كم
ك - م
KÖK- 21 geçiş
- 21 ayet
- 2 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Nice
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(6)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR353 harfكَمْ: اسمٌ ناقصٌ مبهم، مبني على السكون. وله موضعان: الاستفهامُ والخبرُ. تقول إذا استفهمت: كَمْ رجلاً عندك? نصبت ما بعدَه على التمييز. وتقول إذا أخبرت: كَمْ درهمٍ أنفقتَ? تريد التكثير، وخفضت ما بعده كما تخفض برُبَّ، لأنه في التكثير نقيض رُبَّ في التقليل، وإن شئت نصبت. وإنْ جعلتَه اسماً تامًّا شددت آخره وصرفتَه، فقلت: أكثرت من الكَمِّ، وهي الكَمِّيَّةُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.501 harfباب الكاف والميم
مك ، كم : [ مستعملان ] .
كم : قال الليث : كم : حرف مسألة عن عدد أو خبر ، وتكون خبراً بمعنى رب . فإن عني بها رب جرت ما بعدها . وإن عني بها ربما رفعت ، وإن تبعها فعل رافع ما بعدها انتصبت .
قال : ويقال : إنها في الأصل من تأليف كاف التشبيه ضمت إلى ما ثم قصرت ما فأسكنت الميم . فإذا عنيت بكم غير المسألة عن العدد قلت : كم هذا الشيء الذي معك ؟ فهو مجيبك كذا وكذا .
وقال الفراء : كم وكأين
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.898 harf(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل) الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال
(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق) (كل) الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء. فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق: ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته. ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه. (كم) الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق. (كن) الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة: أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال: إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه) الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون: ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد. (كو) الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة. والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع. (كب) الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال: * يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) * ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس. قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى: يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب. (كت) الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال: * بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) * (كث) الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً. (كح) الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ. (كد) الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال: * عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) * ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد. (كذ) الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر. (كر) الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال: فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال: على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة: عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام. (كز) الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]). (كس) الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون: فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً. (كش) الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً. (كص) الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد. (كض) الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي. (كظ) الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ. ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال: * إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) * (كع) الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال: * كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) * (كف) الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل: * بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) * فأما قول حُميَد: * إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) * فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب. --------------ـــ ([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا". ([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان. ([3]) في الأصل: "صح". ([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل). ([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي. ([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن). ([7]) أنشده في اللسان (سمع). ([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة". ([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره: * توخاه بالأظلاف حتى كأنما * ([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه". ([11]) التكملة من المجمل. ([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق). ([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن): هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره: * غنيت فلم أرددكم عند بغية * ([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل. ([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة". ([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو: على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو: ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة. ([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك). ([20]) في الأصل: "أي فعيل". ([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة". ([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي. ([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله: * إنا أناس نلزم الحفاظا * ([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113). ([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106: قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل. ([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم. ([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب". ([29]) في الأصل: "الرمث". ([30]) صدره كما في اللسان (كفف): * إذا رمقته من معد عمارة * ([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف): * ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR591 harf- كم: عبارة عن العدد، ويستعمل في باب الاستفهام، وينصب بعده الاسم الذي يميز به نحو: كم رجلا ضربت؟ ويستعمل في باب الخبر، ويجر بعده الاسم الذي يميز به. نحو: كم رجل. ويقتضي معنى الكثرة، وقد يدخل (من) في الاسم الذي يميز بعده. نحو: ﴿وكم من قرية أهلكناها﴾ [الأعراف/4]، ﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة﴾ [الأنبياء/11]، والكم: ما يغطي اليد من القميص، والكم (قال الجوهري: والكم بالكسر والكمامة، وعاء الطلع، وغطاء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.569 harf| | ( *!كَمْ ) هَكَذا في الصّحاح أَفردَه | بتَرْكِيبٍ مُسْتَقِلٍّ ، وفي الحَاشِية بِخَطِّ أَبِي |
| زَكَرِيَّا ، صَوابُه . *!وكَمْ ، بالوَاوِ العَاطِفَة | قال : وهو ( اسمٌ نَاقِصٌ ) مُبْهَمٌ ( مَبْنِيٌّ | عَلَى السُّكُونِ ، أَو سُؤالٌ عَنِ العَدَدِ ) كما | فِي المُحْكَم . قال : ( ويَعْمَلُ في الخَبَرِ عَمَلَ | رُبَّ ) ، إلا اَنَّ مَعْنَى كَمْ التَّكْثِيرُ ومَعْنَى | رُبَّ التّقْلِيلُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.052 harfكَمْ
كَمْ ذ : see its syn. كَأَىٍّ or كَأَيِّنْ voce أَىٌّ. ― -b2- As an interrogative with the specification suppressed, What number? How many? and, as in an ex. voce سِقْىٌ, virtually meaning How much? and so in an ex. voce مَسَافَةٌ and voce شَبْرٌ. Also How long? as in the Kur, ii. 161, &c.; a noun signifying a period of time being understood: see also an ex. voce عَسَفَ, and voce فَرَشَ.
Mücavir kökler37 mücavir (157 toplam)
- هلك
11 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- قرن
9 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- قبل
8 ortak ayet · Önce
- بعد
7 ortak ayet · Baid uzak demektir
- قري
4 ortak ayet · Kasaba
- لبث
3 ortak ayet · Kaldınız
- طعم
3 ortak ayet · Yiyecek demektir
- سكن
3 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- سنه
2 ortak ayet · Seneler
- مشي
2 ortak ayet · Yürür
- نشأ
2 ortak ayet · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
- شرب
2 ortak ayet · İçecek
Geçtiği ayetler(21)
سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ
NiceSor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.
… بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ …
NiceTalut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.
… مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ …
KaçYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ …
KaçGörmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.
وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا …
Ne kadarBöylece, birbirine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri; ne kadar kaldınız? dedi. Bir gün veya daha az bir müddet kaldık, dediler. Ne kadar kaldığınızı Rabbınız daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi paranızla şehre gönderin de yiyeceklere baksın, hangisi daha temiz ise ondan size getirsin. Orada nazik davransın da sakın sizi kimseye duyurmasın, dediler.
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى
NiceKendilerinden önce nice nesilleri yok edişimiz hala onları uyarmadı mı? Halbuki onların yurdlarında gezinip duruyorlar. Doğrusu bunda sağduyu sahipleri için ayetler vardır.
قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ
KaçBuyurdu ki: Yıl sayısı olarak yeryüzünde ne kadar kaldınız?
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ
NiceYeryüzüne bakmazlar mı ki; Biz, orada bitkilerden nice güzel çiftler bitirmişizdir.
أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ أَفَلَا يَسْمَعُونَ
NiceŞimdi yurtlarında gezip dolaştıkları, kendilerinden önceki nesillerden nicesini yok etmiş olmamız, onları doğru yola sevketmez mi? Şüphesiz bunlarda ayetler vardır. Hala dinlemezler mi?
أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ
NiceGörmüyorlar mı ki; kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik. Ve onlar, bir daha kendilerine dönemezler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كم |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli muallel veya mebnî isim/edat yapısı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عد, حسب, قدر |
| Zıt Kök | فرد |
| Çekirdek Özet 1 | Nicelik, miktar ve sayı kapalılığını toplayıp kuşatan sınır |
| Çekirdek Özet 2 | Geçmiş toplulukların ve ilahi nimetlerin çokluğunu haber verme veya miktar sorgulama |
| Çekirdek Özet 3 | Hesaba ve ölçüye konu olan niceliğin mutlak ilahi bilgiye nispetle kuşatılması |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca basit bir soru edatına indirgenip Kur'an'daki haberî ve kesret bildiren ikaz işlevinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كم | Bir niceliği, nesneyi veya hacmi toplayıp içine alma, örtme ve kuşatma; bu çekirdek كمم kökünde meyve tomurcuğunu saran kılıf ve zar anlamında belirginleşir. | Belirgin fark tespit edilmedi | İki harfli müstakil bir edat ve miktar ismi olarak kaldığından ek bir üçüncü harf bulunmamaktadır; yalın çekirdek miktar ve sayı kapalılığını topluca temsil eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya niceliği avuç içine alarak sınırlama, belirli bir hacimde tutma hareketi. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sayılamayacak derecede akıcı olanı, belirsiz yayılımı ve çokluğu simgeler. |
| كم | Avuç içi ile çokluğu kavrama hareketi | Çok ve yaygın olan miktarı tek bir avuçta, sınırda veya kapta toplayıp miktarını belirleme veya kuşatma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bütünüyle içine alıp örten kılıf, tomurcuk zarı veya giysi kolu; bu fiziksel kuşatmadan hareketle niceliğin sınırını içine alan sayı kabı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında ve şiirde belirsiz bir miktar ve topluluğun büyüklüğünü anlatmak üzere haberî formda çokluk bildiren bir kalıp olarak yer almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde başı ve bedeni örten giysi ile ilgili olarak عمر rivayetinde geçen kadının örtünmesini niteleyen أن عمر رأى جارية متكمكمة ibaresinde örtünme ve bürünme anlamında şahit gösterilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Proto-Sami dillerinde nicelik, miktar ve mesafe sorgulayan kök *kam- / *kimm- biçiminde yaygın bir işlevsel ad ve edattır. İbranicede miktar ve derece belirten kāmāh (כַּמָּה) biçimi doğrudan nicelik sormak veya çokluk bildirmek üzere kullanılır. Süryanicede kəmā (ܟܡܐ) kelimesi miktar, sayı ve derece tayininde soru ve haber işlevi görür. Akadcada miktar ve ölçü bağlamında kīam ifadesiyle morfolojik yakınlık kurulur. Kökün somut nesnel tabanında yer alan örtme, kılıf içine alma ve bir araya toplama semantiği ile nicelik bildiren edat yapısı arasındaki bağ, sayılan şeylerin tek bir küme veya kap içinde toplanıp miktarının sorgulanması ya da haber verilmesi fikrine dayanır. Arapçada كم hem soru hem de haber kipinde yüksek sayısal yoğunluk ve belirsiz çokluk anlatımını üstlenmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كم ve كمم | Somut planda tomurcuk kılıfı ve örtü; soyut ve sentaktik planda miktar ve sayı ismi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כַּמָּה ve Süryanice ܟܡܐ | Sami dillerinde miktar, derece ve sayı sorgulayan ortak kadim morfem. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik sayı ve derece göstericileri | Geniş dil ailesinde nicelik ve ölçek bildiren soru/ünlem tabanları. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كم | Anlamlı | Nicelik, miktar, örtme ve kılıf | Miktar sorgulama, çokluk bildirme veya nesneyi içine alan kılıf olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مك | Anlamlı | Emme, tüketme, iliğini çıkarma | Bir şeyin içindekini sonuna kadar çekip alma, tüketme ve helak etme. | Kur'an'da geçmez; çekirdek tersinmesi ile hacmi boşaltma yönündedir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كم | Merkez | Miktar ve nicelik | Sayısı tam bilinmeyen veya azametinden ötürü sayılamayan çokluğu kuşatıcı tarzda ifade eder. | Hem soru hem de haberî kesret bildirir. |
| عد | Komşu | Sayma ve döküm | Nesneleri tek tek birimlerine ayırarak ardışık biçimde kayda geçirmektir. | Parçalı döküme odaklanır. |
| حسب | Komşu | Hesaplama ve tartım | Sayılan nicelikler arasında mantıksal, zihinsel bir işlem ve denklik kurmaktır. | Zihinsel işlem yönü baskındır. |
| قدر | Komşu | Ölçü ve takdir | Niceliğin önceden belirlenmiş sınırını, haddini ve dengesini tayin etmektir. | Sınır ve tayin boyutu öne çıkar. |
| فرد | Zıt | Teklik ve yalnızlık | Çokluğun, kümenin ve miktarın aksine nesnenin parçalanamaz tekilliğini ifade eder. | Sayılamaz çokluğun zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كم | Kaç, nice, ne kadar | Soru ve haber kipinde nicelik, miktar ve kesret göstergesi. | Kesin |
| Latince | quantum, quot | Ne kadar, nice | Nicelik ve sayı derecesini sorgulayan veya belirten biçim. | Güçlü |
| İngilizce | how many, how much, how many a | Kaç, ne kadar, nice | Hem soru hem de geçmişe yönelik çokluk ünlemi. | Kesin |
| Almanca | wie viel, wie viele, gar mancher | Kaç, ne kadar, nice çok | Sayılabilir ve sayılamayan miktar ile haberî çokluk. | Güçlü |
| Fransızca | combien, que de | Kaç, ne kadar, nice | Miktar sorgusu ve çokluk bildiren hayret/haber yapısı. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَمْ (İstifhâmî) | Sayı ve vakit miktarını sorgulama | Kişinin veya topluluğun kaldığı süreyi, zaman miktarını öğrenme bağlamı; Bakara 2:259, Kehf 18:19. |
| كَمْ / وَكَمْ (Haberî - Helak) | Geçmiş kavimlerin çokluğu ve helak büyüklüğü | İlahi uyarıyı hiçe sayan geçmiş medeniyetlerin çokluğunu haber verme bağlamı; A'râf 7:4, Meryem 19:98, Kasas 28:58. |
| كَمْ (Haberî - Nimet ve Yaratılış) | Yeryüzündeki bitki ve nimetlerin sınırsız bolluğu | Yeryüzünde var edilen sayısız güzel çiftin çokluğunu gözler önüne serme bağlamı; Şuarâ 26:7. |
| كَمْ (Haberî - Üstünlük ve Zafer) | Sayıca az topluluğun çok topluluğa galebesi | Niceliğin değil niteliğin ve sabrın belirleyici olduğunu bildirme bağlamı; Bakara 2:249. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilmin kuşatıcılığı ve sünnetullah | Tarihte helak edilen sayısız kavmin ilahi adaletin zorunlu sonucu olması ve az toplulukların çok topluluklara galebesindeki ilahi yardım tartışması. | Niceliğin ilahi irade karşısında mutlak hüküm ifade etmemesi. |
| Fıkıh | İkrar ve dava dili | Hukuki beyanlarda ve ikrarlarda miktar bildiren meçhul lafızların tayini, yemin ve dava konusu borcun tespiti. | Belirsiz miktarın tefsir ve beyan ile belirli hale getirilmesi. |
| Tefsir | İstifhâm ve haber ayrımı | Ayetlerdeki lafzın soru mu yoksa muhatabı sarsıcı bir çokluk ve ibret haberi mi olduğu meselesi. | Haberî kipin dehşet, kesret ve ibret vurgusuna tahsisi. |
| Hadis | Zaman, ecir ve fitne rivayetleri | Kabirde kalış süresi, amellerin katlanarak artan sevap miktarı ve ümmetlerin mukayeseli çokluğu anlatımları. | Ölçülemez derecedeki fazilet veya tehlikenin sayısal büyüklüğü. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tarih bilinci ve ibret | Kesretin uyarıcılığı | İnsanı sayısal çoklukla övünmekten caydırmak | Geçmişte yok edilen niceliklerin hakikat karşısındaki çaresizliğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Niceliksel belirsizlik | Parametrik miktar | Hesaba konu olan değişkeni tanımlamak | Tam dökümü yapılmamış ama varlığı kesin olan sayısal alanı sembolize eder. | Güçlü |
| Siyasi | Askeri ve demografik güç | Niceliksel yanılsama | Maddi gücün mutlaklaştırılmasını engellemek | Sayıca az toplulukların inançla galip gelebileceğini ihtar eder. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve kaynak çokluğu | İsraf edilen bolluk | Nimet bolluğunun hesap sorumluluğunu kurmak | Sayısız bahçe, saray ve servetin şımarıklık sebebi olmaması gerektiğini bildirir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Belirsiz katsayı veya toplam operatörü () | Alt ve üst sınırları teker teker dökülmemiş, fakat toplam büyüklüğü çok yüksek olan niceliksel küme. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafıza ve demografik döngü | Toplumların tarihte yükseliş ve çöküşlerini belirleyen sayısal kütlelerin tarihsel istatistiği. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğün Kur'an'da yalnızca basit bir soru edatı ("kaç?") zannedilerek muhataba yöneltilmiş pedagojik bir bilgi sorusu sanılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Büyük çoğunlukla haberî formda gelerek muhatabı sarsan, sayılamayacak derecede çok yıkımı veya nimeti gözler önüne seren tarih felsefesi aracı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki tarihsel ibret ve helak tablolarının hafifletilerek edebi bir retorik sorudan ibaret görülmesi, ilahi sünnetin ağırlığının kavranamaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tarih boyunca medeniyet kurmuş ve gücüne güvenmiş nice kavmin helak edildiğini, maddi çokluğun hakikat karşısında bir koruma sağlamadığını zihinlere kazıyan anahtar bir ihtar ifadesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin akıbetlerini anlatan tarihsel kıssalarda, yeryüzündeki bitkisel ve kozmik nimetlerin dökümünde ve sabırla zafere ulaşan mümin toplulukların anlatıldığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nicelik üstünlüğünü ve demografik gücü mutlak hakikat ölçüsü sayan maddeci anlayışı yıkar; az sayıdaki hakikat ehlinin çok sayıdaki bâtıla galip gelebileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi bütünüyle saran kılıf, tomurcuk zarı veya avuç içine alınıp kuşatılan miktar.
- Soyut anlamSayısal dökümü yapılmaksızın bir kümede toplanmış olan büyük nicelik, haberî kesret ve miktar kapalılığı.
- Sistematik karşılıkMaddi çokluğun ve niceliksel gücün ilahi adalet ve hakikat yasaları karşısındaki hükmünü belirleyen ilahi ölçü göstergesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde tek tek sayılabilir fertleri veya hadiseleri, bu birimlerin toplam kümesini ve miktarını temsil eder. ifadesi sayının bilinen ölçülerin ötesinde büyüklüğünü (kesret) gösterir. bu topluluğun ilahi sünnet içindeki akıbet fonksiyonudur; ise tarihin ibretle noktalandığı mutlak sonu veya ilahi kuşatmayı sembolize eder.