فزع
ف - ز - ع
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 5 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Hemen ürktü
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.071 harfباب العين و الزاي والفاء معهما
يستعمل ع ز ف- ف ز ع فقط
عزف:
العَزْفُ: من اللَّعِبِ بالدُّفّ والطنابير ونحوه.
والمْعَازِفُ: الملاعبُ التي يُضْرَبُ بها. الواحد: عَزْفٌ والجميع: معازفُ، رواية عن العرب. فإذا أفرد للعزف فهو ضرب من الطنابير يتخذه أهل اليمن.
والعَزْفُ: صَرْفُ النفس عن الشيء فَتَدَعُهْ.
والعَزُوفُ: الذي لا يكاد يثُبتُ على خُلَّةِ خليلٍ واحدٍ. قال:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدْتَ تَعْزِفُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR582 harfالفَزَعُ: الذعرُ، وهو في الأصل مصدر وربَّما جمع على أفْزاعٍ. تقول منه: فَزِعْتُ إليك وفَزِعْتُ منك، ولا تقل فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ: الملجأ. وفلانٌ مَفْزعٌ للناس، وهم مَفْزَعٌ لهم، وهي مَفْزَعٌ لهم. والمَفْزَعَةُ بالهاء: الإغاثةُ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "إنَّكم لتَكْثُرونَ عند الفزع وتَقِلُّون عند الطمع". والإفزاعُ: الإخافةُ، والإغاثة أيضاً. يقال: فَزِعْتُ إليه فأفْزَعَني، أي لجأت إليه
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.292 harfباب العين والزاي مع الفاء
عزف ، عفز ، زعف ، فزع : مستعملة .
عزف : يقال عَزَفَتْ نَفْسُه عن الشيء إذا انصرفت عنه عُزُوفاً . ورجلٌ عَزُوف عن اللهو إذا لم يشتههِ ، وعَزُوفٌ عن النساء إذا لم يَصْبُ إليهنّ . وقال الفرزدق :
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ
والعَزِيفُ : صوت الرِمَال إذا هبّت بها الرياح . والعرب تجعل العَزِيف أصوات الجِنّ . وفي ذلك يقول قائلهم :
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.603 harf(باب الفاء والزاء وما يثلثهما)
(فزع) الفاء والزاء والعين أصلانِ صحيحان، أحدهما الذُّعر، والآخَر الإغاثة.
فأمَّا الأوَّل فالفَزَع، يقال فَزِع يَفْزَع فَزَعاً، إذا ذُعِر. وأفزَعْتُه أنا. وهذا مَفْزَعُ القوم، إذا فَزِعوا إليه فيما يَدهَمُهم. فأمَّا فَزَّعت [عنه] فمعناه كَشَّفت عنه الفَزَع. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾ [سبأ 23]. والمَفْزَعة: المكان يلتجئ إليه الفَزِع. قال:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR724 harf- الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. وقوله تعالى: ﴿لا يحزنهم الفزع الأكبر﴾ [الأنبياء/103]، فهو الفزع من دخول النار. ﴿ففزع من في السموات ومن في الأرض﴾ [النمل/87]، ﴿وهم من فزع يومئذ آمنون﴾ [النمل/89]، وقوله تعالى: ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ [سبأ/23]، أي: أزيل عنها الفزع، ويقال: فزع إليه: إذا استغاث به عند الفزع، وفزع له:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR157 harfف ز ع
فزعت إليه فأفزعني أي أزال فزعي وهو مفزع لقومه.
وفُزّع عن قلبه: كشفع الفزع عنه.
وفلان فزّاعة: يفزع منه الناس كثيراً ومنه: فزّاعات الزروع.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.772 harfالفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء، وهو في الأَصل مصدرٌ. فَزِعَ منه وفَزَعَ فَزَعاً وفَزْعاً وفِزْعاً وأَفْزَعه وفَزَّعَه: أَخافَه ورَوَّعَه، فهو فَزِعٌ؛ قال سلامة:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ
والمَفْزَعةُ، بالهاء: ما يُفْزَعُ منه. وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه الخوف. وقوله تعالى: حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم، عدّاه بعن لأَنه في معنى كُشِفَ الفَزَعُ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR583 harf* ف ز ع * * الفزَعُ * الذعر وهو في الأصل مصدر وربما جمع على * أفْزاعٍ * تقول * فَزِعَ * اليه وفزع منه كلاهما من باب طرب ولا تقل * فزِعَهُ * و * المَفْزَعُ * بوزن المجمع الملجأ وفلان مفزع للناس يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث أي إذا دعمهم أمر فزعوا اليه و * الفَزَعُ * أيضا الاغاثة قال النبي ]ص[ للآنصار ﴿إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع﴾ و * الإفْزاعُ * الاخافة والاغاثة أيضا يقال فزع اليه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.105 harfالفزع، بالتسكين: اسم، قال ابن حبيب: هو ابن عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف. قال: الفزع: رجل آخر في بني كلب. ورجل آخر في خزاعة، خفيفان. قال غيره: ابن الفزع ، بالفتح، كما في العباب والتبصير، ويكسر، ولم أر من ضبطه هكذا: الذي صلبه المنصور العباسي، وكان خرج مع إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي، رضي الله تعالى عنه، وإبراهيم هذا هو المعروف بقتيل
الفزع، بالتسكين: اسم، قال ابن حبيب: هو ابن عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف. قال: الفزع: رجل آخر في بني كلب. ورجل آخر في خزاعة، خفيفان. قال غيره: ابن الفزع ، بالفتح، كما في العباب والتبصير، ويكسر، ولم أر من ضبطه هكذا: الذي صلبه المنصور العباسي، وكان خرج مع إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي، رضي الله تعالى عنه، وإبراهيم هذا هو المعروف بقتيل باخمرى. الفزع، بالكسر: ابن المجشر، من بني عاداة، هكذا في العباب. الفزع، بالتحريك: الذعر والفرق، وربما قالوا في ج: أفزاع، مع كونه مصدرا، هذا نص العباب وفي اللسان: الفزع: الفرق والذعر من الشيء، وهو في الأصل مصدر فزع منه. وقال شيخنا: الفرق والذعر بمعنى، فأحدهما كان كافيا، والفعل فزع، كفرح ومنع، فزعا، بالفتح، ويكسر ويحرك، فيه لف ونشر غير مرتب، فإن المحرك مصدر فزع، كفرح خاصة. وقال المبرد في الكامل : أصل الفزع: الخوف، ثم كني به عن خروج الناس بسرعة، لدفع عدو ونحوه إذا جاءهم بغتة، وصار حقيقة فيه. ونسبه شيخنا إلى الراغب، وليس له، وإنما نص الراغب: الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. الفزع: الاستغاثة، ومنه الحديث: إن أهل المدينة فزعوا ليلا، فركب النبي صلى الله عليه وسلم فرسا لأبي طلحة رضي الله عنه، فسبق الناس، ورجع، وقال: لن تراعوا، لن تراعوا، ما رأينا من شيء، وإن وجدناه لبحرا أي استغاثوا واستعرضوا، وظنوا أن عدوا أحاط بهم، فلما قال لهم النبي صلى الله عليه وسلم: لن تراعوا، سكن ما بهم من الفزع. الفزع أيضا: الإغاثة، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم للأنصار: إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع أي تكثرون عند الإغاثة، وقد يكون التقدير أيضا: عند فزع الناس إليكم لتغيثوهم. ضد، ومن الأول قول سلامة بن جندل السعدي: كنا إذا ما أتانا صارخ فزع كانت إجابتنا قرع الظنابيب ويروى: كان الصراخ له، أي مستغيث، كذا فسره الصاغاني، وقال الراغب: أي صارخ أصابه فزع، قال: ومن فسره بالمستغيث فإن ذلك تفسير للمقصود من الكلام، لا للفظ الفزع، ومن الثاني قول الكلحبة: وقلت لكأس ألجميها فـإنـنـا نزلنا الكثيب من زرود لنفزعا أي لنغيث ونصرخ من استغاث بنا. قلت: ومثله للراعي: إذا ما فزعنا أو دعينا لنجدة لبسنا عليهن الحديد المسردا وقال الشماخ: إذا دعت غوثها ضراتها فزعت أطباق ني على الأثباج منضود
يقول: إذا قل لبن ضراتها، نصرتها الشحوم التي على ظهورها، وأغاثتها، فأمدتها باللبن. فزع إليه، وفزع منه، كفرح، ولا تقل: فزعه، أي كمنعه، قال الأزهري: والعرب تجعل الفزع فرقا، وتجعله إغاثة للفزع المروع، وتجعله استغاثة. أو فزع إليهم، كفرح: استغاثهم، وفزعهم، كمنع وفرح: أغاثهم ونصرهم، كأفزعهم، ففيه ثلاث لغات: فزعت القوم، وفزعتهم، وأفزعتهم، كل ذلك بمعنى أغثتهم. قال ابن بري: مما يسأل عنه، يقال: كيف يصح أن يقال: فزعته بمعنى أغثته متعديا، وسم الفاعل منه فزع، وهذا إنما جاء في نحو قولهم: حذرته فأنا حذره، واستشهد سيبويه عليه بقوله: حذر أمورا...، وردوه عليه، وقالوا: البيت مصنوع. وقال الجرمي: أصله حذرت منه، فعدي بإسقاط منه، قال: وهذا لا يصح في فزعته، بمعنى أغثته، أن يكون على تقدير من، وقد يجوز أن يكون فزع معدولا عن فازع، كما كان حذر معدولا عن حاذر، فيكون مثل: سمع معدولا عن سامع، فيتعدى بما تعدى به سامع، قال: والصواب في هذا أن فزعته، بمعنى أغثته، بمعنى فزعت له، ثم أسقطت اللام: لأنه يقال: فزعته، وفزعت له: قال: وهذا هو الصحيح المعول عليه. فزع، كفرح: انتصر، وأفزعه هو: نصره. فزع إليه: لجأ، ومنه الحديث: كنا إذا دهمنا أمر فزعنا إليه، أي لجأنا إليه، واستغثنا به. وفي حديث الكسوف: فافزعوا إلى الصلاة، أي الجئوا إليها، واستغيثوا بها. في الحديث: أنه فزع من نومه محمرا وجهه، أي هب وانتبه، يقال: فزع من نومه وأفزعته أنا، أي نبهته، وكأنه من الفزع بمعنى الخوف، لأن الذي يتنبه لا يخلو من فزع ما، وفي الحديث: ألا أفزعتموني? أي أنبهتموني. المفزع، والمفزعة، كمقعد، ومرحلة: الملجأ عند نزول الخطب، وكلاهما للواحد والجمع، والمذكر والمؤنث، أو كمقعد: هو المستغاث به، وكمرحلة: من يفزع منه، أو من أجله، فرقوا بينهما، كما في العين. والفزاعة مشددة: الرجل يفزع الناس تفزيعا كثيرا. الفزعة، كهمزة، من يفزع منهم كثيرا. وبالضم: من يفزع منه، ويفزع به. فزيع، وفزاع، كزبير، وشداد: اسمان. وأفزعه إفزاعا: أخافه، وروعه، ففزع هو، كفزعه تفزيعا.
أفزعه: أغاثه، ونصره. في معناه: أفزع عنه، أي كشف الفزع، أي الخوف، هكذا مقتضى سياق عبارته، والذي في العباب وغيره: فزع عنه: أزال فزعه. المفزع، كمعظم، يكون الشجاع، ويكون الجبان. نقله الفراء، قال: بمثله تنزل الأفزاع، ومن جعله جبانا جعله يفزع من كل شيء، قال: وهذا مثل قولهم للرجل: إنه لمغلب، وهو غالب، ومغلب وهو مغلوب، فهو ضد. وفي الصحاح: والتفزيع من الأضداد، يقال: فزعه، أي أخافه، وفزع عنه، بالضم، تفزيعا، أي كشف عنه الفزع، أي الخوف، قال: ومنه قوله تعالى: حتى إذا فزع عن قلوبهم أي كشف عنها الفزع. قلت: وهي قراءة العامة، ويقرأ: حتى إذا فزع أي فزع الله، أي كشف الفزع عن قلوبهم، لأن الملائكة كانوا لطول العهد بالوحي خافوا من نزول جبريل ومن معه من الملائكة عليهم السلام بالوحي، لأنهم ظنوا أنه نزل لقيام الساعة، فلما تقرر عندهم أنه لغير ذلك، كشف الفزع عن قلوبهم. وفي كتاب الشواذ لابن جني: قرأ الحسن بخلافه: فرغ عن قلوبهم، بالراء خفيفة وبالغين. قال: مرفوعه حرف الجر وما جره، كقولنا: سير عن البلد، وانصرف عن كذا إلى كذا، قال: وكذلك فزع، بتشديد الزاي. والمفازع: الفزع، وبه فسر قول الفرزدق: هوى الخطفى لما اختطفت دمـاغـه كما اختطف البازي الخشاش المفازعا ومما يستدرك عليه: الفزع، ككتف: القلق ولا يكسر لقلة فعل في الصفة، وإنما جمعه بالواو والنون، وبه قرئ قوله تعالى: فأصبح فؤاد أم موسى فزعا أي قلقا، يكاد يخرج من غلافه فينكشف، وهي قراءة فضالة بن عبد الله، والحسن، وأبي الهذيل، وابن قطيب، كما في الشواذ لابن جني. والفزع: المغيث والمستغيث، ضد، ورجل فازع، وجمعه: فزعة، ومفزوع: مروع. وفزاعة: كثير الفزع. وفازعه ففزعه: صار أشد فزعا منه. ويقال: فزعت لمجيء فلان: إذا تأهبت له، متحولا من حال إلى حال، كما ينتقل النائم من النوم إلى اليقظة. وقال ابن فارس: المفزعة: المكان يلتجئ إليه الفزع. والفزع محركة: هو ابن شهران بن عفرس، أبو بطن من خثعم، قاله ابن حبيب، ومن ولده جماعة. والفزع بن عقيق المازني: تابعي، روى عن ابن عمر، وعنه يونس بن عبيد. والفزع: تابعي آخر، روى عن المنقع رضي الله عنه، وعنه سيف بن هارون، كذا في التبصير. وقول عمرو بن معديكرب رضي الله عنه - حين قال له الأشعث: لو دنوت لأضرطنك -: كلا والله، إنها لعزوم مفزعة، من فزع عنه، إذا أزال فزعه، بحذف الجار وإيصال الفعل، أي هي آمنة، لا ترهقها الأفزاع، وهي صبور صحيحة العقد، والاست تكنى أم عزم وقوة، وليست بواهية فتضرط. وفزعات الروع، محركة: جمع فزعة، بالتحريك أيضا. ومن كلام العامة: فزع عليه، إذا تحامل عليه مشيرا للضرب، وله في العربية وجه صحيح.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.499 harfفَزِعَ
1 فَزِعَ ذ , (S, O, Msb, K,) and فَزَعَ, (K,) aor. فَزَعَ , of the former verb, (Msb, K,) and of the latter also, (K,) inf. n. فَزَعٌ, (S, O, Msb, K,) which is of the former verb, (S, * O, Msb, TA,) and [of the latter verb] فَزْعٌ [فَزَعًا in the CK being a mistake for فَزْعًا] and ?? (K, TA,) He feared; or was, or became, in fear, afraid, frightened, or terrified; (S, O, Msb, K, TA;) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.401 harfفَزَعَ
فَزَعَ A ( n. ac. فَزْع 1 , فِزْع 2 )
a. [ Min ], Feared, was afraid, frightened of, dreaded; was terrified by, at.
b. [ Ila ], Fled to, tool refuge with; sought succour, aid of.
c. [ Ila ], Succoured, aided.
فَزِعَ
فَزِعَ A ( n. ac. فَزَع 4 ),
a. see supra (a) .
b. [ Min ], Was roused from ( sleep ).
فَزَّعَ
فَزَّعَ II ,
a. Frightened, terrified; dismayed.
b. [ 'An ], Freed
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR19.395 harfفزع
فَزِعَ - يَفْْزَعُ - فَزَع - فَزَّعَ - يُفَزِّعُ، فُزِّعَ - يُفَزَّعُ
فَز ِعَ - يَفْْزَعُ + كائن + من شيء + إلى مكان أو كائن: يخاف ويذعر بشدة فيسعى ليهرب نحو ملجأ: يتحرك مبتعداً عن شيء أخافه وذعره نحو كائن أو مكان يظن فيه الأمن والسلامة
فَزَع - الفزع: اسم فعل " فَزِعَ - يَفْْزَعُ "، وهو كذلك ما يكون بفعل " فَزِعَ - يَفْْزَعُ "
فَزَّع -
Mücavir kökler43 mücavir (63 toplam)
- شطط
1 ortak ayet · Saf, dizilmek demektir
- دخر
1 ortak ayet · “Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek…
- فوت
1 ortak ayet · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
- يوم
3 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- كبر
2 ortak ayet · Yaşlı adamdır
- داود
1 ortak ayet · Davut
- خصم
1 ortak ayet · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…
- صور
1 ortak ayet · Sûr
- نفخ
1 ortak ayet · Körük demektir
- شفع
1 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- حقق
2 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- حزن
1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ
Hemen ürktüSur’a üfürüleceği gün; Allah’ın dilediklerinden başka göklerde olanlar da, yerde olanlar da korku içinde kalırlar. Ve hepsi boyunları bükülmüş olarak O’na gelirler.
إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ
Hemen ürktüDavud’un yanına girmişlerdi de o, kendilerinden ürkmüştü. Demişlerdi ki: Korkma, iki davacı; birimiz birimizin hakkına tecavüz etti. Sen, aramızda hak ile hüküm ver. Ve ondan ayrılma. Bizi, doğru yolun ortasına ilet.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, رعب, وجل, ذعر |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Beklenmedik ve dehşet verici bir durum karşısında aniden irkilme, sarsılma ve dehşetle yerinden sıçrama |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük kıyamet sarsıntısı ve ansızın gelen ilahi tecelli anındaki sarsıcı dehşet ile bu dehşetten sığınma/arınma |
| Çekirdek Özet 3 | Ani tehdit algısının varlıkta meydana getirdiği dengesizlik ve sığınma/imdat mekanizmasını harekete geçiren kriz hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan ve sürekli bir içsel korku (خوف) sanıp, olayın ansızın bastıran şok ve dehşet boyutunu ile «yardım isteme/yardıma koşma» çift yönlü anlamını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فز | Aniden yerinden sıçrama, kışkırtılma, sarsılma ve huzursuzca kıpırdama; nitekim فزز kökünde de birini ürküterek yerinden fırlatmak ve telaşla harekete geçirmek anlamı esastır | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle ani sıçrama ve ürkme fiili, dışarıya vuran bir dehşet, çığlık, sığınma arayışı veya imdat talebi şeklinde somutlaşarak derinlik kazanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar, nefesin ve çığlığın dışa boşalması | Beklenmedik darbe karşısında ağzın açık kalması, ani soluk kesilmesi veya nida ile dışa taşma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, ani darbe | Denge halini bıçak gibi aniden kesen, sükuneti ansızın parçalayan şok edici tesir |
| ع | Göz; görme, bilme, dış kaynak, idrak | Karşılaşılan dehşet verici manzarayı doğrudan müşahede etme ve bilincin bu algıyla sarsılması |
| فزع | Ağız, keskin darbe ve göz imgelerinin birleşimiyle kök; sükunetin keskin bir uyaranla ansızın yırtılması, gözün dehşet verici bir manzaraya kilitlenmesi ve can havliyle ağızdan feryat veya imdat yönelişinin taşması hareketini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ansızın beliren tehlike karşısında bedenin irkilip gerilmesi, yüreğin yerinden oynayacak gibi hoplaması ve kişinin şaşkınlıkla yardım aramak üzere bir yere sığınması veya yardıma koşturulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel el-Sa‘dî bir beytinde baskına uğrayan veya dehşete düşüp yardım isteyen kimseyi tasvir ederken şöyle der: كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ / كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظَّنابِيبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in Ensar hakkındaki şu hitabında kök, hem tehlike anındaki telaş ve savaş çığlığı hem de yardıma koşma anlamında geçmektedir: إِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ |
Kaynak İbn Manzûr, Lisān al-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Selâme b. Cendel Dîvânı.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde فزع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve Arapçada ani uyarılma, dehşet, şaşkınlık ve can havliyle sığınma dinamizmi üzerinden korunmuştur. İbrancede doğrudan aynı üçlü kök dizilişi bu anlamda işlek olmayıp, benzer fonetik ve semantik nüanslar ani ürkme ve dehşete düşmeyi ifade eden pāḥad (פָּחַד) veya titremeyle sıçramayı anlatan köklerle semantik paralellik gösterir. Aramice ve Süryanicede de ani dehşet hali genellikle rhēt ya da zā‘ (sarsılma, titreme) üzerinden kurulurken, Arapça فزع kökünde «sarsılarak dehşete kapılma» ile bu dehşetten kurtulmak için «sığınma/yardım isteme» (veya zıt anlamlısı olarak tef‘îl kalıbında korkuyu giderme) unsurlarını bünyesinde toplayan bir semantik genişleme gerçekleşmiştir. Kökün asli semantik matrisi, içsel ve sessiz bir kaygı değil, dışsal bir şok neticesinde organizmanın ani sıçrayışıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Gesenius Hebrew Grammar.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فز kök ailesi ile irtibat | Sarsılma ve yerinden fırlama (فزز) tabanından, feryat ve yardım arayışını içeren ani dehşet (فزع) haline tekamül | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Ani şok, sarsılma ve titreme bildiren köklerle kavramsal ve tipolojik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Ani ses ve tehlike karşısında bedenin irkilme refleksini gösteren ilksel ünlem ve ses-anlam bağıntısı | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha; Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Anlamlı | Ani dehşet, ürkme, imdat isteme | Ansızın gelen korkutucu bir etkiyle sarsılma, korkudan sığınacak yer arama veya korkuyu defetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زفع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زعف | Anlamlı | Hızlı ve ani ölüm, zehirlemek | Ani ve öldürücü darbe, zehrin hızla can alması; ölümün ansızın bastırması yönüyle hedef kökle şok etkisinde benzeşir | Kur'an'da geçmez |
| عفز | Anlamlı | Sıkıştırmak, hırpalamak, itiş kakış | Bir şeyi şiddetle bastırıp yakalamak veya zorla çevirmek | Kur'an'da geçmez |
| عزف | Anlamlı | Ses çıkarmak, çalgı çalmak, yüz çevirmek | Sürekli ses çıkaran alet; nefsin bir şeyden doyunca geri çekilmesi | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Merkez | Ani dehşet ve sarsıntı | Ansızın bastıran ve insanı sığınacak yer aramaya sevk eden dehşet hali | Beklenmedik bir tehlike karşısında can havliyle irkilme ve panik |
| خوف | Komşu | Genel korku ve kaygı | Gelecekteki bir zarardan endişe duyma hali olup süreklilik taşır | Ani bir şok şartı aranmaksızın her türlü korku ve çekinmeyi kapsar |
| رعب | Komşu | İçi dolduran şiddetli korku | Kalbi tamamen kaplayan ve hareket kabiliyetini felç eden dehşet | Yüreğin korkuyla dolup taşması ve direncin kırılması |
| وجل | Komşu | Ürperti ve titreme | Saygı veya heybet karşısında kalbin derinden titremesi | İçsel bir duyarlılık ve haşyet kaynaklı ürperiş |
| ذعر | Komşu | Panik ve kaçışma | İnsanı birdenbire dağıtan ve sağa sola kaçıran çılgınca korku | Toplu dağılmaya ve kontrolsüz telaşa yol açan şaşkınlık |
| أمن | Zıt | Güven ve sükûnet | Her türlü tehlike ve şok edici tesirden emin olma, iç huzuru | Ruhun sükunete ermesi, korku ve tedirginliğin bütünüyle kalkması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فزع | Ani dehşet ve telaş | Ansızın bastıran tehlike karşısında irkilme ve yardım arama | Kesin |
| Latince | Pavor, consternatio | Ani dehşet, şaşkınlık | Beklenmedik dehşet anındaki titreme ve zihinsel sarsıntıyı karşılar; yardım arayışını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Alarm, sudden terror, fright | Ani dehşet, panik hali | Beklenmedik tehlike alarmını ve panik refleksini karşılar; feryat ve iltica boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Bestürzung, Entsetzen, Schreck | Şaşkınlık, ani dehşet | Ansızın meydana gelen dehşet verici hadisenin yarattığı sarsıntıyı iyi açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Épouvante, effroi, alarme | Dehşet, ani korku | Şok etkisiyle gelen büyük korkuyu karşılar; himaye arama nüansını kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kıyamet ve sûr üflenişindeki dehşet | Kozmik sarsıntı ve ani panik | Sûr borusuna üflendiğinde göklerde ve yerde bulunanların kapıldığı karşı konulamaz sarsıcı dehşet (Neml 27:87) |
| Ahiret güvenliği bağlamında muafiyet | Büyük dehşetten emin olma | Salih müminlerin mahşerin en büyük dehşetinden ve cehennem sarsıntısından muhafaza edilmesi (Enbiyâ 21:103, Neml 27:89) |
| Korku ve dehşetin giderilmesi (tef‘îl) | Kalpten şokun/dehşetin sökülüp atılması | Meleklerin veya muhatapların ilahi tecelli karşısındaki dehşet ve sarsıntısının yatışması (Sebe’ 34:23) |
| Beklenmedik karşılaşmadaki irkilme | Ani tedirginlik ve ürperti | Davud aleyhisselamın mabede ansızın duvardan aşarak giren iki hasım karşısında ilk anda irkilmesi (Sâd 38:22) |
| Kaçış imkansızlığı anındaki çaresiz panik | Çaresizce kıvranma ve yakalanma | İnkarcıların azapla yüz yüze geldikleri anda hiçbir sığınak bulamayarak kapıldıkları dehşet (Sebe’ 34:51) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâ‘a ve ahiret ahvali | Sûr üflendiğinde meydana gelecek olan dehşetin melekler ve insanlar üzerindeki etkisi; peygamberlerin ve salihlerin bundan muafiyeti (el-feze‘u'l-ekber) | Kozmik düzeyde dehşet ve mutlak emniyet ayrımı |
| Fıkıh | Hüküm anında hakimin hali ve acil durum fıkhı | Hakimin aşırı korku, öfke veya telaş halindeyken hüküm vermesinin keraheti; ani saldırı anında yardıma koşma mükellefiyeti | İradeyi ve sağlıklı muhakemeyi zaafa uğratan ani telaş ve sarsıntı hali |
| Tefsir | Sebe’ 34:23 ayetinin ve nüzul bağlamının izahı | Tefzî‘ ifadesinin meleklerin vahiy inişi sırasındaki dehşetlerinin giderilmesi veya şefaat anındaki sükunete delaleti | Dehşetin izale edilmesi ve ilahi kelamın azameti karşısındaki sarsılma |
| Hadis | Emniyet, cihad ve fitne rivayetleri | Düşman baskını veya tehlike çığlığı duyulduğunda hemen o tarafa koşma; müminin tehlike anındaki metaneti | Tehlike anında can havliyle yardıma fırlama refleksi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi azamet ve hesap günü | Kozmik şok ve nihai sığınma | İnsana aczini bildirerek yalnızca Allah'a sığınma bilincini uyandırma | Dünyevi bütün sahte güvenlik kalkanlarının çöktüğü anı ve gerçek emniyetin ilahi korumada olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve nörobiyolojik tepki | Akut stres ve tehlike alarmı | Hayatta kalma refleksini tetikleme ve organizmayı savunmaya geçirme | Ani ve beklenmedik bir tehlike sinyalinin zihinde oluşturduğu şok ve sarsıntı durumu | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve toplumsal güvenlik | Olağanüstü hal ve güvenlik tehdidi | Toplumun ortak savunma mekanizmasını harekete geçirme | Topluma yönelen ani tehditlerde panik havasını yönetme ve sükuneti tesis etme gerekliliği | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şokları ve panik | Finansal kriz ve panik satışı | Piyasa aktörlerinin risk karşısında sığınak ve likidite araması | Ani beklenmedik çöküş veya kriz haberlerinin üreticiler ve tüketiciler üzerinde yarattığı panik dalgası | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basamak/Darbe fonksiyonu (Dirac delta veya Heaviside şoku) | Dengede duran bir sisteme sıfır zaman aralığında dışarıdan uygulanan çok yüksek genlikli ani darbe; sistem parametrelerinin ansızın sarsılıp yerinden oynaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik anksiyete ve panik reaksiyonu | Bireyin veya topluluğun önceden kestiremediği bir tehdit karşısında yaşadığı ani bilişsel dağılma ve kontrolsüz güvenlik arayışı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca psikolojik bir endişe, basit bir fobi veya günlük herhangi bir korku gibi sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir duygu durumu değil; varlığın dengesini altüst eden ani kozmik ve ontolojik bir sarsıntıyı, aynı zamanda can havliyle yardım arama ve bu dehşetin giderilmesi (tefzî‘) ameliyesini kuşatan çok yönlü bir dinamizmdir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen kıyamet manzaralarını ve meleklerin halini sıradan bir korku düzeyine indirgemek; böylece Kur'an'ın tasvir ettiği sarsıcı azamet ile müminlere vadedilen üstün sükunetin mahiyetini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ilahi kudret tecellisi karşısındaki kırılganlığını, kıyametin ontolojik dehşetini ve hakiki imanın sunduğu dokunulmaz emniyet zırhını anlamanın anahtar kavramlarından biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sûr borusuna üflenişi tasvir eden eskatolojik ayetlerde (Neml suresi), meleklerin vahiy anındaki sarsıntı ve itaatini anlatan sahnelerde (Sebe' suresi) ve mahşer günü salihlerin durumunu bildiren metinlerde (Enbiyâ suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korkunun sadece içsel bir zayıflık olduğu fikrini tashih eder; ilahi tecelli karşısında meleklerin bile bir an dehşetle sarsılabileceğini, asıl meselenin bu sarsıntıyı izale edecek ilahi hakikate ve emniyete teslim olmak olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBeklenmedik ve sarsıcı bir uyaran karşısında bedenin irkilerek sıçraması, dehşetle feryat edip sığınacak melce araması.
- Soyut anlamAni ontolojik sarsıntı, kriz anında şok dalgasıyla varoluşsal dengenin bozulması ve ardından gelen sükunet/arınma arayışı.
- Sistematik karşılıkAni tehdit darbesine karşı fıtri savunma alarmı; büyük hesap günü öncesi sahte güvenceleri yıkan kozmik şok.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin anlık sarsıntı ve dehşet halini, başlangıçtaki sükunet düzeyini temsil eder. ifadesi anında aniden meydana gelen şok darbesini (kökün ani irkilme boyutunu), bu dehşetin şiddetini gösterir. ise dehşeti gideren ve sükuneti yeniden tesis eden yardım ve arınma fonksiyonunu (kökün tefzî‘ ve iltica boyutunu) simgeler.