فتل
ف - ت - ل
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Lif
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.502 harfباب التاء واللام والفاء معهما
ت ل ف، ل ف ت، ف ل ت، ت ف ل، ف ت ل مستعملات
تلف:
التَّلَفُ: عَطَبٌ وهلال في كلِّ شيء، والفعل تَلِفَ يتلَفُ تَلَفاً.
وفي الحديث: القَرَف أَدنَى للتَّلَف، يريد بالقَرَف أمراً يتَّهمُه ويَتَخوَّفُ عاقبتُه.
والمُتْلَفةُ: مَهْواةٌ مُشرِفة على تَلَف، والمَتالف: المَهالِك.
وأتْلَفَ فلان مالَه: أفناه إسرافاً، وقال الفرزدق:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ قِراهم فأَتْلَفْنا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR408 harfالفَتيلَةُ: الذبالةُ. وذبالٌ فُفَتَّلٌ، شدد للكثرة. والفَتيل: ما يكون في شقّ النواة. ويقال: هو ما يُفْتَلُ بين الإصبعين من الوسخ. وفَتَلْتُ الحبل وغيره. وما زال فلانٌ يَفْتِلُ من فلانٍ في الذِروة والغارب، أي يدور من وراء خديعته. وفَتَلَهُ عن وجهه فانْفَتَلَ، أي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَتَ. والفَتَلُ، بالتحريك: تباعدُ ما بين المرفقين على جنبي البعير. يقال مِرفقٌ أفْتَلُ بيِّن الفَتَلِ، وقومٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.139 harfت ل ف
تلف ، تفل ، لفت ، فلت ، فتل : مستعملة .
تلف : قال الليث : التَّلَفُ عَطَبٌ وهَلاك في كل شيء والفِعل تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً .
والعرب تقول : إن من القَرَفِ التَّلَفُ والقَرَفُ مَدَاناةُ الوَباء ، المَتْلَفَةُ مَهْوَاةٌ مُشْرِفة على تَلَفٍ ، والمتَالِفُ المَهالِك ، وأتلَفَ فلان مالَه إتْلافاً إذا أَفْنَاه إسرافاً .
وقال الفرزدق :
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا
ت ل ف تلف ، تفل ، لفت ، فلت ، فتل : مستعملة . تلف : قال الليث : التَّلَفُ عَطَبٌ وهَلاك في كل شيء والفِعل تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً . والعرب تقول : إن من القَرَفِ التَّلَفُ والقَرَفُ مَدَاناةُ الوَباء ، المَتْلَفَةُ مَهْوَاةٌ مُشْرِفة على تَلَفٍ ، والمتَالِفُ المَهالِك ، وأتلَفَ فلان مالَه إتْلافاً إذا أَفْنَاه إسرافاً . وقال الفرزدق : وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا وأَتْلَفُوا أتلفنا المنايا وَجَدْناها ذاتَ تَلَفٍ أي ذات إتلاف ووجدوها كذلك . وقال ابن السكيت في قوله : أتلفنا المنايا وأتلفوا أي صَيَّرنا المنايا تلفاً لهم وصيروها لنا تلفاً قال : ويقال : معناه صادفناها تُتْلِفُنا وصادفوها تُتْلِفُهُمْ . تفل : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لِتَخْرُجِ النساءُ إلى المساجدِ تَفِلاَتٍ ) . وقال أبو عبيد : التَّفِلَةُ التي ليست بِمُتَطَيِّبَةٍ ، وهي المُنْتِنَةُ الرِّيح . يقال لها : تَفِلَةٌ ومِتفالٌ ، وقال امرؤ القيس : إذا ما الضَّجِيعُ ابْتَزَّها مِن ثِيَابها تميل عليه هَوْنةً غَيرَ مِتْفَالِ قال : والتَّفْل بالفَمِ لا يكون إلا ومعه شيء مِن الرِّيق ، فإذا كان نفخاً بلا ريق فهو النَّفْثُ . قال أبو عبيد وقال اليزيدي يقال للثعلب : تَتْفُلُ وتُتْفِلِ وتِتْفِلُ ، قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقولون : تُفَّل على فُعَّل للثعلب ، وَأَنشدوني بيت امرىء القيس : وَإِرْخاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلٍ وقَال ابن شميل يقال : ما أصاب فلان من فلان إلا تِفْلاً طفيفاً أي قليلاً . وفي بعض الحديث : قم من الشمس فإنها تُتْفِلُ الريحَ أي تُنْتِنُها . وقال أبو النجر : حتى إذا ما ابيض جرو التُّتْفُلِ قيل : التُّتْفُل شجيرة يسميها أهل الحجاز شط الذئب لها جِراء مثل جراء القِتَّاء وَهي آخر ما يَيْبَس من الْعُشب ، فإذا جاءَ الصيفُ ابيضَّ . لفت : قال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ ءابَاءَنَا ) ( يونس : 78 ) ، قال : اللَّفْتُ الصَّرفُ . يقال : ما لَفَتَكَ عن فلان أي ما صَرَفَك عنه . وقال الليث : اللَّفْتُ لَيُّ الشيءِ عن جهته كما تَقْبِض على عُنق إنسان فَتَلْفِتَه ، وأنشد : ولَفْتنَ لَفْتاتٍ لَهُن خَضَادُ ولَفَتُّ فلاناً عن رأْيه أي صَرَفْته عنه ، ومنه الالتفات ويقال : لِفْتُ فلانٍ مع فلان ، كقولك صَغْوهُ مَعه ، ولِفْتاهُ شِقَّاه ، وفي حديث حُذَيفَةَ : مِن أَقرأ الناس للقرآن منافق لا يَدَعُ منه واواً ولا ألفاً ، يَلْفتُه بِلِسانه كما تَلْفِتُ البَقَرةُ الخَلاَ بلسانها ، اللَّفْت اللَّيُّ ، يقال : لَفَتَ الشيءَ وفَتَله إذا لَواه وهذا مَقْلُوب ، والسَّلْجَم يقال له اللِّفْتُ ، ولا أدري أَعَرَبِيٌ هو أم لا . أبو عبيد عن الأصمعي : الألْفَتُ في كلام قيس الأحمق ، والألْفَتُ في كلام تميم الأعْسَرُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : هو الألْفَتُ والألْفَكُ للأعسر ، سُمِّي أَلْفَتَ لأنه يَعْمَل بجانبه الأمْيَل . وفي صفته ( صلى الله عليه وسلم ) إذا التفت التفت جميعاً ، يقول كان لا يَلْوي عُنقه يمنةً ولا يسرةً ناظراً إلى الشيء وإنما يفعل ذلك الخفيفُ الطائش ، ولكن كان يُقْبِل جميعاً ويُدبِرُ جميعاً . الليث : الألْفَتُ من التُّيُوس الذي اعوجَّ قرناه والْتَويا ، قال : واللَّفوت العَسِر الخلق . أبو عبيد عن الكسائي : اللَّفُوتُ من النساء التي لها زوج ولها ولد مِن غيره ، فهي تَلَفَّتُ إلى ولدها . وفي حديث عمرَ حينَ وَصَفَ نفْسَه بالسياسة فقال : إني لأُرتعُ وأُشبِع وأَنْهَزُ اللَّفُوت وأَضُمُّ العَنودَ وألحِقَ العَطوفَ وأَرْجُزُ العَروضَ . قال شمر : قال أبو جميل الكلابي : اللّفُوتُ الناقةُ الضَّجور عند الحَلْب تَلْتَفت إلى الحالب فَتَعَضُّه فَيَنْهزُهَا بيده فَتَدُرّ ، تفْتَدِي باللبن من النَّهزِ . وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : قال رجل لابنه : إياك الرَّقوبَ الغَضُوبَ اللَّفتوتَ . قال : واللَّفوتُ التي عَيْنُها لا تَثبتُ في موضعٍ واحد ، وإنما هَمُّها أن تَغْفُلَ عنها فتغْمِزَ غيرَك ، والرَّقُوبُ التي تراقبه أن يموت فَترثَه . ابن السكِّيت : اللَّفِيتةُ : العَصِيدةُ المُغَلَّظَة . وفي حديث عمر : أنه ذكرَ أمَّه في الجاهلية واتخاذَها له ولأُختٍ له لَفِيتَةً من الهَبيد . قال أبو عبيدة : اللَّفيتَةُ : ضَربٌ من الطبيخ لا أَقِفُ على حَدِّه وقال : أراه الحَسَاءَ ونحوه . وقال ابن السكيت : اللَّفيتةُ هي العَصيدةُ المغلَّظة . قال ويقال : لا تَلْتَفِتْ لِفتْ فلان . فلت : قلت : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن رجلاً أتاه فقال : يا رسول الله إن أمي افْتُلِتَتْ نَفْسُها فماتتْ ولم تُوصِ أَفَأَتصدَّقُ عنها ؟ فقال : نعم . قال أبو عبيد قوله : افتُلِتَتْ نَفْسُها يَعْني ماتَتْ فَجْأَة لم تمْرضْ فتُوصِيَ ، ولكنها أُخِذَتْ فَلْتَةً ، وكل أَمْرٍ فُعل على غير تَمَكُّثٍ وتَلَبُّثٍ فقد افْتُلِتَ ، والاسم الفلْتةُ . ومنه قول عمر في بَيْعَة أَبي بكر أنها كانت فلتَةً ، فَوَقَى الله شَرَّها ، إنما معناه البَغْتةُ ، وإنما عُوجِل بها مُبادَرةً لانتشار الأمر حتى لا يَطْمَع فيها من ليس لها بموضع . وقال حُصَيب الهذلي : كانوا خبيئة نَفْسي فافتُلِتَّهم وكلُّ زادٍ خَبيءٍ قَصْرُه النّفَدُ قال : افتلتهم : أُخذوا منِّي فلتَة ، زادٌ خَبيءٌ يُضَنُّ به . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم . قال : كان لِلعَرب في الجاهلية ساعةٌ يقال لها : الفَلْتةُ يُغيرون فيها ، وهِي آخرُ ساعةٍ من آخر يوم من أيام جُمادى الآخرة ، فإذا رأى الشُّجعانُ والفُرسانُ هلالَ رجبٍ قد طلعَ فجأة في آخر ساعة من أيام جمادى الآخرة ، أغاروا تلك الساعة ، وإن كان هلالُ رجب قد طَلَعَ تلك الساعة لأن تلك الساعة من آخر نهار جمادى الآخرة ما لم تغب الشمس وأنشد : والخَيلُ ساهِمةُ الوجوه كأنَّما يَقْضِمنَ مِلحاً صَادَفْنَ مُنْصُلَ ألّةٍ في فَلتةٍ فَحَوَيْن سَرْحَا حدثنا عبد الله بن عروة قال : حدثنا يحيى بن حكيم عن سعيد القداح عن إسرائيل بن يونس عن إبراهيم عن إسحاق عن أبي هريرة قال : مر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) تحت جِدارٍ مائلٍ فأسرع المشي . فقيل لرسول الله : أسرعتَ المشي فقال : ( إني أكره موت الفَوات ) يعني موت الفُجاءة . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للموتِ الفُجَاءةِ : الموتُ الأبيض والجارف واللاَّفِت والفَاتِل ، يقال : لَفَته الموتُ وفَتلَه وافْتلته وهو الموت الفَواتُ والفُواتُ هو أَخْذَة الأسَفِ ، وهي الوَحِيُّ ، والموت الأحمر : القَتْلُ بالسيف ، والموتُ الأسود ، هو الغَرَقُ والشَّرَقُ . أبو عبيد عن الفراء : افْتَلَتَ فلانٌ الكلامَ واقتَرَحَه إذا ارتجله قال : والفَلَتَان والصَّلَتَان من التفلُّتِ والانْصِلات ، يقال ذلك للرجل الشَّديد الصلبِ . وقال الليث : رجل فلتَانُ نشيطٌ حديدُ الفؤاد ، ويقال : أفلتَ فلانٌ بِجُرَيعَةِ الذَّقَن ، يُضْربُ مثلاً للرجل يُشْرِفُ على هَلَكة ثم يُفْلِتُ كَأَنَّه جَرَعَ الموتَ جَرْعاً ثم أَفلتَ منه ، والإفلاتُ يكون بمعنى الانفِلات لازِماً وقد يكون واقعاً ، يقال : أفلته مِن الهَلَكَةِ أي خَلَّصتُه . وأنشد ابن السكيت فقال : وأَفْلَتَني منها حِماري وجُبّتي جَزَى اللَّهُ خيراً جُبتي وحِماريا حدثنا السعدي ، قال : حدثنا الرمادي ، قال : حدثنا أبو معاوية ، قال : حدثنا يزيد عن أبي بردة عن أبي موسى قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن الله يُملي للظالم فإِذا أخذه لم يفلته ، ثم قرأ : ( وَكَذالِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِىَ ظَالِمَةٌ ) ( هود : 102 ) . قوله : لم يفلته أي لم ينفلت منه ، ويكون بمعنى لم يفلته أحد أي لم يخلصه شيء . وروى أبو عبيدة عن أبي زيد من أمثالهم في إفْلات الجبان : أفلتني جُرَيعة الذّقن ، إذا كان قريباً كقرب الجرعة من الذّقن ثم أفلته ، قلت : معنى أفلتني انفلت مني . وفي حديث ابن عمر : أنه شهد فتح مكة ومعه جمل جَزُور وبُرْدة فلوت . قال أبو عبيد قوله : بُردةٌ فَلوتٌ أراد أنها صَغيرةٌ لا يَنْضم طرفاها فهي تُفْلِتُ من يده إذا اشتمل بها . شمر عن ابن الأعرابي : الفَلُوتُ الثوب الذي لا يثبت على صاحبه لِلينه أو خُشونته . قال وقال ابنُ شميل : يقال لَيس ذلك من هذا الأمر فَلْتٌ أي لا تَنْفَلِتُ منه ، وقد أَفلَتَ فلانٌ وانْفَلَتَ ، ومرّ بنا بَعيرٌ مُنْفَلِتٌ ولا يقال : مُفْلِتٌ ، ورجل فَلَتانٌ أي جريءٌ وامرأة فَلَتانة . وفي حديث مجلس النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( ولا تُنْثَى فَلَتاتُه ) أي زَلاَّته ، والمعنى أنه لم يكن في مَجْلسه فَلتات تُفْشَى أي تُذكر ، لأنَّ مَجْلسه كان مَصوناً عن السقطات واللَّغو ، إنما كان مَجلسَ ذِكرٍ حَسَن وحِكَم بالغةٍ لا فضولَ فيه . فتل : قال الليث : الفتْلُ لَيُّ الشيء كليِّك الحَبْل وَكفتل الفَتيلة قال : وناقة فتلاء ، إذا كان في ذِراعها فَتَل . وبُيُون عن الجنب ، وأنشد غيره بيت لَبيد : خرج من مِرفقيْها كالفَتَل ويقال : انفتل فلان عن صلاته أي انصرف ، ولفت فلاناً عن رأيه وفتله إذا صَرَفه ولَواهُ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُظْلَمُونَ فَتِيلاً ) ( النساء : 49 ) . أخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت : أنه قال : ( القِطْمِيرُ القِشْرَة الرّقيقة على النواة ، والفتيلُ ما كان في شَقِّ النّواة ) وبه سُمِّيت فَتيلةُ السراج والنقير النُّكْتَةُ في ظَهْرِ النواة . ويروى عن ابن عباس أنه قال : الفتيل ما يخرج من بين الإصبعين إذا فتلهما . قلت : وهذه الأشياء تضرب كلها أمثالاً للشيء التافه الحقيرِ القليلِ ، أي لا يُظلمون قَدرَها . ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الفتَّالُ البُلبل ويقال لصياحه الفَتْل ، وأما الفَتَلُ فهو مصدر فَتِلَتِ الناقة فتْلاً إِذا أملس جِلد إبِطِها فلم يكن فيه عَرَك ولا حازٌ ولا خالعٌ ، وهذا إذا استَرْخَى جِلْد إبطها وتَبَخْبخ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.896 harf(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR228 harf- فتلت الحبل فتلا، والفتيل: المفتول، وسمي ما يكون في شق النواة فتيلا لكونه على هيئته. قال تعالى: ﴿ولا يظلمون فتيلا﴾ [النساء/49]، وهو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ، ويضرب به المثل في الشيء الحقير. وناقة فتلاء الذراعين: محكمة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR454 harfف ت ل
تقول: بنو فلان قوم فُتُل يذهب في جراحتهم الزيت والفتل.
قال الأعشى: هل ينتهون ولن ينهي ذوي شطط كالطّعن يذهب فيه الزّيت والفتل ومن المجاز: رجل مفتول السّاعد أنه فتل فتلاً لقوته.
وناقة فتلاء الذراعين وفي ذراعيها فتلٌ وهو تباعدهما عن الجنبين كأنهما فتلا عنهما.
وما يغني عنك فتيلاً وفتلةً.
" وفتل منه في الذروة والغارب ".
وجاء فلان وقد فتلت ذؤابته أي خدع وصرف عن رأيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.906 harfالفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. يقال: انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي صرَفه ولَوَاه، وفَتَله عن وجهه فانْفَتل أَي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَت. وفَتَل وجهه عن القوم: صرَفه كلَفته. وفَتَلْت الحبل وغيره وفَتَل الشيء يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛ أَنشد أَبو حنيفة:لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل
قال أَبو حنيفة:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR146 harf* ف ت ل * * الفَتِيلَةُ * الذُّبالة و * الفَتِيلُ * ما يكون في شق النواة وقيل هو ما يُفتل بين الإصبعين من الوسخ و * فَتَل * الحبل وغيره من باب ضرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.301 harfفتله يفتله، من حد ضرب فتلا: لواه، كلي الحبل والفتيلة، كفتله تفتيلا، فهو فتيل، ومفتول، وأنشد أبو حنيفة:
لونها أحمر صـاف وهي كالمسك الفتيل قال: وهو كالفتيل، قال أبو الحسن: وهذا يدل على أنه شعر غير معروف، إذ لو كان معروفا لما اختلف في قافيته، فتفهمه جيدا. وقد انفتل وتفتل. فتل وجهه عنهم فتلا: صرفه، كلفته، وهو مقلوب، فانفتل: انصرف، وهو مجاز. والفتيل، كأمير: حبل دقيق من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.307 harfفَتَلَهُ
1 فَتَلَهُ ذ , (S, M, O, Msb, K,) aor. فَتِلَ , (M, Msb, K,) inf. n. فَتْلٌ; (T, M, Msb;) and ↓ فتّلهُ, (M, K, TA,) [but this has teshdeed given to it to denote muchness of the action, or multiplicity of the objects, (see its pass. part. n. below,)] inf. n. تَفْتِيلٌ; (TA;) He twisted it, (T, M, K, TA,) i. e. a thing, (T, M,) like as one twists (T) a rope (T, S, O, Msb) &c., (S, O, Msb,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR908 harfفَتَلَ
فَتَلَ I ( n. ac. فَتْل 1 ),
a. Turned, twisted.
b. [ acc. & 'An ], Turned from.
c. [ coll. ], Turned ( the head ).
فَتَّلَ
فَتَّلَ II ,
a. Plaited, twisted.
تَفَتَّلَ
تَفَتَّلَ V ,
a. Was twisted.
b. [ 'An ], Turned away from.
اِنْفَتَلَ
اِنْفَتَلَ VII ,
a. see V .
فَتْلَة
فَتْلَة 1t , ( pl. فَتْل 1 ),
a. A twisting, twist.
b. Seed-vessel, pod.
أَفْتَلُ
أَفْتَلُ 14 ,)
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.080 harfفتل
فَتَلَ- يَفْتِلُ - فَتِيْل - فَتِيْلاً
فَتَلَ- يَفْتِلُ + كائن + شيئاً: يلوي الشيء ويبرمه ليجتمع على بعضه كالخيوط وما شابه: يبرمه ويدوره حول نفسه بتعريضه لضغط وعصر أثناء التدوير، فيزيد تماسكه وطوله وينقص سمكه، وتصنع الخيوط من القطن والصوف وما شابه بهذه الطريقة
فَتِيْل - فَتِيْلاً: على وزن " فعيل " اسم مفعول مبالغة من " فَتَلَ- يَفْتِلُ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler32 mücavir (46 toplam)
- ظلم
3 ortak ayet · Zalimler
- زكو
2 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- كتب
2 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- رأي
2 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كفف
1 ortak ayet · Avuç demektir
- أنس
2 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- أتي
2 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- خشي
1 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- أجل
1 ortak ayet · İcl havuz demektir
- يمن
1 ortak ayet · Sağ yandır
- متع
1 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- فرق
1 ortak ayet · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
Geçtiği ayetler(3)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
LifBakmaz mısın şu kendilerini temize çıkaranlara? Halbuki dilediğini temize çıkaran yalnız Allah’tır. Ve kıl payı zulme uğratılmazlar.
… الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا
LifKendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.
يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
LifO bütün insanları imamları ile çağırdığımız gün; kime kitabı sağından verilmişse; işte onlar, kitablarını okuyacaklar, kıl kadar zulüm olunmayacaklardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نقر, قطم, جدل |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha fazla lifi, ipliği birbirine sararak bükmek; hurma çekirdeğinin yarığındaki ince iplikçik |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin hassasiyetini ve hesaptaki en ufak hakkın dahi zayi edilmeyeceğini gösteren asgari ölçü birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül adalet ve hak ediş sisteminde ihmal edilebilecek hiçbir mikro değerin bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hurma lifi sayıp ilahi tartı ve adalet denklemindeki mutlak mikro-ölçü değerini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Parçalama, açma, çözme, zayıflatma ve ince ayrıntılara ayırma hareketini ifade eder; nitekim فتأ (vazgeçme, dindirme), فتح (aralayıp açma), فتر (gevşeme, kırılma), فتق (yırtıp ayırma) ve فتن (madeni ateşte ayrıştırma) köklerinde bu ilksel ayrıştırma ve incelme manası esastır. | ل | Temas, sarma, bağlama ve süreklilik bildiren lâm harfinin eklenmesiyle, ayrışan ince liflerin birbiri üzerine dolanıp bükülerek kalıcı ve bükümlü bir iplikçik hâline gelmesi anlamı oluşmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açılma, çıkış, kenar ve nefes verme hareketi | Bir noktadan dışarıya doğru ayrılan ve beliren lifsi çıkışı temsil eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlandırma ve düğümleme | İki yönün birbirini keserek sınır oluşturması ve liflerin birbirine kenetlenmesi hareketidir. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sarma, bağlama ve bükme | Lifleri ekseni etrafında yönlendirerek çevirme, dolama ve devamlı bir bağ kurma işlevini yükler. |
| فتل | Kenardan ayrılan unsurların yönlendirilerek birbirine dolanması ve bükümlü bir bütün oluşturması | İnce parçaların (liflerin) kendi ekseni etrafında burularak ince, dayanıklı ve belirgin bir iplik/fitil yapısına kavuşması hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İpi, urganı veya lifi iki parmak ya da iki el arasında burarak bükmek; hurma çekirdeğinin boylu boyunca uzanan yarığındaki kıl inceliğindeki iplikçik (es-sehâ). Ayrıca devenin dirseklerinin gövdesine yapışmayıp dışa doğru bükülerek açılması (fetelu'z-zirâ‘ayn). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abed el-Muallaka’sında devesinin dirsek kemiklerinin gücünü ve bükülmüş gibi gövdeden ayrık duruşunu bu kökten türeyen kelimeyle över: لَهَا عَضُدَانِ أَفْتَلاَنِ كَأَنَّهَا / تَمُرُّ بِسَلْمَى دَالِجٍ مُتَشَدِّدِ |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ şiirinde derin yaraların tedavisinde fitil ve yağ kullanılmasını tasvir eder: هَلْ يَنْتَهُونَ وَلَنْ يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ / كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالفُتُلُ. Ayrıca bir kimseyi fikrinden çevirip vazgeçirmek anlamında "fetelen an ra’yihî" ve namazdan selam verip ayrılmak anlamında "infetele ani’s-salât" tabirleri erken dönemde yaygındır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānu Tarafe b. el-Abed.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde فتل kökü, iplik bükme, lifleri burma, düğümleme ve kordon/örgü yapma temel fiziksel eylemiyle yerleşmiş kadim bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede p-t-l (פתל) kökü "bükmek, dolamak, düğümlemek" anlamına gelir; nitekim aynı kökten türeyen pātīl (פָּתִיל) kelimesi "bükülmüş iplik, kordon, bağcık, fitil" anlamında Kitab-ı Mukaddes metinlerinde doğrudan karşılık bulur. Süryanicede p-t-l / p-t-l-ā kökü ve türevleri de iplik bükme, dolanma ve sargı bağlamında korunmuştur. Akadcada patālu kökü "dolamak, iplik veya kordon bükmek, örmek" manasında fonetik ve anlamsal açıdan tam bir örtüşme gösterir. Bu mukayese, kökün ana Sami katmanında en başından beri tekstil, lif işleme ve hurma liflerinden sicim bükme gibi somut zanaat ve doğa gözlemlerine dayandığını; Arapçada ise bu bükülmüş iplikçik imgesinin "en ufak değer, zerre miktar hak" şeklinde metaforik bir ağırlık ve adalet ölçüsüne dönüştüğünü kanıtlar.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فت biliteral tabanından bükme ve sarma eki olan ل ile türetim | Liflerin ufalanıp ayrışmasından sonra bükülerek dayanıklı bir hat kazanması; çekirdeğin yarığındaki iplikçiğe ad olması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pātīl (פתיל), Süryanice p-t-l, Akadca patālu | İplik/lif bükmek, bağcık, kordon ve burulmuş ince nesne anlamında tam fonetik ve anlamsal ortaklık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında lif bükme ve sarma morfemleri | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde ip bükme ve sarma kökleriyle olası kökensel yakınlıklar kaydedilmiştir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Anlamlı | İpi bükmek, lif, hurma çekirdeği yarığındaki iplik | Hedef köktür; lifleri burarak iplik hâline getirmek, mikro düzeyde ölçü. | Kur'an'da geçer |
| فلت | Anlamlı | Ansızın kurtulmak, elden kaçmak, serbest kalmak | Sıkışıklıktan veya bağdan aniden sıyrılıp boşanma hareketi. | Kur'an'da geçmez |
| تفل | Anlamlı | Tükürmek, kötü koku yaymak, bakımsız kalmak | Ağızdan hafifçe tükürük püskürtmek veya kokusu bozulmak. | Kur'an'da geçmez |
| تلف | Anlamlı | Yok olmak, helak olmak, bozulmak, zayi olmak | Bir şeyin işe yaramaz hâle gelerek ortadan kalkması. | Kur'an'da geçmez |
| لفت | Anlamlı | Bir yöne çevirmek, bükmek, yönünü değiştirmek | Hedef kökle kalb (harf değişimi) ilişkisi taşır; boynu veya yüzü başka yöne döndürmek. | Kur'an'da geçer |
| لتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilen harf dizilimidir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Merkez | Bükülmüş lif, hurma çekirdeği yarığındaki kıl inceliğinde iplikçik | Hesaba konu olabilecek en ince, bükümlü mikro değeri ifade eder. | İhmal edilemeyecek asgari hak ve adaletin hassas birimi. |
| نقر | Komşu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta, oyuk | فتل çekirdeğin boyuna yarığındaki iplikçik iken, نقر çekirdeğin arkasındaki küçük çukurdur; nokta biçimindedir. | Noktasal mikro miktar. |
| قطم | Komşu | Hurma çekirdeğini saran çok ince beyaz zar | فتل lifsel/çizgisel iken, قطم yüzeysel ve zarsı mikro inceliği anlatır. | Zarsı koruyucu mikro katman. |
| جدل | Komşu | İpi sıkıca büküp katlamak, örgü | فتل tekil lifleri bükme eylemi iken, جدل bükülmüş ipleri birbiriyle örüp tahkim etmektir. | Mukavemetli örgü ve sağlamlaştırma. |
| وفى | Zıt | Tam ve eksiksiz ödeme, bütünü karşılama | فتل mikro eksilmeyi/zerre hakkı bildirirken, وفى hakkın tek bir parça eksiltilmeden tastamam verilmesidir. | Bütünlük ve tastamam eda. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتل | İp bükmek; hurma lifi; en ufak pay | Lifin burulmasıyla oluşan mikro hat ve hak ölçüsü. | Kesin |
| Latince | filum, torquere | İplik, bükmek, burmak | filum iplik ve lifi verir, torquere bükme eylemini karşılar; Kur'an'daki zerre adalet mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | twisted fiber, thread, whit, iota | Bükülmüş iplik, lif, zerre miktar | Somut büküm için thread/filament; hak ve adalet bağlamındaki asgari değer için whit veya iota uygundur. | Güçlü |
| Almanca | Faser, Zwirn, Deut | Lif, bükülmüş iplik, zerre değer | Faser lifi, Zwirn bükümlü ipi karşılar; deyimsel hak bağlamında "kein Deut" (kıl payı bile değil) ile örtüşür. | Güçlü |
| Fransızca | filament, toron, brin | Lif, iplikçik, kıl payı | toron bükülmüş lif demeti, brin ise zerre/iplikçik anlamında mecazi mikro hakkı karşılamada kullanılır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتِيلًا | Hurma çekirdeğinin yarığındaki iplikçik kadar dahi olsa asla haksızlığa uğratılmama, kıl payı zulüm görmeme | Ahirette amel defterleri açıldığında ve hesap görüldüğünde ilahi adaletin mutlak titizliğini bildiren bağlam (Nisâ 4:49). |
| فَتِيلًا | İnsanın hak ettiği mükâfattan veya amel karşılığından kıl kadar bir şeyin eksiltilmemesi | Savaştan ve fedakârlıktan kaçınanların dünyevi hesaplarına karşılık ahiretteki tam karşılığı vurgulayan bağlam (Nisâ 4:77). |
| فَتِيلًا | Kitabı sağından verilenlerin hesap anında en ufak bir haksızlığa ve eksiltmeye maruz bırakılmaması | Kıyamet günü önderleriyle çağrılan insanların amel defterlerinin adaletle değerlendirilmesi bağlamı (İsrâ 17:71). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet (adlullah) ve amel-ceza dengesi | Allah'ın hiçbir kuluna zerre veya iplik ucu kadar dahi zulmetmeyeceği; kesb ve cezanın mutlak tenasübü. | Haksızlığın imkânsızlığı ve adalet-i mahzanın asgari sınırı. |
| Fıkıh | Haksız iktisap, gasb ve kul hakkındaki en küçük miktarlar (el-kalîl ve't-tafîf) | Bir kuruş dahi olsa kul hakkının iadesi zorunluluğu; önemsiz görülen (tâfih) şeylerin mülkiyet hukuku boyutu. | İhmal edilemez asgari mülkiyet ve borç sınırı. |
| Tefsir | "Fatīl", "nakīr" ve "kıtmīr" kelimelerinin hurma çekirdeği anatomisi üzerinden semantik ayrımı | Müfessirler fatîlin çekirdeğin iç karnındaki boyuna lif, nakîrin sırtındaki nokta, kıtmîrin ise dış zar olduğu konusunda ittifak etmiştir. | Somut bedevi zihnindeki en küçük görsel nesne üzerinden soyut adalet anlatımı. |
| Hadis | Namazdan ayrılış şekli ve fitil/yara tedavisi | "İnfetela ani's-salât" ifadesiyle namaz bittikten sonra sağa veya sola dönerek kalkış; cerrahi yaralara fitil koyma rivayetleri. | Yön değiştirme ve lifsel tıbbi tampon anlamı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesaplaşma | Mutlak asgari adalet birimi | Hiçbir hayrın veya şerrin göz ardı edilmemesini sağlamak | Kulun amellerinin tartılmasında kıl kadar bir haksızlığa dahi yer verilmez. | Kesin |
| İlmi | Ölçüm ve hassasiyet teorisi | Mikro ölçek / tolerans altı değer | Hata payının sıfıra indirgenmesi | Analitik gözlemde sistemin kaydetmek zorunda olduğu en ince ayrışma eşiğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı erki ve adil yönetim | Kıl payı gözetilen hakkaniyet | Zayıfın hakkını güçlünün tasarrufundan korumak | Yöneticinin tebaanın en ufak çıkarını dahi keyfî olarak feda edemeyeceğini amirdir. | Güçlü |
| İktisadi | Hak ediş ve emek karşılığı | Kuruş altı hak ediş / mikro emek | Emek sömürüsünü ve eksik ödemeyi sıfırlamak | Üretilen değerin kıl kadar dahi olsa zayi edilmeden sahibine intikal etmesi ilkesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İnfinitezimal (sonsuz küçük) büyüklük ve Planck uzunluğu | Bir sistemde hesaba katılan, sıfırdan büyük ancak ihmal edilebilecek kadar küçük kabul edilen, buna karşın türev ve integral dengesinde vazgeçilmez olan (epsilon) büyüklüğüdür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro-adalet ve marjinal hak teorisi | Toplumsal sözleşmede ve ceza hukukunda bireyin en önemsiz görünen temel hak ve özgürlük parçasının dahi kamu yararı adına ezilemeyeceği ilkesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فتل kelimesini yalnızca "çakmak fitili" veya "bükülmüş ip" şeklindeki modern dar teknik anlamına sıkıştırmak ya da sadece hurma yetiştiriciliğine özgü arkaik bir folklorik motif saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime her zaman ilahi hesabın hassasiyetini, hiçbir amelin buharlaşmayacağını ve adaletin kıl payı bir sapma göstermeyeceğini simgeleyen evrensel bir ahlaki ve ontolojik ölçü birimidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya küçük iyiliklerin hesapta yer tutmayacağı zannına kapılmak; ilahi adaletin yalnızca büyük olaylarda tecelli ettiğini sanarak mikro eylemleri ahlaki sorumluluk dışına itmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın adalet tasavvurunun makro iddialardan ibaret olmadığını; bilakis mikro düzeyde, gözle dahi zor fark edilen bir lif kadar ince bir hakkın bile korunması esasına dayandığını somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amel defterlerinin dağıtıldığı sahnelerde (İsrâ 17:71), kendini temize çıkaranların sahte iddialarının reddinde (Nisâ 4:49) ve cihattan kaçanların dünyevi hesaplarının eleştirildiği pasajlarda (Nisâ 4:77) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Büyük günahlar hesaba çekilir, küçüklerin önemi yoktur" şeklindeki laubali ahlak anlayışını ve "toplumun genel yararı için ferdin ufak hakları çiğnenebilir" şeklindeki totaliter adalet yanılgısını doğrudan düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki veya daha fazla lifin burulup bükülerek bir hat hâline getirilmesi; hurma çekirdeğinin karnındaki yarığa yerleşmiş kıl inceliğindeki iplikçik.
- Soyut anlamİhmal edilemez asgari hak, gözden kaçmayacak kadar ince mikro pay, ilahi tartının en hassas ölçü birimi.
- Sistematik karşılıkAdalet ve hesap sisteminde sıfırdan büyük olan en küçük değerin korunması, sapmanın () sıfıra eşitlenmesi zorunluluğu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin gerçekleştirdiği amelleri, bu amellerin ilahi terazideki gerçek ağırlık katsayılarını, mutlak adalet gereği hak edilen ceza veya mükâfatı temsil eder. , hurma çekirdeğinin lifi mesabesindeki en küçük ihmal edilebilir kabul edilen hata/zulüm payını simgeler. Model, verilen karşılık () ile hak edilen karşılık () arasındaki farkın, sıfırdan büyük en küçük miktar olan düzeyinde dahi meydana gelmeyeceğini, mutlak adalette farkın kesin olarak sıfır olduğunu matematiksel olarak gösterir.