | Kesin |
| Latince | Crepusculum, hemeralopia | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Vakti ve görme kusurunu verir; manevi göz yumma anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | Dusk, twilight, turn a blind eye | Alacakaranlık ve görmezden gelmek | İki kelime loşluk vaktini, deyim ise kasıtlı basiret kapalılığını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung, Nachtblindheit | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Gün batımı evresini ve optik kusuru karşılar, iradi yüz çevirmeyi dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Crépuscule, nyctalopie | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Fiziksel zaman ve optik zafiyet eşleşir; kalbi körleşme tam verilmez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْعَشِيِّ / وَعَشِيًّا / وَالْعَشِيِّ / عَشِيَّةً | Günün son vakti, akşam | Sabahın zıddı olarak zikir, tesbih, ibadet ve varoluş muhasebesi bağlamında; Âl-i İmrân 3:41, Meryem 19:11, Sâd 38:18, Nâziât 79:46 |
| الْعِشَاءِ / عِشَاءً | Yatsı vakti, gecenin ilk koyu karanlığı | Toplumsal hayatın mahremiyet sınırları ve hileli dönüş zamanı bağlamında; Yûsuf 12:16, Nûr 24:58 |
| يَعْشُ | Hakikati bilerek görmezden gelmek, zihni alacakaranlığa terk etmek | Vahye karşı basiretini körelten kimseye şeytanın yoldaş kılınması bağlamında; Zuhruf 43:36 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zuhruf 43:36 ayetinde vahiyden yüz çevirme | İnsanın iradi körleşmesinin ceza olarak şeytani bir musallat oluşla sonuçlanması | İdrakin kasten kapatılması ve basiret kaybı |
| Fıkıh | Yatsı namazı ve istizân (izin isteme) hükümleri | Şafağın kaybolmasıyla başlayan ibadet vakti ve odalara giriş izni gereken mahremiyet saati | Zaman diliminin ibadet ve hukuk sınırını belirlemesi |
| Tefsir | Sabah ve akşam zikirleri | Günün iki ucundaki ibadetin insan bilincini diri tutması | Varoluşsal tefekkür ve kulluk sürekliliği |
| Hadis | Bilgisiz fetva ve basiretsiz eylemler | İlimsiz hüküm verenlerin önünü görmeyen deveye (habtu aşvâ) benzetilmesi | Körü körüne hareket etmekten sakındırma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık muhasebesi ve bilinç tercihi | İdrak eşiği | Zikirle aydınlanma ya da körleşme | Günün bitiminde kulun ya tesbihe sığınması ya da zihnini karanlığa terk etmesi | Kesin |
| İlmi | Yetersiz veriyle hüküm verme | Epistemik kör nokta | İncelemeden hüküm vermeyi engelleme | Delilsiz ve bulanık zeminde öngörüsüz adımlar atmaktan kaçınma gerekliliği | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal basiretin yönlendirilmesi | Kamuoyu körleşmesi | Bilinçli cehaletin denetimi | Hakikate gözünü yuman kitlelerin yıkıcı rehberlerin peşine takılması | Muhtemel |
| İktisadi | Gün sonu maişet ve tüketim dengesi | Kapanış muhasebesi | Rızık güvenliğini sağlama | Gün ışığının bitişiyle üretimden tüketime geçişin israftan korunması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal zayıflaması ve gürültü eşiği | Işık akısının azalmasıyla dedektörün ayırt etme gücünü yitirmesi ve bilginin entropiye yenik düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kaçınma (cognitive avoidance) | Kişinin yüzleşmek istemediği nesnel veriye göz yumarak zihnini yanılsamalara açık hale getirmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'akşam vakti' veya 'akşam yemeği' gibi nötr bir takvimsel veya biyolojik ana indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ışığın çekilmesiyle oluşan loşluğu, insanın hakikate karşı gözünü bilerek kısmasını ve bunun doğurduğu ontolojik savrulmayı içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zuhruf 43:36 ayetindeki zihni tercihi sıradan bir gaflet sanmak ve akşam ibadetlerinin insanı koruduğu idrak kalkanını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Fiziksel alacakaranlık ile zihni körleşme arasındaki bağı kurarak insanın hakikat ışığını kasten söndürmesinin vahim sonuçlarını açıkladığı için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabah-akşam ibadet ve tesbihini emreden ayetlerde ve hakikatten göz yumarak sapanların akıbetini bildiren uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın salt bilgi yetersizliğinden değil, insanın hakikati bilerek görmezden gelmesinden kaynaklanan ahlaki bir körleşme olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGün batımında ışığın zayıflaması, eşyanın silikleşmesi ve gözün seçme kabiliyetini yitirmesi.
- Soyut anlamZihnin hakikat nuruna karşı kendini kapatarak bilerek alacakaranlığı seçmesi ve basiretini köreltmesi.
- Sistematik karşılıkAydınlatıcı bilginin kasten reddedilmesiyle idrak sisteminin çökmesi ve dış manipülatif güçlere açık hale gelinmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gelen ışık veya vahiy akısını, basiret ve görme fonksiyonunu, ise saptırıcı etkiye açık olma derecesini temsil eder. Işık akısı sıfırlandığında basiret sıfıra iner ve saptırılabilirlik durumu mutlaklaşır.