نفخ
ن - ف - خ
KÖK- 20 geçiş
- 18 ayet
- 10 sîga
- 13 sözlük
Körük demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Körük demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.818 harfباب الخاء والنون والفاء معهما
خ ف ن، خ ن ف، ف ن خ، ن ف خ مستعملات خفن: الخَفَانُ: رأل النعام، الواحدة بالهاء من الذكر والأنثى.
والخَيْفان: الجراد أول ما يطير، وجرادة خَيْفانة: أشب ما تكون، وكذلك الناقة السريعة.
وخَفّانٌ: أسم أرضٍ.
خنف: صدر أَخْنَفُ، ظهر أخْنَفُ، وخَنَفُه: انهضام أحد جانبيه، فذلك الخَنَفُ.
وخَنَفَتِ الدابَّةُ تَخْنِفُ بيدها في السير أي تضرب بها نشاطاً، وفيه بعض الميل. يقال: ناقةٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR411 harfنَفَخَ فيه، ونَفَخَهُ أيضاً لغة. ونَفَخَ بها، حَبَقَ. والمِنْفاخُ: الذي يُنْفَخُ فيه. وقولهم: ما بالدار نافِخُ ضَرَمَةٍ، أي ما بها أحد. وانْتَفَخَ الشيء، وربَّما قالوا: انْتَفَخَ النهار، أي علا. ورجلٌ ذو نَفْخٍ، وذو نَفْجٍ بالجيم، أي صاحب فخرٍ وكِبرٍ. ويقال: أجد نَفْخَةً، ونُفْخَةً، ونِفْخَةً، إذا انتفخ بطنه. ويقال: رجلٌ أنفَخُ بيِّن النَفَخِ، للذي في خُصْيَيْهِ نَفْخَةٌ. والنَفْخاءُ من الأرض،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.191 harfخ ن ف
خنف ، خفن ، نخف ، نفخ ، فنخ : مستعملة .
خفن : قال الليث : خَفَّانُ النَّعَامِ : رَأْلُها _
الواحدةُ خَفّانةٌ _ وهو فَرْخُها .
قلتُ : هذا تَصْحِيف ، والذي أراد الليثُ :
الحَفَّانُ _ بالحاء _ وهي رِئَالُ النَّعام .
وقد مرَّ تفسيرُها مُشْبَعاً ، في باب ) ( حَفَّ ) (
مِن مُضاعَف حرف الحاء ، والخاءُ فيه
خطَأٌ .
قلتُ : وخَفَّانُ : مَوْضِعٌ .
وهو مَأْسَدَة بين الثِّني وعُذَيْبٍ .
وفيه غِيَاضٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR346 harf- النفخ: نفخ الريح في الشيء. قال تعالى: ﴿يوم ينفخ في الصور﴾ [طه/ 102]، ﴿ونفخ في الصور﴾ [الكهف/99]، ﴿ثم نفخ فيه أخرى﴾ [الزمر/68]، وذلك نحو قوله: ﴿فإذا نقر في الناقور﴾ [المدثر/8] ومنه نفخ الروح في النشأة الأولى، قال: ﴿ونفخت فيه من روحي﴾ [الحجر/29] يقال: انتفخ بطنه، ومنه استعير: انتفخ النهار: إذا ارتفع، ونفخة الربيع حين أعشب، ورجل منفوخ. أي: سمين.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR389 harfن ف خ
" نفخ في الصور ".
وكم بين النّفختين.
ونفخ في النار.
ونفخ النار بالمنفاخ وهو الكير.
ونصبوا على النار المنافيخ.
ونفخت في الزقّ فانتفخ ونفّخت فيه فتنفّخ.
وهو يجد نفخة في بطنه ونفخةً: انتفاخاً من طعام وغيره.
وعلى الماء والشراب نفّاخات.
ومن المجاز: انتفخ النهار: علا.
ورجل منفوخ: سمين.
ونفخ شدقيه: تكبّر.
وجاءت نفخة الربيع: أيام إعشابه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.176 harfالنَّفْخ: معروف، نَفَخ فيه فانْتَفَخ. ابن سيده: نَفَخ بفمه يَنْفُخ نَفْخاً إِذا أَخرج منه الريح يكون ذلك في الاستراحة والمعالجة ونحوهما؛ وفي الخَبر: فإِذا هو مُغْتاظٌ يَنْفُخُ؛ ونَفخ النارَ وغيرها ينفُخها نَفْخاً ونَفِيخاً.
والنَّفيخُ: الموكل بنَفْخ النار؛ قال الشاعر:
في الصبْح يَحْكي لَوْنَهُ زَخِيخُ،
مِنْ شُعْلَةٍ، ساعَدَها النَّفيخُ
قال: صار الذي ينفُخ نَفيخاً مثل الجليس ونحوه لأَنه لا
يزال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR165 harf* ن ف خ * * نَفَخَ * فيه ونَفَخَهُ أيضا لغة قال الشاعر % ولا خراسان حتى ينفخ الصور % وبابه نصر يقال أجد * َُنِفْخَةً * بفتح النون وضمها وكسرها إذا * انْتَفَخَ * بطنه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.655 harfنفخ بفمه ينفخ نفخا إذا أخرج منه الريح، يكون ذلك في الاستراحة والمعالجة ونحوهما، قاله ابن سيده. كنفخ تنفيخا. قال شيخنا: استعملوا نفخ لازما وهو الأكثر، وقد يتعدى، كما قاله جماعة، وقرىء به في الشواذ، كما أشار إليه الخفاجي في العناية أثناء الأنبياء، فلا يعتد بقول أبي حيان أنه لا يتعدى ولا يكون إلا لازما، بعد وروده في القرآن، ولو شاذا، انتهى. وما بالدار نافخ ضرمة، أي أحد ويقال: نفخ الصور ونفخ فيه،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.895 harfنَفَخَ بِفَمِهِ
1 نَفَخَ بِفَمِهِ ذ , (K,) aor. نَفُخَ , [accord, to Golius and Freytag, incorrectly, نَفَخَ ; see Kur, iii. 43, &c.] inf. n. نَفْخٌ; (Msb;) and ↓ نفّخ, (K,) inf. n. تَنْفِيخٌ; (TA;) He blew with his mouth; sent forth wind from his mouth; (K;) this is done in taking rest, and in labour or exertion, and the like. (L.) نَفَخَ is mostly used as a neut. v.; but sometimes it is trans.,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.558 harfنَفَخ
نَفَخ U ( n. ac. نَفْخ 1 ),
a. Blew; puffed.
b. [ Bi ], Inflated, blew out.
c. [ Bi ], Emitted.
d. [ Bi ], Led to.
e. Was advanced ( morning ).
f. [ acc. & Min ], Suggested to.
نَفَّخَ
نَفَّخَ II ,
a. see I (a) .
تَنَفَّخَ
تَنَفَّخَ V ,
a. see VIII (a) .
اِنْتَفَخَ
اِنْتَفَخَ VIII ,
a. Was inflated &c.; was puffed up, conceited.
b. Was high; protruded.
c. Was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok15.681 harfنفخ
نَفَخَ - يَنْفُخُ
نَفَخَ - يَنْفُخُ + كائن + شيئاً ( هواء - ريح - روح): يخرجه ويدفعه بقوة وبضغط عال: يضغط الهواء في فمه أو في منفاخ ثم يطلقه بقوة فيخرج عاصفاً
نَفَخَ - يَنْفُخُ + كائن + شيئاً + في كائن: يخرجه ثم يدفعه بضغطه بقوة ليجعله يدخل في الكائن الآخر: يضغط الهواء في فمه أو في منفاخ ثم يطلقه بقوة موجهاً إياه ليدخل في كائن آخر
واللفظ
Sîgalar(10)
- وَنُفِخَÜflenildi+1 anlam(وَفُعِلَ)×4
- يُنْفَخُÜflenilir(يُفْعَلُ)×4
- نُفِخَÜflenildi(فُعِلَ)×3
- فَنَفَخْنَاHemen üfledik(فَفَعَلْنَا)×2
- وَنَفَخْتُVe üfledim(وَفَعَلْتُ)×2
- انْفُخُواÜfleyin(افْعُلُوا)×1
- فَأَنْفُخُHemen üflerim(فَأَفْعُلُ)×1
- فَتَنْفُخُHemen üflersin(فَتَفْعُلُ)×1
- نَفْخَةٌÜflemek(فَعْلَةٌ)×1
- وَنَفَخَVe üfledi(وَفَعَلَ)×1
Mücavir kökler91 mücavir (118 toplam)
- صور
10 ortak ayet · Sûr
- روح
6 ortak ayet · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
- برص
2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- كمه
2 ortak ayet · Kataraktlı
- هيأ
2 ortak ayet · Biçim gibi
- سوي
4 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- يوم
7 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- فرج
2 ortak ayet · Ferc
- حصن
2 ortak ayet · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
- طين
2 ortak ayet · Döllenmiş yumurta
- بنو
4 ortak ayet · Oğullar
- ذخر
1 ortak ayet · Ambara koyarsınız
Geçtiği ayetler(18)
وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا
Ve üflenildiO gün; Biz, onları bırakırız, dalgalar halinde birbirlerine girerler. Sur’a üflenince hepsini bir araya toplarız.
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ
ÜflenildiSur’a üflendi. Bir de bakarsınız ki onlar kabirlerinden koşarak Rabblarına doğru çıkmaktadırlar.
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ
ÜflenildiVe Sur’a üflenmiştir. Artık Allah’ın dilediği bir yana, göklerde olanlar ve yerde olanlar baygın düşmüştür. Sonra ona bir daha üflenmiş ve bir de bakacaksın ki ayakta bakınıp duruyorlar.
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ
ÜflenildiSur’a üfürülmüştür. İşte bu; geleceği vaadedilen gündür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نفث, نفح, نقر |
| Zıt Kök | همد |
| Çekirdek Özet 1 | Ağızdan, körükten veya bir kaynaktan hava/rüzgâr çıkararak bir nesnenin içine doğru üflemek, onu hava ile doldurup şişirmek, kabartmak ve yükseltmek. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin veya elçilerin bir kalıba/bütünlüğe hayat ve canlılık ilkesi aktarması; kıyamet ve yeniden diriliş sürecinde Sûr borusu vasıtasıyla kozmik ve ontolojik dönüşümü başlatması. |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif ve cansız maddeye dışsal bir etkiyle hacim, enerji, dirilik ve hareket kazandıran kurucu veya dönüştürücü sevk mekanizması. |
| Kritik Hata Riski | Kökün maddi olarak hava üfleme boyutunun lafızcı bir darlıkla Tanrı’ya cisim isnat edecek şekilde anlaşılması veya Sûr’a üflenmenin yalnızca mitolojik bir ses çıkarma eylemine indirgenerek kozmik diriliş ve inşa boyutunun gözden kaçırılması. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | Bir şeyin içinden dışına doğru bir maddenin, havanın, sıvının veya parçacığın itilerek çıkması, ayrılması, savrulması veya hareketlenmesi. Bu çekirdek نفث (ağızdan hafifçe üfürmek), نفح (esintinin ve kokunun yayılması), نفد (tükenip dışarı çıkma), نفذ (delip geçme), نفر (ürküp uzaklaşma), نفس (soluk alıp verme) ve نفش (kabartıp dağıtma) köklerinde açıkça görülür. | خ | Boğazın hırıltılı ve sürtünmeli çıkışıyla karakterize olan خ harfi, itilen havanın bir hacim içine girerek orada basınç, kabarma, şişme, boşluk doldurma ve belirgin bir yükselme oluşturması yönünde anlamı özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, tohum, su yılanı veya balık; hareket, süreklilik, içten gelen canlılık ve akış. | İçeride potansiyel olarak saklı duran canlılığın ve akıcı hareketin başlangıç noktasını simgeler. |
| ف | Ağız; açıklık, nefes çıkışı, kenar, fışkırma noktası. | İçerideki gücün, soluğun veya havanın bir menfezden basınçla dışarı yöneltilmesini ve sevk edilmesini temsil eder. |
| خ | İkiz harf türetmesi olarak ح (çit, koruma, sınır) imgesinden sürtünmeli ve hırıltılı ses niteliğiyle ayrışır; engeli aşarak kabaran, boşluk içine yayılan ve genişleyen sınır hareketi. | Basınçla sevk edilen havanın ulaştığı ortamda oluşturduğu şişkinlik, genişleme, kabarma ve hacimsel doluluk hareketini gösterir. |
| نفخ | Canlı bir akışın bir menfezden basınçla fışkırtılarak bir hacmi doldurması ve onu kabartarak dönüştürmesi. | Canlılık taşıyan bir soluğun ya da rüzgârın bir odaktan çıkarak hedeflenen yapıya nüfuz etmesi, ona hacim, hareket, can veya kozmik titreşim kazandırması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızdan veya bir aletten (körük) hava çıkararak ateşi alevlendirmek; tulum, karın veya herhangi bir içi boş nesneyi havayla doldurup şişirmek; bir uzvun veya toprağın kabarması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru‘be veya recez şairlerinin ateş körükleyen kimseyi nitelemek için kullandığı beyitte ateşi canlandıran kişi için türetilen kullanım: في الصبح يحكي لونه زخيخ / من شعلة ساعدها النفيخ |
| Erken Arapça kullanım | Ateşi yakmak için kullanılan araç için demirci körüğü anlamında kullanılan منفاخ ve evde hiç kimsenin kalmadığını anlatan «evde bir ocak alevlendirecek kimse yok» deyimi: ما بالدار نافخ ضرمة |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça نفخ kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde üflemek, soluk vermek, körükle hava basmak ve şişirmek anlamlarıyla ortak bir morfo-semantik alana dayanır. İbranicede aynı fonetik denkliğe sahip olan nāpaḥ (נָפַח) fiili, ağızla veya körükle ateşe üflemek, can soluğu vermek ve öfkeyle solumak anlamlarında kökle tam bir örtüşme sergiler. Süryanicede npaḥ (ܢܦܚ) biçimi hava ile doldurmak, şişmek, üflemek ve kabarmak manalarında yerleşik bir kullanıma sahiptir. Akadcada ise napāḫu(m) kökü parlamak, ateşi tutuşturmak, alevlendirmek, doğmak (güneş ve yıldızlar için) ve şişmek anlamlarını taşıyarak Sami dillerinin ortak çekirdeğinde üfleme eylemi ile ateşin/ışığın canlandırılması arasındaki doğrudan bağı teyit eder. Kök, ortak Sami mirasından Arapçaya hem fiziksel hava akımı ve şişme hem de hayat verme ve kozmik uyanış anlamlarını koruyarak intikal etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نف çekirdeğinden türeyen hava itme ve şişirme | Kök, içkin bir havanın menfezden dışarı salınmasıyla ateşin alevlendirilmesi ve esnek cisimlerin kabartılması temelinde biçimlenmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāpaḥ, Süryanice npaḥ, Akadca napāḫu | Ateşi canlandırmak için hava üfleme, soluk verme, şişme ve ışığın/canlılığın parlaması müşterek semantik tabanı oluşturur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde üfleme ve solukla ilgili bazı fonetik benzerlikler | Afro-Asyatik katmanda nefes ve hava hareketi bildiren iki sesli ilksel köklerle tipolojik paralellik kurulabilir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, CAD, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفخ | Anlamlı | Üflemek, şişirmek, kabartmak | Ağız veya körükle hava vererek doldurmak, canlandırmak, hacim kazandırmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نخف | Anlamlı | Burundan hava/ses çıkarmak, kibirlenmek | Burnun deliklerinden sert soluk çıkarma, homurdanma ve bu hareketten türeyen büyüklenme hâli. | Kur'an'da geçmez; ters yönlü soluk hareketiyle ilgilidir. |
| فنخ | Anlamlı | Ezmek, boyun eğdirmek, üstün gelmek | Birini zorla bastırıp gururunu kırmak, başını ezmek. | Kur'an'da geçmez; şişmenin zıddı olan ezilme hareketidir. |
| فخن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir kök olarak anlamlı kullanımına rastlanmaz. | Mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| خنف | Anlamlı | Burundan konuşmak, boyun bükmek | Sesin genizden çıkması veya devenin yürürken başını bir tarafa eğmesi. | Kur'an'da geçmez; hava çıkış yolunun daralmasıyla ilgilidir. |
| خفن | Anlamlı | Hızlı ve hafif adımlarla yürümek | Devekuşu yavrusu (el-hafân) veya hızlıca geçip gitme hareketi. | Kur'an'da geçmez; hafif ve hızlı hareket bildirir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفخ | Merkez | Hava üfleyerek şişirme ve canlandırma | Bir menfezden kuvvetle hava iterek bir yapıyı doldurma, yükseltme ve alevlendirme. | İçi boş bir yapıyı bütünüyle dolduran ve canlandıran kesintisiz ve güçlü üfleme eylemidir. |
| نفث | Komşu | Tükürüksüz veya hafif nemli üfürme | نفخ eylemine göre daha zayıf, noktasal ve genellikle dudak ucundan az bir tükürük veya nefesle yapılan üfürme. | Büyü, efsun veya yaraya hafif nefes değdirme bağlamında kullanılır; hacimsel şişirme içermez. |
| نفح | Komşu | Esinti ve yayılma | İtici bir basınç olmaksızın kokunun, rüzgârın veya bağışın kendiliğinden etrafa tatlı ve hafifçe yayılması. | Basınçlı ve hedefli hava üflemesinden ziyade etrafa sirayet eden yumuşak yayılımı ifade eder. |
| نقر | Komşu | Vurarak ses çıkarma | Bir alete veya boruya (nâkûr) çarparak, tıklatarak veya vurarak ses çıkarma. | Sûr’a üfleme fiilinin ses boyutuyla örtüşür ancak hava verme değil darbe ile ses üretme nüansını taşır. |
| همد | Zıt | Sönme, canın çekilmesi, yatışma | Ateşin sönüp kül olması, canlılığın topraktan veya bedenden çekilip hareketsiz kalması. | نفخ ile alevlenen veya canlanan yapının enerjisini, havasını ve diriliğini kaybedip sönmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفخ | Hava üflemek, şişirmek, can vermek | Ağız, körük veya benzeri vasıtayla hava iterek hacim kazandırmak ve canlandırmak. | Kesin |
| Latince | inflare, sufflare, inspirare | İçine üflemek, şişirmek, soluk zerk etmek | Inflare fiziksel şişirmeyi, inspirare ise ilahi veya manevi soluğun aktarılmasını tam karşılar. | Kesin |
| İngilizce | to blow, to inflate, to breathe into | Üflemek, hava basıp şişirmek, içine solumak | Fiziksel hava akımını to blow, hacimsel şişmeyi to inflate, ruh aktarımını breathe into karşılar. | Kesin |
| Almanca | blasen, aufblasen, einhauchen | Üflemek, şişirmek, içine nefes vermek | Aufblasen dışsal hacimsel kabarmayı, einhauchen ise can/ruh bahşetme boyutunu verir. | Kesin |
| Fransızca | souffler, gonfler, insuffler | Üflemek, şişirmek, içine üfleyerek aktarmak | Insuffler kelimesi tıbbi ve teolojik anlamda nefesin/ruhun bir kalıba aktarılmasını doğrudan karşılar. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Sûr’a üflenme (`نُفِخَ فِي الصُّورِ`) | Kozmik yok oluş ve diriliş çağrısı | Kıyametin kopuş anında evrendeki düzenin bozulması ve ardından kabirlerden diriliş için ilahi emrin ses ve titreşimle tecelli etmesi bağlamında (Kehf 18:99, Zümer 39:68, Tâhâ 20:102). |
| İnsana ruh üflenmesi (`وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي`) | Ontolojik canlanma ve bilinç bahşedilmesi | Hz. Âdem’in çamurdan şekillendirilmiş organik bedenine ilahi emirden olan ruhun aktarılması ve insanın canlı bir varlık hâline gelmesi bağlamında (Hicr 15:29, Sâd 38:72, Secde 32:9). |
| Hz. Meryem’e ruh üflenmesi (`فَنَفَخْنَا فِيهِ / فِيهَا مِنْ رُوحِنَا`) | Mucizevi yaratılış ve dölleme/can verme | Hz. Îsâ’nın biyolojik bir erkek müdahalesi olmaksızın Cebrail vasıtasıyla ilahi bir kelime ve ruh ilka edilerek var edilmesi bağlamında (Enbiyâ 21:91, Tahrîm 66:12). |
| Hz. Îsâ’nın çamurdan kuşa üflemesi (`فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا`) | İcaz ve peygamberlik mucizesi | Şekillendirilmiş kuş heykeline ilahi izinle üflenerek ona biyolojik can ve uçma yetisi kazandırılması bağlamında (Âl-i İmrân 3:49, Mâide 5:110). |
| Ateşi körükleme (`قَالَ انْفُخُوا`) | Maddi inşa ve metalurjik enerji üretimi | Zülkarneyn’in demir kütlelerini eritip set inşa etmek amacıyla ateşi harlatmak için körüklerle hava üfletmesi bağlamında (Kehf 18:96). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ruhun mahiyeti ve nefhu’r-rûh; tenzih meselesi | Allah Teâlâ’nın insana «ruhumdan üfledim» buyurmasındaki üfleme fiilinin tecsîm ve teşbihe yol açmadan tevil edilmesi; ruhun mahluk oluşu ve izafetin teşrif amaçlı olduğu tartışması. | Maddi nefes vermekten arındırılarak ilahi kudretin ve can bahşetme iradesinin tecellisi olarak anlam daralması. |
| Fıkıh | Ceninin hakları ve kürtaj yasağının sınırı | Anne karnındaki cenine ruhun ne zaman üflendiği (hadislerdeki 120 gün veya modern embriyolojik tespitler) ve bu andan itibaren ceninin tam bir hukuki şahsiyet kazanıp kazanamayacağı meselesi. | Biyolojik dokudan insani nefse geçişi belirleyen hukuki dönüm noktası. |
| Tefsir | Sûr’un mahiyeti ve nefhaların sayısı | Sûr’un maddi bir boru mu yoksa nurani/kozmik bir mekanizma mı olduğu; üflemenin iki defa mı (sa‘k ve kıyâm) yoksa üç defa mı (feza‘, sa‘k, kıyâm) gerçekleştiği üzerine ayetlerin cem edilmesi. | Kozmik uyanış, diriliş ve toplanma sesinin semantik boyutuna odaklanma. |
| Hadis | Ölüm sonrası diriliş ve yaratılış evreleri | Cebrail’in cenine ruhu üflemesi, İsrafil’in Sûr’u üflemek üzere hazır beklemesi ve iki üfleme arasındaki kırk birimlik zaman fasılasına dair rivayetler. | İlahi emrin bir melek vasıtasıyla fiziki âleme aktarılması sürecinin tasviri. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve diriliş ontolojisi | Canlandırma ve uyanış ilkesi | Maddeye hayat ve şuur aşılamak; zamanı kozmik çağrıyla kapatıp açmak. | Maddi bedenin bir ruhla tahkim edilerek sorumlu varlık kılınması ve kıyamet günü Sûr ile yeniden varoluş boyutuna sevk edilmesi. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel dönüşüm ve termodinamik | Oksijen/hava sevk mekanizması | Yanma tepkimesini hızlandırmak, metal ergitmek ve form kazandırmak. | Zülkarneyn kıssasında görüldüğü üzere körükleme yoluyla havanın enerjiyi yükseltmesi, teknolojik ve metalurjik inşayı mümkün kılması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal uyanış ve harekete geçirme | Seferberlik ve diriliş çağrısı | Dağınık, uyuşmuş veya atıl kitleleri bir nida/vizyon ile ayağa kaldırmak. | Sûr nidasının tüm ölüleri diriltip divana toplaması gibi, siyasi liderliğin toplumu ortak amaca sevk eden güçlü çağrısı. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim dinamizmi ve sermaye dolaşımı | Piyasaya likidite ve enerji enjeksiyonu | Durgunlaşan ekonomik yapıya girdi sağlayarak üretimi canlandırmak. | Körüğün ateşi alevlendirip sanayiyi işletmesi gibi, atıl duran kaynakların iktisadi dolaşıma üflenerek katma değer üretmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınçlı akışkan dinamiği ve enflasyon/şişme teorisi | Kapalı veya esnek bir sisteme harici bir kütle/enerji akısı sağlandığında sistemin hacminin ve iç basıncının artması; kozmolojide erken evrenin ani genişleme (enflasyon) safhası. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik canlandırma ve psiko-sosyal uyanış | Pasif, depresif veya örgütsüz bir birey/toplum zihnine dışarıdan güçlü bir anlam, ideal veya vizyon aktarılarak kolektif motivasyonun ve eylemin aniden yükseltilmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel dudak hareketiyle hava üflemekten veya körükten ibaret görülmesi; teolojik bağlamda ise bunun antropomorfik bir yaklaşımla Tanrı’nın maddi bir nefes vermesi şeklinde lafzen sınırlandırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, atıl ve cansız olan organik çamurdan medeniyet kurucu insana geçişin ontolojik sıçramasını, metalurjik sanayi hamlesini (körükleme) ve evrenin nihai biyolojik ve kozmolojik diriliş mekanizmasını (Sûr) kapsayan kuşatıcı bir dönüşüm eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışındaki ilahi boyutu biyolojik bir nefes alışverişine indirgeyerek ruhun yüksek ahlaki ve ontolojik değerini gözden kaçırmak; Sûr hadisesini salt mitolojik bir boru ötüşü sayarak evrensel dönüşümün ve diriliş nizamının ciddiyetini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ontolojisinde maddenin nasıl hayata dönüştüğünü (insanın yaratılışı), tarihin nasıl sona erip ebedi boyutun nasıl açıldığını (Sûr üflemesi) ve yeryüzü imarının enerji/teknoloji boyutunu (metalurji) birbirine bağlayan temel eylem köküdür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın ilk yaratılışı ve Cebrail vasıtasıyla Hz. Meryem’e can ilka edilmesini anlatan ayetlerde; Zülkarneyn kıssasındaki teknik inşa ayetinde; eskatolojik kıyamet ve diriliş sahnelerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışı sadece tesadüfi biyolojik evrim veya salt cansız bir mekanizma olarak gören yaklaşımları tashih eder; hayatiyetin kaynağının maddeye dışarıdan lütfedilen ilahi bir emir/enerji olduğunu gösterir. Ayrıca tecsîm ve teşbih sapmalarına karşı dilsel metaforun derinliğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kaynaktan veya menfezden hava/rüzgâr iterek ateşi alevlendirmek, kapalı bir kabı hava ile doldurarak şişirmek ve kabartmak.
- Soyut anlamDurgun, atıl ve cansız bir yapıya dışsal bir merkezden irade, enerji ve canlılık transfer ederek onu dönüştürmek, harekete geçirmek ve uyandırmak.
- Sistematik karşılıkPotansiyel durumdaki bir varlık alanına kurucu parametrenin enjekte edilmesi suretiyle sistemin yeni bir faz ve boyuta geçirilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sistemin (çamur beden, sönük kömür, ölü kabir ehli) başlangıçtaki atıl ve cansız durumunu; dışarıdan içeriye doğru yöneltilen kurucu üfleme akısını; ise ulaşılan yeni varoluş durumunu temsil eder. Zaman içindeki enerji ve canlılık gradyanının artışı (), sistemin uyku/ölüm hâlinden () aktif, bilinçli ve dirilmiş bir sisteme () sıçramasını matematiksel olarak ifade eder.