نقب
ن - ق - ب
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Geçit, yarık, delik demektir. Topluluğun kefili anlamına da gelmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Geçit, yarık, delik demektir. Topluluğun kefili anlamına da gelmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.834 harfالقاف والنون والباء معهما
ق ن ب، ن ق ب، ب ن ق، ن ب ق مستعملات قنب: القُنْبُ: جراب قضيب الدابة، وإذا كني عما يخفض من المرأة قيل: قُنْبُها.
والقُنْبُ: شراع ضخم من أعظم شرع السفينة.
والمِقنَّبُ زهاء ثلاث مئة من الخيل.
والقِنَّبُ: من الكتان.
والقِنيبُ: الجماعة من الناس.
نقب: النَّقْبُ في الحائط ونحوه يخلص فيه إلى ما وراءه، وفي الجسد يخلص فيه إلى ما تحته من قلب أو كيد. والبيطار ينقب في بطن الدابة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.706 harfالنقبُ: الطريق في الجبل، وكذلك المَنْقَبُ والمَنْقَبَةُ. ونقَبَ الجدارَ نَقْباً، واسم تلك النَقْبَةِ نَقْبٌ أيضاً. ونَقَبَ البَيْطارُ سُرَّةِ الدابَّة ليخرج منها ماء أصفر، وتلك الحديدة مِنْقَبٌ. والمكان مَنْقَبٌ بالفتح. والناقبة: قَرْحَةٌ تخرج بالجنب تهجم على الجوف. والنُقْبَةُ بالضم: أوَّل ما يبدو من الجَرَبِ قِطعاً متفرِّقة؛ وجمعها نُقْبٌ. قال دريد بن الصمة:
مُتَبَذِّلاً تبدو مـحـاسـنُـهيضعَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.031 harfق ن ب
قنب ، قبن ، نقب ، نبق ، بقن ، بنق : مستعملات .
بقن : أمَّا بقن : فإنَّ الليث أهمله .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أبقَنَ الرجلُ : إذا خصب جَنابُه واخضرَّت فعاله .
قنب : قال الليث : القُنْب : جِرَابُ قضيب الدابة وإذا كُنِيَ عما يُخفضُ من المرأة قيل قنْبُها .
قال : والقُنْب : شِراعٌ ضَخْم من أعظم شُرُع السفينة . والمِقْنب : زُهاءُ ثلاثمائة من الخَيل . والقِنّب : من الكتان . والقَنِيب :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.417 harf(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل) النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR541 harf- النقب في الحائط والجلد كالثقب في الخشب، يقال: نقب البيطار سرة الدابة بالمنقب، وهو الذي ينقب به، والمنقب: المكان الذي ينقب، ونقب الحائط، ونقب القوم: ساروا. قال تعالى: ﴿فنقبوا في البلاد هل من محيص﴾ [ق/36] وكلب نقيب: نقبت غلصمته ليضعف صوته. والنقبة: أول الجرب يبدو، وجمعها: نقب، والناقبة: قرحة، والنقبة: ثوب كالإزار سمي بذلك لنقبة تجعل فيها تكة، والمنقبة: طريق منفذ في الجبال، واستعير لفعل الكريم؛
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.133 harfن ق ب
نقب الحائط.
ونقب البيطار سرّة الدابّة بالمنقب فأخرج ماءً أصفر.
قال يصف فرساً: كالسّيد لم ينقب البيطار سرّته ولم يسمه ولم يلمس له عصباً وكلب نقيب: نقبت حنجرته ليضعف صوته فلا يدلّ على اللئيم بنباحه.
وخرجت به الناقبة والنّقابة: قرحة تخرج بالجنب تهجم على الجوف رأسها من داخل.
ونقب خفّ البعير: رقّ وتثقّب.
قال: ما إن بها من نقبٍ ولا دبر ونقّب عنه ونقّر: بحث.
"
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.846 harfالنَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً. وشيءٌ نَقِيبٌ: مَنْقُوب؛ قال أَبو ذؤَيب:
أَرِقْتُ لذِكْرِه، مِنْ غيرِ نَوْبٍ، * كَما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ يعني بالـمَوْشِـيِّ يَراعةً. ونَقِبَ الجِلْدُ نَقَباً؛ واسم تلك النَّقْبة نَقْبٌ أَيضاً. ونَقِبَ البعيرُ، بالكسر، إِذا رَقَّتْ أَخْفافُه.
وأَنْقَبَ الرجلُ إِذا نَقِبَ بعيرُه. وفي حديث عمر،
رضي اللّه عنه: أَتاه أَعرابيّ
النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً. وشيءٌ نَقِيبٌ: مَنْقُوب؛ قال أَبو ذؤَيب: أَرِقْتُ لذِكْرِه، مِنْ غيرِ نَوْبٍ، * كَما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ يعني بالـمَوْشِـيِّ يَراعةً. ونَقِبَ الجِلْدُ نَقَباً؛ واسم تلك النَّقْبة نَقْبٌ أَيضاً. ونَقِبَ البعيرُ، بالكسر، إِذا رَقَّتْ أَخْفافُه. وأَنْقَبَ الرجلُ إِذا نَقِبَ بعيرُه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَتاه أَعرابيّ فقال: إِني على ناقة دَبْراءَ عَجْفاءَ نَقْباءَ، واسْتَحْمَله فظنه كاذباً، فلم يَحْمِلْه، فانطَلَقَ وهو يقول: أَقْسَمَ باللّهِ أَبو حَفْصٍ عُمَرْ: * ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ أَراد بالنَّقَبِ ههنا: رِقَّةَ الأَخْفافِ. نَقِبَ البعيرُ يَنْقَبُ، فهو نَقِبٌ. وفي حديثه الآخر قال لامرأَةٍ حَاجَّةٍ: أَنْقَبْتِ وأَدْبَرْتِ أَي نَقِبَ بعيرُك ودَبِرَ. وفي حديث علي، عليه السلام: ولْيَسْـتَأْنِ بالنَّقِبِ والظَّالِـع أَي يَرْفُقْ بهما، ويجوز أَن يكون من الجَرَب. وفي حديث أَبي موسى: فنَقِـبَتْ أَقْدامُنا أَي رَقَّتْ جُلودُها، وتَنَفَّطَتْ من الـمَشْيِ. ونَقِبَ الخُفُّ الملبوسُ نَقَباً: تَخَرَّقَ، وقيل: حَفِـيَ. ونَقِبَ خُفُّ البعير نَقَباً إِذا حَفِـيَ حتى يَتَخَرَّقَ فِرْسِنُه، فهو نَقِبٌ؛ وأَنْقَبَ كذلك؛ قال كثير عزة: وقد أَزْجُرُ العَرْجاءَ أَنْقَبُ خُفُّها، * مَناسِمُها لا يَسْتَبِلُّ رَثِـيمُها أَراد: ومَناسِمُها، فحذف حرف العطف، كما قال: قَسَمَا الطَّارِفَ التَّلِـيدَ؛ ويروى: أَنْقَبُ خُفِّها مَناسِمُها. والـمَنْقَبُ من السُّرَّة: قُدَّامُها، حيث يُنْقَبُ البَطْنُ، وكذلك هو من الفرس؛ وقيل: الـمَنْقَبُ السُّرَّةُ نَفْسُها؛ قال النابغة الجعدي يصف الفرس: كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِـيفِه، * إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالـمَنْقَبِ، لُطِمْنَ بتُرْسٍ، شديد الصِّفَا * قِ، من خَشَبِ الجَوْز، لم يُثْقَبِ والـمِنْقَبةُ: التي يَنْقُب بها البَيْطارُ، نادرٌ. والبَيْطارُ يَنْقُبُ في بَطْنِ الدابة بالـمِنْقَبِ في سُرَّته حتى يَسيل منه ماء أَصْفر؛ ومنه قول الشاعر: كالسِّيدِ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، * ولم يَسِمْه، ولم يَلْمِسْ له عَصَبا ونَقَبَ البَيْطارُ سُرَّة الدابة؛ وتلك الحديدةُ مِنْقَبٌ، بالكسر؛ والمكان مَنْقَبٌ، بالفتح؛ وأَنشد الجوهري لـمُرَّة بن مَحْكَانَ: أَقَبّ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، * ولم يَدِجْهُ، ولم يَغْمِزْ له عَصَبا وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَنه اشْتَكَى عَيْنَه، فكَرِهَ أَنْ يَنْقُبَها؛ قال ابن الأَثير: نَقْبُ العَيْنِ هو الذي تُسَمِّيه الأَطباءُ القَدْح، وهو مُعالجةُ الماءِ الأَسْودِ الذي يَحْدُثُ في العين؛ وأَصله أَن يَنْقُر البَيْطارُ حافر الدابة ليَخْرُجَ منه ما دَخل فيه. والأَنْقابُ: الآذانُ، لا أَعْرِفُ لها واحداً؛ قال القَطامِـيُّ: كانتْ خُدُودُ هِجانِهِنَّ مُمالةً * أَنْقابُهُنَّ، إِلى حُداءِ السُّوَّقِ ويروى: أَنَقاً بِهنَّ أَي إِعْجاباً بِهنَّ. التهذيب: إِن عليه نُقْبةً أَي أَثَراً. ونُقْبةُ كُلِّ شيءٍ: أَثَرُه وهَيْـأَتُهُ. والنُّقْبُ والنُّقَبُ: القِطَعُ المتفرّقَةُ من الجَرَب، الواحدة نُقْبة؛ وقيل: هي أَوَّلُ ما يَبْدُو من الجَرَب؛ قال دُرَيْدُ بن الصِّمَّةِ: مُتَبَذِّلاً، تَبدُو مَحاسِنُه، * يَضَعُ الـهِناءَ مواضِـعَ النُّقْبِ وقيل: النُّقْبُ الجَرَبُ عامّةً؛ وبه فسر ثعلب قولَ أَبي محمدٍ، الـحَذْلَـمِـيِّ: وتَكْشِفُ النُّقْبةَ عن لِثامِها يقول: تُبْرِئُ من الجَرَب. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: لا يُعْدي شيءٌ شيئاً؛ فقال أَعرابيٌّ: يا رسول اللّه، إِنَّ النُّقْبةَ تكون بِمِشْفَرِ البَعيرِ، أَو بذَنَبِه في الإِبل العظيمة، فتَجْرَبُ كُلُّها؛ فقال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: فما أَعْدى الأَوّلَ؟ قال الأَصمعي: النُّقْبةُ هي أَوَّل جَرَبٍ يَبْدُو؛ يقال للبعير: به نُقْبة، وجمعها نُقْبٌ، بسكون القاف، لأَنها تَنْقُبُ الجِلْد أَي تَخْرِقُه. قال أَبو عبيد: والنُّقْبةُ، في غير هذا، أَن تُـؤْخذَ القِطْعةُ من الثوب، قَدْرَ السَّراويلِ، فتُجْعل لها حُجْزةٌ مَخِـيطَةٌ، من غير نَيْفَقٍ، وتُشَدّ كما تُشَدُّ حُجْزةُ السراويل، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ وساقانِ فهي سراويل، فإِذا لم يكن لها نَيْفَقٌ، ولا ساقانِ، ولا حُجْزة، فهو النِّطاقُ. ابن شميل: النُّقْبَةُ أَوَّلُ بَدْءِ الجَرَب، تَرَى الرُّقْعَة مثل الكَفِّ بجَنْبِ البَعير، أَو وَرِكِه، أَو بِمِشْفَره، ثم تَتَمَشَّى فيه، حتَّى تُشْرِيَه كله أَي تَمْلأَه؛ قال أَبو النجم يصف فحلاً: فاسْوَدَّ، من جُفْرتِه، إِبْطاها، * كما طَلى، النُّقْبةَ، طالِـياها أَي اسْوَدَّ من العَرَق، حينَ سال، حتى كأَنه جَرِبَ ذلك الموضعُ، فطُلِـيَ بالقَطِرانِ فاسْوَدَّ من العَرَق؛ والجُفْرةُ: الوَسَطُ. والناقِـبةُ: قُرْحة تَخْرُجُ بالجَنْب. ابن سيده: النُّقْب قرْحة تَخْرج في الجَنْب، وتَهْجُمُ على الجوف، ورأْسُها من داخل. ونَقَبَتْه النَّكْبةُ تَنْقُبه نَقْباً: أَصابته فبَلَغَتْ منه، كنَكَبَتْه. والناقبةُ: داءٌ يأْخذ الإِنسانَ، من طُول الضَّجْعة. والنُّقْبة: الصَّدَأُ. وفي المحكم: والنُّقْبة صَدَأُ السيفِ والنَّصْلِ؛ قال لبيد: جُنُوءَ الهالِكِـيِّ على يَدَيْهِ، * مُكِـبّاً، يَجْتَلي نُقَبَ النِّصالِ ويروى: جُنُوحَ الهالِكِـيِّ. والنَّقْبُ والنُّقْبُ: الطريقُ، وقيل: الطريقُ الضَّيِّقُ في الجَبل، والجمع أَنْقابٌ، ونِقابٌ؛ أَنشد ثعلب لابن أَبي عاصية: تَطَاوَلَ لَيْلي بالعراقِ، ولم يكن * عَليَّ، بأَنْقابِ الحجازِ، يَطُولُ وفي التهذيب، في جمعه: نِقَبةٌ؛ قال: ومثله الجُرْفُ، وجَمْعُه جِرَفَةٌ.والـمَنْقَبُ والـمَنْقَبةُ، كالنَّقْبِ؛ والـمَنْقَبُ، والنِّقابُ: الطريق في الغَلْظِ؛ قال: وتَراهُنَّ شُزَّباً كالسَّعالي، * يَتَطَلَّعْنَ من ثُغُورِ النِّقابِ يكون جمعاً، ويكون واحداً. والـمَنْقَبة: الطريق الضيق بين دارَيْنِ، لا يُسْتطاع سُلوكُه. وفي الحديث: لا شُفْعةَ في فَحْل، ولا مَنْقَبةٍ؛ فسَّروا الـمَنْقبةَ بالحائط، وسيأْتي ذكر الفحل؛ وفي رواية: لا شُفْعةَ في فِناءٍ، ولا طريقٍ، ولا مَنْقَبة؛ الـمَنْقَبةُ: هي الطريق بين الدارين، كأَنه نُقِبَ من هذه إِلى هذه؛ وقيل: هو الطريق التي تعلو أَنْشازَ الأَرض. وفي الحديث: إِنهم فَزِعُوا من الطاعون، فقال: أَرْجُو أَن لا يَطْلُع إِلينا نِقابَها؛ قال ابن الأَثير: هي جمع نَقْبٍ، وهو الطريق بين الجبلين؛ أَراد أَنه لا يَطْلُع إِلينا من طُرُق المدينة، فأَضْمَر عن غير مذكور؛ ومنه الحديث: على أَنْقابِ المدينةِ ملائكة، لا يَدْخُلُها الطاعُونُ، ولا الدجالُ؛ هو جمع قلة للنَّقْب. والنَّقْبُ: أَن يجمع الفرسُ قوائمه في حُضْرِه ولا يَبْسُطَ يديه، ويكون حُضْرُه وَثْباً. والنَّقِـيبةُ النَّفْسُ؛ وقيل: الطَّبيعَة؛ وقيل: الخَليقةُ. والنَّقِـيبةُ: يُمْنُ الفِعْل. ابن بُزُرْجَ: ما لهم نَقِـيبةٌ أَي نَفاذُ رَأْيٍ. ورجل مَيْمونُ النَّقِـيبة: مباركُ النَّفْسِ، مُظَفَّرٌ بما يُحاوِلُ؛ قال ابن السكيت: إِذا كان مَيْمونَ الأَمْرِ، يَنْجَحُ فيما حاوَل ويَظْفَرُ؛ وقال ثعلب: إِذا كان مَيْمُون الـمَشُورة. وفي حديث مَجْدِيِّ بن عمرو: أَنه مَيْمُونُ النَّقِـيبة أَي مُنْجَحُ الفِعَال، مُظَفَّرُ الـمَطالب. التهذيب في ترجمة عرك: يقال فلان مَيْمُونُ العَريكَة، والنَّقِـيبة، والنَّقِـيمة، والطَّبِـيعَةِ؛ بمعنًى واحد. والـمَنْقَبة: كَرَمُ الفِعْل؛ يقال: إِنه لكريمُ الـمَناقِبِ من النَّجَدَاتِ وغيرها؛ والـمَنْقَبةُ: ضِدُّ الـمَثْلَبَةِ. وقال الليث: النَّقِـيبةُ من النُّوقِ الـمُؤْتَزِرَةُ بضَرْعِها عِظَماً وحُسْناً، بَيِّنةُ النِّقابةِ؛ قال أَبو منصور: هذا تصحيف، إِنما هي الثَّقِـيبَةُ، وهي الغَزيرَةُ من النُّوق، بالثاءِ. وقال ابن سيده: ناقة نَقِـيبةٌ، عظيمةُ الضَّرْع. والنُّقْبةُ: ما أَحاطَ بالوجه من دَوائره. قال ثعلب: وقيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليك؟ قالت: الـحَديدَةُ الرُّكْبةِ، القَبيحةُ النُّقْبةِ، الحاضِرَةُ الكِذْبةِ؛ وقيل: النُّقْبة اللَّوْنُ والوَجْهُ؛ قال ذو الرمة يصف ثوراً: ولاحَ أَزْهَرُ مَشْهُورٌ بنُقْبَتهِ، * كأَنـَّه، حِـينَ يَعْلُو عاقِراً، لَـهَبُ قال ابن الأَعرابي: فلانٌ مَيْمُونُ النَّقِـيبة والنَّقِـيمة أَي اللَّوْنِ؛ ومنه سُمِّيَ نِقابُ المرأَةِ لأَنه يَسْتُر نِقابَها أَي لَوْنَها بلَوْنِ النِّقابِ. والنُّقْبةُ: خِرْقةٌ يجعل أَعلاها كالسراويل، وأَسْفَلُها كالإِزار؛ وقيل: النُّقْبةُ مثل النِّطَاقِ، إِلا أَنه مَخِـيطُ الـحُزَّة نَحْوُ السَّراويلِ؛ وقيل: هي سراويل بغير ساقَيْنِ. الجوهري: النُّقْبة ثَوْبٌ كالإِزار، يجعل له حُجْزة مَخِـيطةٌ من غير نَيْفَقٍ، ويُشَدُّ كما يُشَدُّ السراويل. ونَقَبَ الثوبَ يَنْقُبه: جعله نُقْبة. وفي الحديث: أَلْبَسَتْنا أُمُّنا نُقْبَتَها؛ هي السراويلُ التي تكون لها حُجْزةٌ، من غير نَيْفَقٍ، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ، فهي سَراويلُ. وفي حديث ابن عمر: أَنَّ مَوْلاةَ امْرَأَةٍ اخْتَلَعَتْ من كل شيءٍ لها، وكلِّ ثوب عليها، حتى نُقْبَتِها، فلم يُنْكِرْ ذلك. والنِّقابُ: القِناع على مارِنِ الأَنْفِ، والجمع نُقُبٌ. وقد تَنَقَّبَتِ المرأَةُ، وانْتَقَبَتْ، وإِنها لَـحَسَنة النِّقْبة، بالكسر. والنِّقابُ: نِقابُ المرأَة. التهذيب: والنِّقابُ على وُجُوهٍ؛ قال الفراء: إِذا أَدْنَتِ المرأَةُ نِقابَها إِلى عَيْنها، فتلك الوَصْوَصَةُ، فإِن أَنْزَلَتْه دون ذلك إِلى الـمَحْجِرِ، فهو النِّقابُ، فإِن كان على طَرَفِ الأَنْفِ، فهو اللِّفَامُ. وقال أَبو زيد: النِّقابُ على مارِنِ الأَنْفِ. وفي حديث ابن سِـيرِين: النِّقاب مُحْدَثٌ؛ أَراد أَنَّ النساءَ ما كُنَّ يَنْتَقِـبْنَ أَي يَخْتَمِرْن؛ قال أَبو عبيد: ليس هذا وجهَ الحديث، ولكن النِّقابُ، عند العرب، هو الذي يبدو منه مَحْجِرُ العين، ومعناه أَنَّ إِبداءَهُنَّ الـمَحَاجِرَ مُحْدَثٌ، إِنما كان النِّقابُ لاحِقاً بالعين، وكانت تَبْدُو إِحدى العينين، والأُخْرَى مستورة، والنِّقابُ لا يبدو منه إِلا العينان، وكان اسمه عندهم الوَصْوَصَةَ، والبُرْقُعَ، وكان من لباسِ النساءِ، ثم أَحْدَثْنَ النِّقابَ بعدُ؛ وقوله أَنشده سيبويه: بأَعْيُنٍ منها مَلِـيحاتِ النُّقَبْ، * شَكْلِ التِّجارِ، وحَلالِ الـمُكْتَسَبْ يروى: النُّقَبَ والنِّقَبَ؛ رَوَى الأُولى سيبويه، وروى الثانيةَ الرِّياشِـيُّ؛ فَمَن قال النُّقَب، عَنَى دوائرَ الوجه، ومَن قال النِّقَب، أَرادَ جمعَ نِقْبة، مِن الانتِقاب بالنِّقاب. والنِّقاب: العالم بالأُمور. ومن كلام الحجاج في مُناطَقَتِه للشَّعْبِـيِّ: إِن كان ابنُ عباس لنِقَاباً، فما قال فيها؟ وفي رواية: إِن كان ابن عباس لمِنْقَباً. النِّقابُ، والـمِنْقَبُ، بالكسر والتخفيف: الرجل العالم بالأَشياءِ، الكثيرُ البَحْثِ عنها، والتَّنْقِـيبِ عليها أَي ما كان إِلا نِقاباً. قال أَبو عبيد: النِّقابُ هو الرجل العَلاَّمة؛ وقال غيره: هو الرَّجُل العالمُ بالأَشياءِ، الـمُبَحِّث عنها، الفَطِنُ الشَّديدُ الدُّخُولِ فيها؛ قال أَوْسُ بن حَجَر يَمْدَحُ رجلاً: نَجِـيحٌ جَوادٌ، أَخُو مَـأْقَطٍ، * نِقابٌ، يُحَدِّثُ بالغائِبِ وهذا البيت ذكره الجوهري: كريم جواد؛ قال ابن بري: الرواية: نَجِـيحٌ مَلِـيحٌ، أَخو مأْقِطٍ قال: وإِنما غيره من غيره، لأَنه زعم أَن الملاحة التي هي حُسْن الخَلْق، ليست بموضع للمدح في الرجال، إِذ كانت الـمَلاحة لا تجري مجرى الفضائل الحقيقية، وإِنما الـمَلِيحُ هنا هو الـمُسْتَشْفَى برأْيه، على ما حكي عن أَبي عمرو، قال ومنه قولهم: قريشٌ مِلْح الناسِ أَي يُسْتَشْفَى بهم. وقال غيره: الـمَلِـيحُ في بيت أَوْسٍ، يُرادُ به الـمُسْتَطابُ مُجالَسَتُه. ونَقَّبَ في الأَرض: ذَهَبَ. وفي التنزيل العزيز: فَنَقَّبُوا في البلاد هل من مَحِـيصٍ؟ قال الفَرَّاء: قرأَه القُراء فَنَقَّبوا(1) (1 قوله «قرأه الفراء إلخ» ذكر ثلاث قراءات: نقبوا بفتح القاف مشددة ومخففة وبكسرها مشددة، وفي التكملة رابعة وهي قراءة مقاتل بن سليمان فنقبوا بكسر القاف مخففة أي ساروا في الانقاب حتى لزمهم الوصف به.)، مُشَدَّداً؛ يقول: خَرَقُوا البلادَ فساروا فيها طَلَباً للـمَهْرَبِ، فهل كان لهم محيصٌ من الموت؟ قال: ومن قرأَ فَنَقِّبوا، بكسر القاف، فإِنه كالوعيد أَي اذْهَبُوا في البلاد وجِـيئُوا؛ وقال الزجاج: فنَقِّـبُوا، طَوِّفُوا وفَتِّشُوا؛ قال: وقرأَ الحسن فنَقَبُوا، بالتخفيف؛ قال امرؤ القيس: وقد نَقَّبْتُ في الآفاقِ، حتى * رَضِـيتُ من السَّلامةِ بالإِيابِ أَي ضَرَبْتُ في البلادِ، أَقْبَلْتُ وأَدْبَرْتُ. ابن الأَعرابي: أَنْقَبَ الرجلُ إِذا سار في البلاد؛ وأَنْقَبَ إِذا صار حاجِـباً؛ وأَنْقَبَ إِذا صار نَقِـيباً. ونَقَّبَ عن الأَخْبار وغيرها: بَحَثَ؛ وقيل: نَقَّبَ عن الأَخْبار: أَخْبر بها. وفي الحديث: إِني لم أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عن قلوب الناسِ أَي أُفَتِّشَ وأَكْشِفَ. والنَّقِـيبُ: عَريفُ القوم، والجمعُ نُقَباءُ. والنَّقيب: العَريفُ، وهو شاهدُ القوم وضَمِـينُهم؛ ونَقَبَ عليهم يَنْقُبُ نِقابةً: عَرَف. وفي التنزيل العزيز: وبَعَثْنا منهم اثْنَيْ عَشر نَقِـيباً. قال أَبو إِسحق: النَّقِـيبُ في اللغةِ كالأَمِـينِ والكَفِـيلِ. (يتبع...) (تابع... 1): نقب: النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً.... ... ويقال: نَقَبَ الرجلُ على القَومِ يَنْقُبُ نِقابةً، مثل كَتَبَ يَكْتُبُ كِتابةً، فهو نَقِـيبٌ؛ وما كان الرجلُ نَقِـيباً، ولقد نَقُبَ. قال الفراء: إِذا أَردتَ أَنه لم يكن نَقِـيباً ففَعَل، قلت: نَقُبَ، بالضم، نَقابة، بالفتح. قال سيبويه: النقابة، بالكسر، الاسم، وبالفتح المصدر، مثل الوِلاية والوَلاية. وفي حديث عُبادة بن الصامت: وكان من النُّقباءِ؛ جمع نَقِـيبٍ، وهو كالعَرِيف على القوم، الـمُقَدَّم عليهم، الذي يَتَعَرَّف أَخْبَارَهم، ويُنَقِّبُ عن أَحوالهم أَي يُفَتِّشُ. وكان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قد جَعلَ، ليلةَ العَقَبَةِ، كلَّ واحد من الجماعة الذين بايعوه بها نَقيباً على قومه وجماعته، ليأْخُذوا عليهم الإِسلامَ ويُعَرِّفُوهم شَرائطَه، وكانوا اثني عشر نَقيباً كلهم من الأَنصار، وكان عُبادة بن الصامت منهم. وقيل: النَّقِـيبُ الرئيسُ الأَكْبَرُ. وقولهم: في فلانٍ مَنَاقِب جميلةٌ أَي أَخْلاقٌ. وهو حَسَنُ النَّقِـيبةِ أَي جميلُ الخليقة. وإِنما قيل للنَّقِـيب نَقيبٌ، لأَنه يعلم دخيلةَ أَمرِ القوم، ويعرف مَناقبهم، وهو الطريقُ إِلى معرفة أُمورهم. قال: وهذا الباب كلُّه أَصلُه التأْثِـيرُ الذي له عُمْقٌ ودُخُولٌ؛ ومن ذلك يقال: نَقَبْتُ الحائط أَي بَلغت في النَّقْب آخرَه. ويقال: كَلْبٌ نَقِـيبٌ، وهو أَن يَنْقُبَ حَنْجَرَةَ الكلبِ، أَو غَلْصَمَتَه، ليَضْعُفَ صوتُه، ولا يَرْتَفِـع صوتُ نُباحِه، وإِنما يفعل ذلك البُخلاء من العرب، لئلا يَطْرُقَهم ضَيْفٌ، باستماع نُباح الكلاب. والنِّقَابُ: البطنُ. يقال في الـمَثل، في الاثنين يَتَشَابَهانِ: فَرْخَانِ في نِقابٍ. والنَّقِـيبُ: الـمِزْمارُ. وناقَبْتُ فلاناً إِذا لَقِـيتَه فَجْـأَةً. ولَقِـيتُه نِقاباً أَي مُواجَهة؛ ومررت على طريق فَناقَبَني فيه فلانٌ نِقاباً أَي لَقِـيَني على غير ميعاد، ولا اعتماد. وورَدَ الماءَ نِقاباً، مثل التِقاطاً إِذا ورَد عليه من غير أَن يَشْعُرَ به قبل ذلك؛ وقيل: ورد عليه من غير طلب. ونَقْبٌ: موضع؛ قال سُلَيْكُ بنُ السُّلَكَة: وهُنَّ عِجَالٌ من نُباكٍ، ومن نَقْبِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR583 harf* ن ق ب * * نَقَبَ * الجِدار من باب نصر واسم تلك النَّقبة نَقْب أيضا و * المَنْقَبَةُ * بوزن المَتْربة ضد المَثْلبة و * النَّقِيبُ * العريف وهو شاهد القوم وضمينهم وجمعه * نُقَبَاءُ * وقد * نَقَبَ * على قومه ينقُب * نِقَابَةً * مثل كتب يكتُب كِتابة قال الفرَّاء إذا أردت أنه لم يكن نَقِيبا ففعل قلت * نَقُبَ نَقَابةً * فهو من باب ظرُف وقال سيبويه * النِّقَابةُ * بالكسر الاسم وبالفتح المصدر كالوِلاية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.895 harfالنقب: الثقب في أي شيء كان، نقبه، ينقبه، نقبا. وشيء نقيب: منقوب، قال أبو ذؤيب:
أرقت لذكره من غير نوب كما يهتاج موشي نقـيب يعني بالموشي يراعة. ج: أنقاب ونقاب، بالكسر في الأخير. النقب: قرحة تخرج بالجنب، وتهجم على الجوف، ورأسها في داخل، قاله ابن سيده، كالناقبة. ونقبته النكبة، تنقبه، نقبا: أصابته فبلغت منه، كنكبته. النقب: الجرب عامة، ويضم وهو الأكثر، وبه فسر ثعلب قول
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.344 harfنَقَبَ
1 نَقَبَ ذ , aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, He perforated, pierced, bored, or made a hole through, or in, or into, anything: like ثَقَبَ. (TA.) He made a hole through a wall. (S.) ― -b2- نَقَبَ سُرَّةَ الدَّابَّةِ, aor. نَقُبَ , He (a farrier) perforated the navel of the beast in order that a yellow fluid might issue forth. (S.) See مَنْقَبٌ. ― -b3- نَقَبَ العَيْنَ, aor. نَقُبَ , inf. n.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.617 harfنَقَبَ
نَقَبَ U ( n. ac. نَقْب 1 ),
a. Pierced, perforated; tapped ( dropsical person ); couched ( eye ); mined, tunnelled ( ground ); befell ( misfortune ).
b. Mended, patched ( shoe ).
c. Made into a vest ( cloth ).
d. Ran with the feet close together ( horse ).
e. [ Fī ], Traversed.
f. [ 'An ], Examined; investigated; reported, told ( news ).
g. ( n. ac. نِقَاْبَة 23t ) [ 'Ala ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok37.968 harfنقب
نَقَبَ - يَنْقُبُ - نَقْب - نََقِيْب - نَقَّبَ - يُنَقِّبُ
نَقَبَ - يَنْقُبُ + كائن + شيئاُ أو في شيء: يخترقه ليكشف ويطلع على ما خفي فيه أو خلفه: يحاول أن يعرف ما يخفيه الكائن الذي أمامه من أشياء خلفه أو في داخله فيؤثر فيه بأداة فيبعد بعضاً من مكوناته عن بعضها، ويحدث فيه فراغاً وفجوة لكي يعلم ما يخفى خلفه
نَقْب: اسم فعل من " نَقَبَ -
Mücavir kökler39 mücavir (51 toplam)
- عزر
1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
- حيص
1 ortak ayet · Havş altı çalılık sık orman demektir
- قرض
1 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- بطش
1 ortak ayet · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
- بلد
1 ortak ayet · Beled mezarlık demektir
- ثني
1 ortak ayet · Sena yaka demektir
- عشر
1 ortak ayet · “On” demektir
- وثق
1 ortak ayet · Anlaşma
- قرن
1 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- سري
1 ortak ayet · Akan deredir
- تحت
1 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- زكو
1 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ
Hemen delik aradılarBiz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثقب, خرق, خرم, فجر |
| Zıt Kök | ردم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli, duvarı, deriyi veya sert yüzeyi delerek diğer tarafa geçit açmak |
| Çekirdek Özet 2 | Engelleri yararak yol aramak, gizli ve derin durumları araştırıp teftiş etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Topluluğun iç yapısına nüfuz eden ve güvenliğini üstlenen teftiş ve kefalet sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziki delik açma eylemine indirgeyip, Kur'an'daki derin araştırma, koruyucu teftiş ve temsil/kefalet boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نق | Sert bir yüzeye vurarak ses çıkarma, yüzeyi delme, oyma ve iç kısımdaki öze ulaşma hareketidir. Bu ikili taban نقر kökünde gagalamak ve delik deşifre etmek, نقض kökünde sıkı örülmüş bağı çözüp yarmak, نقص kökünde bütünden eksiltmek ve نقم kökünde derin sorgulama ve hınçla delip geçmek anlamlarında görülür. | ب | ب harfinin getirdiği içe girme, barınma ve kuşatma imgesiyle birleşen kök, bir engelin kalınlığını baştan başa delerek içinden geçilecek bir yol, menfez veya korunaklı iç alana ulaşan kapı açma anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketin ve arayışın canlı bir hat boyunca sürmesini, hedefe doğru ilerleyen dinamik bir yönelişi temsil eder. |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Odaklanmış dar bir noktayı, aşılması gereken çetin bir sınırı veya yoğunlaşmış sert engeli simgeler. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir yapının iç hacmini, korunaklı alanı veya iki bölgeyi ayıran duvar ve mekan sınırını gösterir. |
| نقب | filiz, sınır ve ev imgelerinin birleşimi | Odaklanmış ve canlı bir baskıyla sert bir engeli (duvarı veya sınırı) delip içindeki korunaklı alana yol ve menfez açma eylemini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir duvarı, deriyi veya sert bir engeli delerek arka tarafına geçit açmak. Baytarın devenin şişmiş göbeğini cerrahi bir aletle (el-minkab) delip içindeki sarı suyu boşaltması; yürümekten devenin tırnağının delinip incelmesi (nakabü'l-huff); dağların arasındaki dar ve aşılması zor geçit (el-menkabe). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye hekimi ve şairi İbn Hımâr el-Hıllî veya eski bedevi şairlerin beyitlerinde saf kan at ve devenin kusursuzluğunu anlatırken cerrahın göbeğini delmediği, ayağında yarık bulunmayan hayvan tasviri: كالسيد لم ينقب البيطار سرته / ولم يسعه ولم يلمس له عصبا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer dönemine ait rivayetlerde devenin yürümekten ayağının yarılıp incelmesi anlamında nakab tabiri geçer: أقسم بالله أبو حفص عمر / ما مسها من نقب ولا دبر ifadesinde nakab, ayak tabanının delinip aşınması anlamındadır. Ayrıca gizli işleri ve derin meseleleri deşip çözen kişiye en-nikâb denmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça kök نقب, Proto-Sami dilinde delme, yarma, oyma ve geçit açma anlamı taşıyan *n-q-b kökünden tevarüs etmiştir. İbranice נָקַב (naqav) kökü bir şeyi delmek, oymak, işaretlemek, delip geçerek adını belirlemek veya lanetlemek (derin yara açmak) anlamlarına gelir; Siloam tüneli yazıtında tünelin delinip suyun akıtılması همینقبه (ham-niqqabah) kelimesiyle karşılanır. Süryanice ܢܩܒ (nqab) biçimi delik açmak, delmek ve zayıflatmak manalarındadır. Akadca naqābu kökü ise zorla yarmak, vurup delmek ve bekareti bozmak anlamlarında geçer. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer fonetik taban nüfuz etme ve oyma fikrini korur. Sami dilleri ailesindeki bu düzenli ses ve anlam denklikleri, kökün ilksel olarak fiziksel bir katılığı delip karşı tarafa geçiş sağlama matrisine dayandığını, buradan toplumsal teşhis, adlandırma, derin araştırma ve iç sorumluluk üstlenme manalarına genişlediğini ortaya koymaktadır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duvarı ve deriyi delmek, dağ geçidi açmak, derinlemesine araştırmak | Fiziksel bir yüzeyi aletle delme eyleminden dağdaki doğal/yapay geçitlere, oradan gizli şeyleri teftiş edip ortaya çıkaran kişiye (nakîb) aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice naqav, Süryanice nqab, Akadca naqābu | Tüm merkezi Sami kollarında delmek, oyma geçit yapmak ve belirginleştirmek ortak semantik çekirdektir; Siloam yazıtındaki tünel terimiyle birebir örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde nqb / nqb.t (delik, açıklık, boyun bağı) | Afro-Asyatik katmanda sert nesnelerin ortasından veya kenarından açılan açıklık ve geçitlerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür. | Muhtemel |
Kaynak Gesenius, BDB, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نقب | Anlamlı | Delmek, yarmak, geçit açmak, teftiş etmek | Bir engeli aşmak için delik açmak; topluluğun iç ahvalini teftiş eden gözetici olmak. | Hedef kök; Kur'an'da 3 kez geçer. |
| نبق | Anlamlı | Arabistan kirazı (sidr meyvesi) | Yuvarlak, sert çekirdekli ve besleyici çöl meyvesi; şekilsel yoğunlaşma bildirir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses ve yoğunluk akrabalığı vardır. |
| قنب | Anlamlı | Gizlemek, kılıfına sokmak; kenevir | Hayvanın tenasül uzvunu kılıfına çekmesi; lifli sert bitki örgüsü. | Kur'an'da geçmez; نقب kökündeki açığa çıkarmanın tersine örtme hareketidir. |
| قبن | Anlamlı | Hızlıca başını öne eğip içeri dalmak, kantar | Bir yere hızla nüfuz etmek; ağır çekmek, kantarla ölçmek. | Kur'an'da geçmez; ağırlık ve derinliğe ani giriş yönüyle çekirdeğe yakındır. |
| بنق | Anlamlı | Elbisenin koluna veya yakasına eklenen parça | Giysiyi genişletmek veya daraltmak amacıyla araya dikilen kumaş parçası (benîka). | Kur'an'da geçmez; iki parçayı birleştirme işlevidir. |
| بقن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam kaydı oluşmamıştır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نقب | Merkez | Delmek, geçit açmak, teftiş etmek | Bir engeli baştan başa delerek içinden geçilecek bir menfez veya yol oluşturmak; iç yapıyı araştırıp kefil olmak. | Duvar, dağ veya beden gibi kalın bir seti yararak diğer tarafa veya iç kısma ulaşma hareketidir. |
| ثقب | Komşu | İğne, çivi gibi sivri bir şeyle delik açmak | ثقب dar, ışıltılı veya yuvarlak küçük bir delik açmaktır; içinden bir insanın geçeceği yol veya menfez anlamı içermez. | Yıldızın karanlığı delip parlaması gibi noktasal delme durumlarında kullanılır. |
| خرق | Komşu | Yırtmak, usulsüzce parçalamak | خرق kumaş, gemi veya düzende hesap dışı, yırtıcı ve tahrip edici bir gedik açmaktır; geçit veya menfez amacı taşımaz. | Geminin tabanını yarmada olduğu gibi düzensiz ve parçalayıcı bir yarıktır. |
| خرم | Komşu | Kenardan veya burundan delik/çentik açmak | خرم bir şeyin bütünlüğünü kenarından eksiltmek, burun delmek veya zincir halkasını koparmaktır. | Cismin merkezinden yol açmak değil, kenarını veya ucunu delip bozmaktır. |
| فجر | Komşu | Genişçe yarmak, su fışkırtmak | فجر bir basıncın etkisiyle engelin büyük bir yarıkla açılıp içindekinin taşmasıdır; aletle geçit açmaktan farklıdır. | Sabah aydınlığının karanlığı veya kayadan suyun yarılıp çıkmasını ifade eder. |
| ردم | Zıt | Gedikleri doldurmak, aşılmaz set yapmak | ردم açılmış delikleri, yarıkları üst üste yığma malzeme ile tamamen tıkamak, geçişi mutlak surette engellemektir. | Kehf suresinde seddin delinmesi tehdidine karşı aşılmaz set çekme fiilidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نقب | دل ve فتش | Bir engeli baştan başa delip geçit açmak; gizli halleri derinlemesine inceleyip teftiş etmek. | Kesin |
| Latince | perforare, terebrare, investigare | Delip geçmek, tünel açmak, araştırmak | Perforare tam delip geçmeyi karşılar; investigare kökün teftiş ve nakîb anlam boyutunu yansıtır. | Güçlü |
| İngilizce | to pierce, to bore, to burrow, to inspect / scout | Delmek, deşmek, yol açmak, teftiş etmek | To bore tünel ve geçit açmayı, burrow sığınak aramayı, inspect ise denetleme ve kefalet yönünü verir. | Kesin |
| Almanca | durchbohren, durchdringen, durchforschen | Delip geçmek, nüfuz etmek, didik didik araştırmak | Durchbohren fiziksel delmeyi, durchforschen ise teftiş ve arayış boyutunu eksiksiz taşır. | Güçlü |
| Fransızca | percer, forer, fouiller | Delmek, delip geçmek, deşifre etmek/aramak | Percer engeli aşmayı, fouiller ise memleketi didik didik edip sığınak aramayı tam olarak karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَنَقَّبُوا (50:36) | Diyar diyar kaçacak delik aramak, delik deşik edercesine dolaşmak | Helak edilen eski kavimlerin ölümden veya azaptan kurtulmak için yeryüzünün her tarafında sığınak, geçit ve kaçış yolu aramaları bağlamı (Kâf 50:36). |
| نَقْبًا (18:97) | Sert bir seti fiziksel olarak delip aşmak, gedik açmak | Ye'cûc ve Me'cûc'ün Zülkarneyn tarafından yapılan demir ve erimiş bakır karışımı muhkem seddi aşmaya veya delmeye güç yetirememeleri bağlamı (Kehf 18:97). |
| نَقِيبًا (5:12) | Denetçi, kefil, kavminin iç durumunu teftiş eden lider | İsrailoğullarından ahdin korunması, nizamın denetlenmesi ve topluluğun hallerinin gözetilmesi için seçilen on iki sorumlu temsilci bağlamı (Mâide 5:12). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kader, kaçışın imkansızlığı ve ahit sorumluluğu | Kâf suresindeki kullanım üzerinden, ecel ve ilahi cezadan yeryüzü yarılsa veya delik deşik edilip geçit aransa dahi kaçılamayacağı ilkesi tartışılır. | Kaçış menfezlerinin ilahi kudret karşısında mutlak tükenişi. |
| Fıkıh | Hırsızlık (hırzın delinmesi), siyerde temsil ve kefalet | Evin duvarının delinerek (nakbu'l-hâit) hırza girilmesinin had cezasını gerektirmesi; ordu ve kabile yönetiminde nakîblerin hukuki kefaleti. | Korunaklı mekanın sınırının delinmesi ve topluluk adına sorumluluk üstlenilmesi. |
| Tefsir | Zülkarneyn seddi ve Akabe biatındaki temsilciler | Kehf suresindeki lafzın seddin yıkılamazlığını; Mâide suresindeki nakîb lafzının ise Hz. Musa'nın ve Akabe'deki Medinelilerin temsilcilerini açıklamakta kullanımı. | Maddi setlerin delinmezliği ile manevi/toplumsal yapının iç denetimi. |
| Hadis | Akabe biatı nakîbleri, devenin ayak yaraları ve cerrahi delme | Resulullah'ın Akabe'de 'Bana içinizden on iki nakîb çıkarın' buyurması; ayrıca devenin aşınmış ayakları (nakab) veya baytar müdahalesiyle ilgili fıkhi rivayetler. | Topluluğun iç ahvaline vakıf, güvenilir gözetici ve temsilci otorite. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ahdin muhafazası | Ahit gözetmeni / Nakîb | Topluluğun dini sözleşmeye sadakatini içten denetlemek | Bireylerin ilahi kurallara bağlılığını içeriden teftiş eden ve ahdin arkasında duran manevi murakabe mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması | İstinbat ve tenkib | Olayların dış kabuğunu delip özündeki bilgiye ulaşmak | Yüzeysel kabullerle yetinmeyip meselenin derinine nüfuz ederek gizli kalan hakikati açığa çıkarma metodolojisidir. | Güçlü |
| Siyasi | Temsil ve kamu nizamı | Temsilci lider / Teftiş organı | Taban ile tavan arasındaki irtibatı ve tebaa üzerindeki otoriteyi kurmak | Kabile veya halk meclislerinde topluluğun durumunu en iyi bilen, onların fiillerine kefil olan meşru temsilci heyetidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin korunması ve güvenlik | Hırz emniyeti / Denetim | Hırsızlığa ve delinmeye karşı üretim ve depolama alanlarını korumak | İktisadi değerlerin saklandığı korunaklı alanların delinmesini (nakb) engelleme ve piyasa teftişini sağlama mekanizmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tünelleme etkisi (Kuantum mekaniği) ve membran delinmesi (Biyoloji) | Kuantum tünellemesinde parçacığın klasik olarak aşamayacağı potansiyel bariyeri 'delerek' diğer tarafa geçmesi veya hücre zarında transport kanallarının (perforasyon) açılması, kökün fiziki engeli delip geçit açma dinamiğiyle tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ombudsmanlık ve iç denetim (İdare hukuku ve sosyoloji) | Toplumsal hiyerarşide halkın veya kurumun iç işleyişine derinlemesine nüfuz edebilen, aksaklıkları yerinde teftiş edip merkeze raporlayan ve tabana kefil olan denetim/arabuluculuk mekanizmasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir inşaat faaliyeti (duvarda rastgele delik açmak) veya modern dildeki bazı askeri rütbelerle (yüzbaşı vb.) sınırlı düşünmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece fiziksel bir engeli delmeyi değil; çaresiz kalındığında yeryüzünün her bucağında bir delik ve kaçış koridoru aramayı (derin arayış) ve bir topluluğun ahlaki, hukuki ve sosyal yapısını teftiş eden koruyucu temsilciliği (nakîblik) kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide 12'deki nakîb kavramının sıradan bir kabile reisi veya bürokratik memur sanılması; Kehf 97'deki fiilin sıradan bir kırılma zannedilerek seddin metalurjik ve mühendislik aşılmazlığının kavranamaması; Kâf 36'daki tasvirin ise sadece seyahat etmek sanılıp varoluşsal kaçış arayışının gözden kaçırılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da engellerin aşılması, korunaklı mekanların sınırları, ilahi hesaptan kaçışın imkansızlığı ve toplumsal nizamın denetiminde kilit rol oynayan 'delerek geçiş sağlama' ve 'iç teftiş' fikrini zihinde somutlaştırdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zülkarneyn kıssasındaki set inşası ve Ye'cûc-Me'cûc seddinin aşılmazlığı bağlamında (Kehf 18:97); helak edilen kavimlerin çaresiz kaçış teşebbüslerinin anlatımında (Kâf 50:36); İsrailoğulları ve Akabe biatındaki temsil/teftiş nizamında (Mâide 5:12). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve nizamın sadece dışarıdan baskıyla kurulamayacağını, içeriden bir teftiş ve nüfuz edici kefalet (nakîb) gerektirdiğini; ayrıca ilahi kudret karşısında yeryüzünün en korunaklı sığınaklarının ve dağ geçitlerinin bile kaçış sağlamayacağını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert bir engeli, duvarı veya deriyi sivri ve güçlü bir aletle baştan başa delip geçerek diğer tarafa veya iç hacme bağlanan bir menfez, tünel veya dağ geçidi açmaktır.
- Soyut anlamBir konunun, topluluğun veya durumun dış kabuğunu aşıp iç derinliğine nüfuz etmek; gizli halleri teftiş edip açığa çıkarmak ve bu vukufiyet sebebiyle topluluğun yükümlülüklerine kefil olmaktır.
- Sistematik karşılıkGeçirimsiz kabul edilen bariyerlerin kontrollü olarak delinmesi, kaçış koridorlarının aranması veya toplumsal yapının iç bünyesinde bilgi ve güvenliği sağlayan denetim/kefalet odağıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde harfi aşılması gereken sert ve kapalı sınırı/engeli (bariyeri), harfi bu engele uygulanan odaklanmış delme ve nüfuz etme operatörünü (nakb eylemini), harfi delme sonucu ortaya çıkan açık menfezi veya geçidi temsil eder. Çift yönlü gerektirme () sonrasındaki ifade ise, bariyerin delinmesiyle () daha önce imkansız olan kaçış veya iç mekana ulaşım olasılığının () sıfırdan büyük hale geldiğini, yani engelin arkasına geçişin vuku bulduğunu sembolize eder.