لهم
ل - ه - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
“Leim”, yarayı yumuşatmak için sürülen yağ ve benzeri yumuşatıcıdır. Melhem bu anlamdadır. Hemze elife dönüşmüştür. Nefs bir sorunla karşılaştığı zaman sıkıntıya girer. İlham ona melhem olur. Sıkıntılar beyinde çözülmüş olur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Leim”, yarayı yumuşatmak için sürülen yağ ve benzeri yumuşatıcıdır. Melhem bu anlamdadır. Hemze elife dönüşmüştür. Nefs bir sorunla karşılaştığı zaman sıkıntıya girer. İlham ona melhem olur. Sıkıntılar beyinde çözülmüş olur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.783 harfباب الهاء واللام والميم معهما
ه ل م، ه م ل، ل ه م، مهل مستعملات م ل ه، ل م ه مهملان هلم: الهَلامُ: طعامٌ يُتَّخَذ من لحم العِجْل بجِلْدِهِ. والهِلِّمان: الشّيء الكثير .
وهَلُمَّ: كلمةُ دعوةٍ إلى شَيْء. التَّثنيةُ والجمعُ والوحدان، والتّأنيثُ والتّذكيرُ فيه سواءٌ، إلّا في لغة بني سعدٍ فإنّهم يَحملونَهُ على تَصريفِ الفِعْل، فيقولون: هلُمّا وهلُمُّوا ونحو ذلك.
همل: الهَمَلُ: السُّدَى، وما ترك اللهُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR681 harfاللَهْمُ: الابتلاعُ. وقد لَهِمَهُ، إذا ابتلعه. واللُهْمومُ من النوق: الغزيرة اللبن. واللُهْمومُ: الجَوادُ من الناس والخيل. وقال:
لا تَحْسَبَنَّ بياضاً فيَّ مَنْقَصَةً إنَّ اللَهاميمَ في أقرابها بَلَقُ
واللُهامُ: الجيشُ الكثير، كأنَّه يلتهم كلَّ شيء. واللُهَيْم: الداهيةُ، وكذلك أمُّ اللُهَيْمِ. وفرسٌ لِهَمٌ: سَبَّاقٌ، كأنَّه يلتهم الأرض. واللِهَمُّ أيضاً: العظيم. ورجلٌ لِهَمٌّ: كثير العطاء.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.088 harfه ل م
هلم ، همل ، لهم ، مهل : مستعملة .
هلم : عمرو عن أبيه : الهِلِمَّان الكثير من كلّ شيء وأنشد لكُثَيِّر المحارِبيّ :
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
قال : والبَنْبان : الرَّديء من المَنْطِق .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَيْلَمان : المال الكثير ، يقال : جاء بالهَيْل والهَيْلَمان .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد في ( باب
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.299 harf(باب اللام والهاء وما يثلثهما)
(لهو) اللام والهاء والحرف المعتلّ أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على شُغْل عن شَيءٍ بشيء، والآخر على نَبْذِ شيءٍ من اليد.
فالأوَّل اللَّهْو، وهو كلُّ شيءٍ شَغَلك عن شيء، فقد ألهاك. ولَهَوتُ من اللَّهْو. ولَهِيتُ عن الشَّيء، إذا تركتَه لِغيره. والقياسُ واحدٌ وإنْ تَغيَّر اللفظُ أدنَى تغيُّر. ويقولون: إذا استأثَرَ الله تعالى بشيءٍ فالْهَ عنهُ، أي اتركْهُ ولا تشتغل به.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR984 harf- الإلهام: إلقاء الشيء في الروع، ويختص ذلك بما كان من جهة الله تعالى، وجهة الملإ الأعلى. قال تعالى: ﴿فألهمها فجورها وتقواها﴾ [الشمس/8] وذلك نحو ما عبر عنه بلمة الملك، وبالنفث في الروع كقوله عليه الصلاة والسلام: (إن للملك لمة وللشيطان لمة) (عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن للشيطان لمة بابن آدم، وللملك لمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر، وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR465 harfل ه م
ألْهَمَه الله الخيرَ: ألقاه في رُوعه.
والتهم الشيء: ابتلعه.
قال: ذبابٌ طار في لهوات ليث كذاك الليث يلتهم الذبابا والتهم الفصيل ما في ضرع أمّه: اشتفّه.
ومن المجاز: جواد يلتهم الأرض وفرس لهمٌ ولهمومٌ من اللهاميم.
وإبل لهاميم: غزارٌ أو سراع.
قال الراعي: لهاميم في الخرق البعيد نياطه وراء الذي قال الأدلاء تصبح وقوم لهاميم: أسخياء.
وجيش لهام: يغتمر من يدخله
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.229 harfاللَّهْمُ : الابْتِلاعُ . الليث : يقال لَهِمْتُ الشيءَ وقَلَّما يقال إِلاَّ الْتَهَمْت وهو ابتلاعُكه بمرّة قال جرير : ما يُلْقَ في أَشْداقِه تَلَهَّما و لَهِمَ الشيءَ لَهْماً و لَهَماً و تَلَهَّمَه و الْتَهَمَه : ابْتَلَعَه بمرّة . ورجل لَهِمٌ و لُهَمٌ و لَهُومٌ : أَكولٌ . و الـمِلْهَمُ : الكثيرُ الأَكْل . والْتَهَمَ الفصيلُ ما في الضرع : اسْتَوْفاه . و لَهِمَ الماءَ لَهْماً : جرعَه قال : جابَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR170 harf* ل ه م * * اللَّهُمَّ * معناه يا الله والميم المُشددة في آخره عِوض من حرف النداء و * الإلْهامُ * ما يُلقى في الرُّوع يقال * ألْهَمَهُ * الله و * اسْتَلْهَمَ * الله الصبر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.961 harf| | ( لَهِمَهُ ، كَسَمِعَهُ ، لَهْمًا ) ، بالفَتْح ، | ( ويَحَرَّكُ ، وتَلَهَّمَه والْتَهَمَهُ ) ، وقَلَّمَا يُقالُ | إلاَّ الْتَهَمَه ، أَيْ : ( ابْتَلَعَهُ بِمَرَّةٍ ) ، قال جَريرٌ : | % ( * ما يُلْقَ في أَشْدَاقِهِ تَلَهَّمَا * % ) % | ( ورَجُلٌ لَهِم ، كَكَتِفٍ ، وصُرَدٍ ، وصَبُورٍ ، | ومِنْبَرٍ ) ، أَيْ : ( أَكُولٌ ) . | | ( و ) رَجُلٌ لِهَمٌّ ، ( كَخِدَبٍّ : رَغِيبُ | الرَّأْيِ ) ، وقيل : (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR372 harfأَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ
4 أَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ ذ [God directed him by inspiration to that which was good, or to prosperity] (TA, art. وفق) ― -b2- أَلْهَمَهُ اِيَّاهُ He suggested it to him; (in the order of the words, he suggested to him it;) he put it into his mind.
اِلْتَهَمَ
8 اِلْتَهَمَ ذ He gulped.
لَاهُمَّ
لَاهُمَّ ذ and اللّٰهُمَّ: see اللّٰهُ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.159 harfلَهِمَ
لَهِمَ A ( n. ac. لَهْم 1 , لَهَم 4 ),
a. Gulped, gobbled down.
تَلَاْهَمَ
تَلَاْهَمَ VI ,
a. Inspired, enlightened, illumined ( God ).
b. Made to gulp.
تَلَهَّمَ
تَلَهَّمَ V ,
a. see I .
اِلْتَهَمَ
اِلْتَهَمَ VIII ,
a. see I .
b. [ pass ], Became changed ( colour ).
اِسْتَلْهَمَ
اِسْتَلْهَمَ X ,
a. Prayed for inspiration.
لِهْم
لِهْم 2 , ( pl. لُهُوْم 27 ),
a. Old, aged.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR7.062 harfلهم
لَهِمَ - يَلْهَمُ - أَلْهَمَ - يُلْهِمُ
لَهِمَ - يَلْهَمُ + كائن + شيئاً: يشعر في نفسه أنه قد تلقى وحياً أو معلومة من الله أو من الملائكة كجواب أو حل لمسألة
أَلْهَمَ - يُلْهِمُ: على وزن " أفعل " من " لَهِمَ - يَلْهَمُ ": جعله " يَلْهَمُ " بشيء: أوحى أو ألقى في نفسه معلومة كجواب أو حل لمشكلة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقل معلومات من
لهم لَهِمَ - يَلْهَمُ - أَلْهَمَ - يُلْهِمُ لَهِمَ - يَلْهَمُ + كائن + شيئاً: يشعر في نفسه أنه قد تلقى وحياً أو معلومة من الله أو من الملائكة كجواب أو حل لمسألة أَلْهَمَ - يُلْهِمُ: على وزن " أفعل " من " لَهِمَ - يَلْهَمُ ": جعله " يَلْهَمُ " بشيء: أوحى أو ألقى في نفسه معلومة كجواب أو حل لمشكلة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقل معلومات من كائن إلى آخر، من غير كلام أو نطق، بالرمز أو الإيحاء أو الإلهام أو الوسوسة "، وهي: وَحَى - يَحِيْ، خَالَ - يَخَالُ، كَهَنَ - يَكْهَنُ (كَهَنَ - يَكْهُنُ)، حَلَمَ - يَحْلُمُ، لَهِمَ - يَلْهَمُ، وَسْوَسَ - يُوَسْوِسُ
لهم - ألهم ﴿فألهمها فجورها وتقواها (8)﴾ الشمس مختار الصحاح ● [لهم] ل ه م: اللَّهُمَّ معناه يا الله والميم المُشددة في آخره عِوض من حرف النداء و الإلْهامُ ما يُلقى في الرُّوع يقال ألْهَمَهُ الله و اسْتَلْهَمَ الله الصبر الفرائد ل هـ م "فَأَلْهَمَهَا" فـي قولـه تعالـى :" فَأَلْهَمَهَا فُجـُورَهَا وَتَقْوَاهَا " (8) الشمس . أَلْهم : ألقى في روعه، وألهمها أي ألقى في النفس البشرية، وهذا يختص بما كان من جهة الله تعالى، أو من جهة الملأ الأعلى . الراغب لهم - الإلهام: إلقاء الشيء في الروع، ويختص ذلك بما كان من جهة الله تعالى، وجهة الملإ الأعلى. قال تعالى: }فألهمها فجورها وتقواها﴿[الشمس/8] وذلك نحو ما عبر عنه بلمة الملك، وبالنفث في الروع كقوله عليه الصلاة والسلام: (إن للملك لمة وللشيطان لمة) (عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن للشيطان لمة بابن آدم، وللملك لمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر، وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد بالخير، وتصديق بالحق، فمن وجد ذلك فليعلم أنه من الله، فليحمد الله، ومن وجد الأخرى فليتعوذ بالله من الشيطان الرجيم، ثم قرأ:﴾الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء{ ) أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب (عارضة الأحوذي 11/109) ؛ والنسائي)، وكقوله عليه الصلاة والسلام: (إن روح القدس نفث في روعي) (الحديث عن عبد الله بن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (إن روح القدس نفث في روعي أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها، ألا فاتقوا الله وأجملوا في الطلب) أخرجه البغوي في شرح السنة 14/304، وانظر ص 373) وأصله من التهام الشيء، وهو ابتلاعه، والتهم الفصيل ما في الضرع، وفرس لهم: كأنه يلتهم الأرض لشدة عدوه. مقاييس اللغة: (لهم) اللام والهاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ابتلاعِ شيء، ثم يقاس عليه. تقول العرب: التَهَم الشَّيء: التَقَمه. ومن هذا الباب الإلهام، كأنَّه شيءٌ أُلقِيَ في الرُّوع فالتَهَمَه. قال الله تعالى: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ [الشمس 8]. والتَهَم الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: استوفاه. وفرسٌ لهِمٌّ: سَبَّاق، كأنَّه يلتهم الأرض. واللُّهَيْم: الدَّاهية، وكذلك أمُّ اللُّهيْم، وسمِّيت لعِظمها كأنَّها تَلْهَمُ ما تلقى. ويقولون للعظِيم الكافي: اللِّهَمّ ومن الباب اللُّهمُوم: الرّجُل الجَواد. وهذا على العِظَم والسَّعة. القاموس المحيط: لَهِمَه، كسَمِعَه، لَهْماً ويُحَرَّكُ وتَلَهَّمَه والْتَهَمَهُ ابْتَلَعَهُ بِمَرَّةٍ. ورجلٌ لَهِمٌ، ككتِفٍ وصُرَدٍ وصَبورٍ ومِنْبَرٍ أكولٌ. وكخِدَبٍّ رَغيبُ الرَّأي، جوادٌ عظيمُ الكفايةِ ج لِهَمُّونَ، والبَحْرُ العظيمُ، والسابقُ الجوادُ من الخَيْلِ والناسِ، كاللِّهْمِمِ واللِّهْمِيمِ، بكسرِهما، ويُضَمُّ، وابنُ جَلْحَبٍ من جَديسٍ السابقُ الجوادُ. وأُمُّ اللُّهَيْمِ، كزُبَيْرٍ الداهيَةُ، والحُمَّى، والمَنيَّةُ، كاللُّهَيْمِ. واللُّهْمُومُ الناقةُ الغزيرةُ، والجُرْحُ الواسعُ، وجَهازُ المرأةِ، والسَّحابَةُ الغزيرَةُ القَطْرِ، والعَددُ الكثيرُ، والجَيْشُ العظيمُ، كاللُّهامِ، كغُرابٍ، والكثيرُ الخيرِ، كاللِّهَمِّ. وألْهَمَهُ الله تعالى خيراً: لَقَّنه إيَّاهُ. واسْتَلْهَمَه إيَّاهُ: سَألَه أن يُلْهِمَهُ. واللِّهْمُ، بالكسر: المُسِنُّ من الثَّوْرِ وكلِّ شيءٍ ج: لُهومٌ. ومَلْهَمٌ، كمَقْعَدٍ: ع كثيرُ النَّخْلِ. ويومُ مَلْهَمٍ: حَرْبٌ لبَنيِ تَميمٍ وحنيفةَ. والْتَهَمَ ما في الضَّرْعِ: اسْتَوْفاهُ. والْتُهِمَ لونُهُ، بضم التاءِ: تَغَيَّرَ. ولُهْمَةٌ من سَويقٍ، بالضم: سُفَّةٌ منه. وكزُبيرٍ: القِدْرُ الواسِعَةُ. تاج العروس: ( لهمه كسمعه لهما ) بالفتح ( ويحرك وتلهمه والتهمه ) وقلما يقال الا التهمه أي ( ابتلعه بمرة ) قال جرير * مايلق في أنشداقة تلهما * ( ورجل لهم ككتف وصرد وصبور ومنبر ) أي ( أكول و ) رجل لهم ( كخدب رغيب الرأى ) وقيل ( جواد عظيم الكفاية ج لهمون ) ولا يوصف به النساء ( والبحر ) اللهم ( العظيم ) الكثير الماء ( و ) اللهم ( السابق الجواد من الخليل والناس ) أما الجواد في فقد تقدم فهو تكرار وأما السباق من الخيل فهو الذى كانه يلتهم الارض أي يلتقمها كاللهمم واللهميم بكسرهما ) الاول ملحق بزهلق حكاها سيبويه ولذلك لم يدغم وعليه وجه قول غيلان * شأ ومدل سابق اللهامم * وجمع الاخيرة اللهاميم وأنشد الجوهرى للمغيرة بن حبناء وكان أبرص * لا تحسبن بياضا في منقصة * ان اللهاميم في أقرابها بلق ( ويضم ) أي يقال لهموم وعليه اقتصر الجوهرى أنشد الشعر المذكور وفى حديث على رضى الله تعالى عنه أنتم لهاميم العرب جمع لهموم الجواد من الناس ومن الخليل ( و ) لهم ( بن جلجب من ) بنى ( جديس السابق الجواد وأم اللهيم كزبير الداهية ) نقله الجوهرى وأنشد ابن برى * لقوا أم اللهيم فجهزتهم * غشوم الورد نكنيها المنونا ( و ) أيضا ( الحمى ) أيضا ( المنية ) وقال شمر أم اللهيم كنية الموت لانه يلتهم كل أحد وفى الاساس سميت المنية أم اللهيم لالتهامها الخلق وهو مجاز ( كاللهيم ) كزبير أيضا نقله الجوهرى وقال هي الداهية ( واللهموم ) بالضم ( الناقة الغزيزة ) اللبن نقله الجوهرى والجمع لها ميم ( و ) أيضا ( الجرح الواسع ) كذا في النسخ بضم الجيم وآخره حاء وفى أخرى الخرج بضم الخاء وآخره جيم وكل ذلك تصحيف والصواب الحرح الواسع ( و ) أيضا ( جهاز المرأة ) أي فرجها وهذا يدل على ان ما تقدم قبله ليس بتصحيف من النساخ بل هو من المصنف ( و ) أيضا ( السحابة الغزيز القطر و ) أيضا ( العدد الكثير و ) أيضا ( الجيش العظيم ) يقال عدد لهموم وجيش لهموم ( كاللهام كغراب ) في المعنى الاخير كأنه يلتهم كل شئ وفى الاساس جيش لهام يغتمر من دخله يغيبه في وسطه وهو مجاز ( و ) اللهموم ( الكثير الخير كاللهم ) كخدب وهذا قد تقدم فهو تكرار ( وألهمه الله تعالى خبر القنه اياه ) والالهام ما يلقى في الروع بطريق الفيض ويختص بما من جهة الله والملا الأعلى ويقال ايقاع شئ في القلب يطمئن له الصدر يخص الله به بعض أصفيائه ( واستلهمه اياه سأله أن يلهمه واللهم بالكسر المسن من الثور ) قال شيخنا الاولى والصواب من الثيران أو نحوه لان الثور مفرد لا اسم جنس ( و ) أيضا المسن من ( كل شئ ج لهوم ) بالضم قال صخرالغى يصف وعلا بها كان طفلا ثم أسدس فاستوى * فأصبح لهما في لهوم قراهب وقال ابن الاعرابي الهلم ظباء الجبال ويقال لها اللهم واحدها لهم ويقال في الجمع لهوم أيضا وقال أيضا إذا كبر الوعلى فهو لهم جمعه لهوم وقال غيرة يقال ذلك لبقر الوحش أيضا ( وملهم كمقعد ع كثير النخل ) وقد ذكره الازهرى في الرباعي قال وهى قرية باليمامة وقال السكوني لبنى نمير على ليلة من مرو قال غيرة لبنى يشكر واخلاط من بنى بكر قال طرقة يظل نساء الحى يعكفن حوله * يقلن عسيب من سرارة ملهما وقال جرير * كأن حمول الحى زلن بلعلع * من الواد والبطحاء من نخل ملهما ( ويوم ملهم حرب لبنى تميم وحنيفة ) قال داود بن متمم بن نويرة ويوم به حرب بملهم لم يكن * ليقطع حتى تدرك الدخل ثائره لدى جدول النيرين حتى تفجرث * عليه نحور القوم واحمر خاثره ( والتهم ) الفصيل ( مافى الضرع استوفاه ) وفى الاساس اشتفه ( والتهم لونه بضم التاء تغير و ) يقال ( لهمة من سويق بالضم ) أي ( سفة منه و ) اللهيم ( كزبير القدر الواسعة ) لم أجد من ذكره ولعل الصواب النهيم بالنون فانه هو الذي فسره بأنه القدر الواسعة * ومما يستدرك عليه الملهم كمقعد الاكول من الرجال ولهم الماء كفرح لهما جرعه قال جاب لها لقمان في قلاتها * ماء نقوى عالصدى هاماتها * تلهمه تلهمه لهما بجحفلاتها وابل لهاميم سريعة المشى أو كثيرته قال الراعى * لهاميم في الخرق البعيد نياطه * وجمل لهميم بالكسر عظيم الجوف وألهم كأحمد بليدة على ساحل بحر طبرستان بينها وبين آمل مرحلة قاله ياقوت واللهيماء مصغرة ممدودة ماء لبنى تميم
Mücavir kökler2 mücavir (2 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا
Hemen ona ilham ettiSonra da ona, hem kötülüğü hem de takvayı ilham edene,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لهم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وحي, نفث, قذف, لقن |
| Zıt Kök | لفظ |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi tek seferde yutmak, bütünüyle içine çekip sindirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bilginin veya ahlaki idrak kabiliyetinin nefsin derinliğine doğrudan ve aracısız akıtılması |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın yaratılışında fıtri bir ayrım ve yöneliş kapasitesi olarak ahlaki bilincin deruni kabulü |
| Kritik Hata Riski | İlhamı yalnızca şairane veya mistik bir esriklik sayarak Kur'an'daki fıtri ve ontolojik ahlak idraki boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| له | Bir şeye aniden kapılma, açgözlülükle yönelme, tüketici arzu veya alevlenme | م | Toplama, bütünüyle içine alma ve kuşatma niteliği taşıyan mim harfinin eklenmesiyle eylem; bir şeyi tek lokmada yutma, bütünüyle içine çekip yok etme ve kalbe doğrudan boca edilme anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen yönlendirici bir etkiyi ve boyun eğdirici sevk hareketini temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçsel bir uyanışı, nefes gibi dolan ani ve gizli tecelliyi simgeler. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Bütünüyle içine alma, kuşatma, yutma ve derinliğe karışma hareketini verir. |
| لهم | Yönlendirici gücün içsel bir uyanışla nefse akması ve nefsin bunu bütünüyle içine çekmesi | Dışarıdan gelen yönlendirici bir etkinin (ilahi irade) deruni bir fısıltı ve nefes halinde bilince dolması, alıcının da bunu dirençsizce yutması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir lokmayı veya sıvıyı çiğnemeden, tek hamlede bütünüyle yutmak; süt emen yavrunun memedeki bütün sütü bir kerede çekip tüketmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cerîr beytinde ağza atılan şeyin tek seferde çiğnenmeden yutulmasını bu kökle tasvir eder: ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما |
| Erken Arapça kullanım | Hızlı koşan ata yeri tek seferde yutar gibi katettiği için فرس لهمّ denilmiş; her şeyi içine çekip yutan büyük ordu için de جيش لهام tabiri kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça لهم kökü, fiziksel planda bir şeyi tek seferde, çiğnemeden yutmak ve içine çekmek anlamına dayanır. Bu kök, Güney Sami / Arap sahasında özelleşmiş bir içselleştirme ve sindirme semantiği sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan l-h-m kökü yerine yutma ve içine alma eylemleri l-ʿ-m veya l-q-m gibi fonetik akrabalarıyla temsil edilirken, Arapçada boğaz/hırıltı harfi olan he harfinin etkisiyle bu yutma eylemi daha akıcı, gizli ve engelsiz bir içe çekişe dönüşmüştür. Kullanıcının Excel notunda ileri sürdüğü merhem (لأم kökünden) ilişkisi fonetik olarak hemzenin he harfine dönüşmesi zannına dayansa da klasik filoloji bu iki kökü müstakil tutar; لهم kökünün birincil ekseni yarayı kapatmak değil, dışarıdan gelen bir nesneyi veya manayı tek seferde bütünüyle içine çekip sindirmektir (iltiham).
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yutmak, içine çekmek, sindirmek | İltiham kökünden hareketle bir mananın kalbe doğrudan atılması ve kalbin onu tereddütsüz emmesi anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | لقم ve لحم kökleriyle semantik kesişim | Kuzey Sami dillerindeki lokma ve et/bütünleşme kökleriyle kavramsal akrabalık taşır; ancak l-h-m formu Arapçada özgünleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış güvenilir bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لهم | Anlamlı | Tek hamlede yutmak, içine çekmek | Bir şeyi bütünüyle içine almak; kalbe mananın dolması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| لمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| هلم | Anlamlı | Çağırmak, bir araya getirmek | İnsanları bir eyleme veya yere davet etmek, gelmek. | Kur'an'da geçer; çağrı ve toplama yönü vardır. |
| همل | Anlamlı | Başıboş bırakmak, terk etmek | Hayvanları veya işi gözetimsiz, kendi haline salmak. | Kur'an'da geçmez; kontrolsüz bırakma anlamı taşır. |
| مله | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| مهل | Anlamlı | Yavaş davranmak, mühlet vermek | Acele etmemek, sükunetle ve zamana yayarak hareket etmek. | Kur'an'da geçer; yavaşlık ve erteleme bildirir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لهم | Merkez | İçe akıtılan bilgi ve idrak | Bilginin veya ahlaki yönelimin kalbe tek hamlede, doğrudan ve fıtri olarak yerleşmesi. | İdrakin nefse doğrudan boca edilmesi ve nefsin bunu içselleştirmesi. |
| وحي | Komşu | Gizli ve süratli bildirim | Vahiy, peygamberlere elçi veya işaretle gelen kesin ve bağlayıcı ilahi buyruktur; ilham ise fıtrata yerleştirilen ahlaki melekeleri de içerir. | Vahiyde teşri ve tebliğ esastır; ilhamda deruni kabulleniş ve ahlaki duyuş öne çıkar. |
| نفث | Komşu | Üflemek, kalbe bırakmak | Bir manayı ruha üflercesine gizlice fısıldamak; etki daha hafiftir. | İlham nefsin bütünüyle yutması iken nefes daha ziyade atma anını bildirir. |
| قذف | Komşu | Fırlatmak, atmak | Bilginin veya mananın kalbe aniden ve dışarıdan çarpıcı bir güçle sokulması. | Güç ve baskınlık vurgusu vardır; ilhamda ise içselleştirme ve kabul daha belirgindir. |
| لقن | Komşu | Sözle öğretmek, ezberletmek | Dışarıdan sözlü olarak tekrar ettirip zihne yerleştirmek. | Dışsal ve sözel bir süreçtir; ilham gibi doğrudan kalbe akmaz. |
| لفظ | Zıt | Dışarı atmak, tükürmek | Ağızdaki veya içteki bir şeyi dışarı fırlatıp atmak. | İltiham bütünüyle yutmak iken lafz dışarı tükürmek ve çıkarmaktır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لهم | Tek hamlede yutmak, kalbe doğrudan bildirmek | Somut olarak bütünüyle içine çekmeyi, soyut olarak ilahi bildirimi içerir. | Kesin |
| Latince | inspirare, ingerere | İçe solumak, içine akıtmak | Ruhani veya zihni bir etkiyi içeri üflemeyi karşılar; yutma ve özümseme nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | to inspire, to instill, to engulph | İlham etmek, aşılamak, içine çekmek | Zihne fikir aşılama boyutunu verir; ancak kökün fıtri donanım ve bütünüyle yutma kök anlamını tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | eingeben, einflößen | İçe aktarmak, telkin etmek | Zihne doğrudan bir fikrin düşürülmesini ifade eder; fiziksel sindirme yönünü içermez. | Güçlü |
| Fransızca | inspirer, inculquer | Esinlemek, benimsetmek | Ahlaki veya sanatsal duyumu zihne sokmayı anlatır; ontolojik nefis inşasını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Oxford English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَأَلْهَمَهَا (Fiil - İf'âl) | Fıtri ahlak bilincinin ve idrak kabiliyetinin nefse doğrudan yerleştirilmesi | İnsanın yaratılışı, nefsin tezkiyesi ve ahlaki sorumluluğun temellendirildiği bağlam (Şems 91:8). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi kaynakları ve epistemoloji | İlhamın herkes için geçerli nesnel ve bağlayıcı bir bilgi kaynağı olup olamayacağı tartışması. | Subjektif sezgi ve deruni idrak; bağlayıcı şeri delil sayılmaması yönünde daralma. |
| Fıkıh | Hüküm çıkarma ve ictihad | Müctehidin kalbine doğan kanaat veya haram/helal tayininde ilhamın hüccet değeri. | Kişisel vicdani tatmin ile sınırlandırılmış; kamu hukukunda delil kabul edilmemiştir. |
| Tefsir | Şems Suresi 8. ayetin tevili | Nefse hem fücurun hem takvanın ilham edilmesinin cebir mi yoksa temyiz kabiliyeti mi olduğu. | İyiyi ve kötüyü birbirinden ayırt etme fıtratının insana doğuştan öğretilmesi. |
| Hadis | Ruha üfleme ve melek telkini | Meleğin kalbe dokunuşu (لمة الملك) ve Cebrail'in ruha üflemesi (نفث في الروع) rivayetleri. | Şeytani vesvesenin zıddı olarak kalbe doğan hayırlı ve ilahi telkin. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtri ahlak ve vicdan | Deruni temyiz mefhumu | İyilik ile kötülüğü akıl yürütmeden önce kalben hissettirme | Nefsin yaratılışında fıtri olarak iyiyi ve kötüyü tanıyıp ayırt edebilme kabiliyetidir. | Kesin |
| İlmi | Sezgi ve keşif epistemolojisi | İntüisyon (içgörü / ani sıçrama) | Hipotez ve teori üretiminde zihne aniden doğan kavrayış | Rasyonel birikimin ardından gelen ani sentez ve anlama sıçramasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Basiret ve stratejik öngörü | Hızlı kriz yönetimi ve feraset | Karar anında yöneticinin doğru seçeneği tereddütsüz kavraması | Kuralların yetersiz kaldığı kritik anlarda yöneticinin adil ve isabetli adımı sezmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Teşebbüs ve risk algısı | İktisadi öngörü ve basiret | Belirsizlik ortamında doğru yatırım ve tasarrufu hissetme | Piyasadaki karmaşık işaretlerin içinde doğru tercihi hızla kavrama yeteneğidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir fonksiyona dışarıdan doğrudan başlangıç parametresi atanması (inital input / injection) | Sistemin ara işlemlere girmeden, doğrudan dış bir kaynaktan temel bir sınır ve yön değeri alarak çalışmaya başlaması gibi, nefse ahlaki yönelimin doğrudan yüklenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Doğuştan gelen ahlaki gramer (moral nativism) ve ahlaki sezgicilik | Bireyin karmaşık ahlaki durumları mantıksal çıkarsamalardan önce deruni bir duygu ve fıtri eğilimle doğrudan doğru ya da yanlış olarak kavramasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlhamı yalnızca edebiyatçıların, ressamların veya mistiklerin yaşadığı irrasyonel, duygusal ve serbest bir hayal akışı derekesine indirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ilham; bütün insanların nefsine yaratılış anında yerleştirilen, iyiyi ve kötüyü (takva ve fücur) ayırt etmeye yarayan evrensel ve ontolojik bir ahlaki bilinç donanımıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın ahlaki sorumluluğunu sadece dışsal vahiy veya toplumsal yasalara bağlayıp, içsel/fıtri ahlaki sorumluluğu ve vicdani hesabı yok saymak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ahlak felsefesinin temeline fıtratı yerleştirir; insanın iyiliği ve kötülüğü dışarıdan öğrenmeden önce de derununda bunları tanıyacak ilahi bir donanıma sahip olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı, nefsin terbiyesi, tezkiye, fıtrat ve ahlaki sorumluluk eksenindeki ayetlerde belirleyicidir (özellikle Şems 91:7-10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın zihninin ahlak bakımından boş bir levha (tabula rasa) olduğu veya insanın ahlaki doğruları yalnızca toplumsal sözleşmeyle ürettiği yanılgısını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şeyi tek lokmada, çiğnemeden bütünüyle yutmak ve bünyeye katmak.
- Soyut anlamİlahi kaynaklı ahlaki ve ontolojik bilginin nefsin derinliklerine doğrudan boca edilmesi ve nefsin bunu fıtraten benimsemesi.
- Sistematik karşılıkİnsanın ahlaki karar mekanizmasına dışarıdan bir elçi olmadan doğrudan yerleştirilen temel ayırt etme ve yönelim yetisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde insan nefsini, ilham operatörünü (içe doğrudan akıtma eylemini), fücur potansiyelini (sınırları çiğneme eğilimini), ise takva potansiyelini (korunma ve ahlaki sorumluluk bilincini) simgeler. Formül, nefsin bu iki zıt temayülü dışsal bir aracı olmaksızın doğrudan ilahi kaynaklı bir girdi olarak bünyesine aldığını sembolize eder.