نهي
ن - ه - ي
KÖK- 56 geçiş
- 54 ayet
- 36 sîga
- 13 sözlük
Nihayet, son demektir. Bir akıntının son bulduğu yere, yani yamacın bitip düzlüğün başladığı yere nihaye denir. Nehy etmek, ileride olacak kötü sonuçları baştan haber vererek yapmamasını istemektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نهى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Nihayet, son demektir. Bir akıntının son bulduğu yere, yani yamacın bitip düzlüğün başladığı yere nihaye denir. Nehy etmek, ileride olacak kötü sonuçları baştan haber vererek yapmamasını istemektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.262 harfباب الهاء والنون ووايء معهما
ه ن و، ه و ن، و ه ن ، ن و ه، ن ه ي، ه ن ي، ه ن أ، أ ه ن، ن ه أ مستعملات هنو: هنٌ: كلمة يُكنّى بها عن اسم الإنسان، تقول: أتاني هنٌ، والأنثى: هَنَهْ إذا وقفت عندها، فإذا وصلت قلت: هذه هَنَةٌ مقبلةٌ، ومن العرب من يسكن نونَ هَنٍ، فيقول: هَنْتٌ.
ويقال: في فلان هناةٌ، أي خلال من الشر، وتقول العرب: هذا هنوك.
هون: الهَوْنٌ: مصدر الهَيِّن في معنى السّكينة والوقار تقول: هو يمشي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.171 harfMadde başı: نهىالنهْيُ: خلاف الأمر. ونَهَيْتُهُ عن كذا فانْتَهى عنه وتَناهى، أي كَفَّ. وتَناهَوْا عن المنكر، أي نهى بعضهم بعضاً. ويقال: إنه لأمورٌ بالمعروف نَهُوٌّ عن المنكر. وفلانٌ ماله ناهِيَةٌ، أي نَهْيٌ. والنُهْيَةُ بالضم: واحدة النُهى، وهي العُقول، لأنها تَنْهى عن القبيح. والنِهْيُ بالكسر: الغديرُ في لغة أهل نجد، وغيرهم يقوله بالفتح. وتَناهى الماءُ، إذا وقَف في الغدير وسكَن. وتَنْهِيَةُ الوادي: حيث
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok16.696 harfMadde başı: نهىباب الهاء والنون
هنأ ، نهى ، ناه ، وهن ، نهأ ، هان ، هنا ، أنه ، أهن .
هنأ : قال أبو زيد يقال في الهمزة : هَنَأتُ البعيرَ أهنَؤُه هَنْأً ، إذا طَلَيْتَه بالهِنَاء ، وهو القَطِران .
قال : وتقول هَنأَني الطَّعامُ ، وهو يَهْنَؤُني هِنْأً وهَنْأً ويَهْنِئُني .
الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : هَنَأَكَ الله ومَرأَك ، وقد هَنأَني الطَّعامُ ومَرَأَني بغير ألف ، إذا أَتْبعوه هنَأَني ، فإِذا أفردُوه قالوا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.876 harf(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي) النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.706 harfMadde başı: نهى- النهي: الزجر عن الشيء. قال تعالى: ﴿أرأيت الذي ينهى * عبدا إذا صلى﴾ [العلق/9 - 10] وهو من حيث المعنى لا فرق بين أن يكون بالقول أو بغيره، وما كان بالقول فلا فرق بين أن يكون بلفظة أفعل نحو: اجتنب كذا، أو بلفظة لا تفعل. ومن حيث اللفظ هو قولهم: لا تفعل كذا، فإذا قيل: لا تفعل كذا فنهي من حيث اللفظ والمعنى جميعا. نحو قوله تعالى: ﴿ولا تقربا هذه الشجرة﴾ [البقرة/35]، ولهذا قال: {وما نهاكما ربكما عن هذه
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR810 harfن ه ي
نهاه فانتهَى.
وتناهوا عن المنكر.
وانتهى الشيء: بلغ النهاية.
وتناهى البعير سمناً وجمل نهيٌّ وناقة نهيّة.
وهو بعيد المنتهى.
ولا ينتهي حتى ينتهى عنه.
وروَى بنو حنيفة أهاجيّ الفرزدق في جرير فأحفظوه فاستنهاهم أي قال لهم: انتهوا.
وهذا منتهى الأمر ونهايته ومنهاته.
قالت ليلى الأخيلية: ألم تعلم جزاك الله شراً بأن الموت منهاة الرجال وقال جرير: حتى أنخنا عند أبواب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.116 harfالنَّهْيُ: خلاف الأَمر. نَهاه يَنْهاه نَهْياً فانْتَهى وتناهى: كَفَّ؛ أَنشد سيبويه لزياد بن زيد العذري:
إذا ما انْتَهى عِلْمي تناهَيْتُ عندَه،
أَطالَ فأَمْلى، أَو تَناهى فأَقْصَرا
وقال في المعتل بالأَلف: نَهَوْته عن الأَمر بمعنى نَهيْته. ونَفْسٌ نَهاةٌ: منتهية عن الشيء. وتَناهَوْا عن الأَمر وعن المنكر: نَهى بعضهم بعضاً. وفي التنزيل العزيز: كانوا لا يَتَناهَوْنَ عن مَنْكَرٍ فعلوه؛ وقد يجوز أَن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR701 harf* ن ه ي * * النَّهْيُ * ضد الأمر و * نَهَاهُ * عن كذا يَنْهَاه * نَهْياً * و * انْتَهَى * عنه و * تَنَاهَى * أي كفَّ و * تَنَاهَوْا * عن المُنكر أي نهى بعضهم بعضا ويقال إنه لأمُور بالمعروف * نَهُوٌ * عن المُنكر على فَعُول و * النُّهْيَةُ * بالضم واحدة * النُّهَى * وهي العُقول لأنها تنهى عن القبيح و * تَنَاهَى * الماء إذا وقف في الغدير وسكن و * الإِنْهَاءُ * الإبلاغ و * أَنْهَى * إليه الخبر *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.575 harf: ( ي ( *!نَهاهُ *!يَنْهاه *!نَهْياً : ضِدُّ أَمَرَهُ ) .
قال شيخنا : لولا الشُّهْرة ومُرَاعَاهً الخطِّ لاقْتَضَى كَسْر المُضارِع ، ولو قالَ كسَعَى لأجادَ .
قُلْتُ : وهو نَصُّ المُحْكم قالَ : *!النَّهْيُ خِلافُ الأمْرِ ، نَهاهُ يَنْهاهُ نَهْياً ( *!فانْتَهَى *!وتَنَاهَى ) : كَفَّ ؛ أَنْشَدَ سيبويه لزِيادَة ابنِ زيْدٍ العُذْري :
إذا ما *!انْتَهَى عِلْمي *!تَناهَيْتُ عنْدَه
أَطالَ فأَمْلى أَو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.042 harfMadde başı: نهىنَهَاهُ عَنْهُ
1 نَهَاهُ عَنْهُ ذ He forbade him it. ― -b2- لَاتُسْهَى وَلَا تُنْهَى: see art. سهى, in two places.
6 تَنَاْهَىَ see 8.
اِنْتَهَى عَنْهُ
8 اِنْتَهَى عَنْهُ ذ , and ↓ تَنَاهَى, He refrained, abstained, or desisted, from it, as forbidden; left, relinquished, or forsook it. (S, Msb.) See an ex. of the latter voce سَوَادٌ. ― -b2- اِنْتَهَى اِلَيْهِ It ultimately reached, or
نَهَاهُ عَنْهُ 1 نَهَاهُ عَنْهُ ذ He forbade him it. ― -b2- لَاتُسْهَى وَلَا تُنْهَى: see art. سهى, in two places.
6 تَنَاْهَىَ see 8.
اِنْتَهَى عَنْهُ 8 اِنْتَهَى عَنْهُ ذ , and ↓ تَنَاهَى, He refrained, abstained, or desisted, from it, as forbidden; left, relinquished, or forsook it. (S, Msb.) See an ex. of the latter voce سَوَادٌ. ― -b2- اِنْتَهَى اِلَيْهِ It ultimately reached, or extended, and sometimes it so pertained, to him, or it: in the latter sense said of authority and the like: and simply, it reached to him, or it. ― -b3- اِنْتَهَى اِلَيْهِ الخَبَرُ, and ↓ تَنَاهَى, The information, or news, reached him. (S.) ― -b4- اِنْتَهَى اِلَى مَوْضِعٍ He came at last, or ultimately, to a place. So I have rendered it in explaining أَفْضَى. ― -b5- اِنْتَهَى It (a thing, or an affair,) attained the utmost possible point, or degree. (Msb.) It (fruit, and the like) attained its utmost state of growth. ― -b6- اِنْتَهَى It is ended: a word put to mark the end of a quotation.
رَكِبَ النَّهْىَ رَكِبَ النَّهْىَ ذ He did that which he was forbidden to do. (TA in art. ردع.)
نَهُوٌّ نَهُوٌّ ذ is anomalous, (TA,) like بَغُوٌّ.
نِهَايَةٌ نِهَايَةٌ ذ The utmost possible point, or degree: (Msb:) and the ultimate point, or element, to which a thing can be reduced or resolved: its utmost point or particular: as also ↓ مَنْتَهًى. See فَصٌّ. ― -b2- نِهَايَةٌ فِى السَّخَآءِ [Extreme in bounty, or munificence]. (O and K, voce مَسْحَلٌ.)
نَاهِيكَ بِأَخِينَا نَاهِيكَ بِأَخِينَا ذ [A person sufficing thee is our brother]: the ب is added to denote emphatic praise. (Fr in TA, art. بِ.) See also Har, p. 28, and, more particularly, p. 91.
مُنْتَهًى مُنْتَهًى ذ A place to which a person or thing comes at last; a journey's end; a goal; a destination, or place or state to which a person or thing is appointed to come; an end; an ultimate object: see an ex. in a verse near the end of art. ب. See نِهَايَةٌ. ― -b2- سِدْرَةُ المُنْتَهَى (Kur liii. 14) The lote-tree of the ultimate point of access, in the Seventh Heaven: see سدر.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR59 harfنَهِيَ
نَهِيَ A ( n. ac. نَهًى [ 4 ] ),
a. see supra (c) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok33.892 harfنهي
نَهَى - يَنْهَى - نُهَى - نَهي -نَهيِّة - نُهَى - انْتَهَى - يَنْتَهِي - مُنْتَهِي - مُنْتَهَى - تََنَاهى - يَتَنَاهى
نَهَى - يَنْهَى + كائن + كائناً + عن شيء: يوقفه ويمنعه عن الوصول إليه: يحجز بينه وبين الشيء أو يردعه ويزجره وينهره وينكله عنه
نَهيَ: على وزن " فَعيل" من " نَهَى - يَنْهَى " اسم فاعل مبالغة
نَهيِّة: مؤنث " نَهيّ ": وهي
Sîgalar(36)
- نُهُواOnlara yasaklandı(فُعِلُوا)×5
- وَيَنْهَوْنَVe yasaklarlar(وَيَفْعَلُونَ)×4
- انْتَهَوْاSon verdiler(افْتَعَلُوا)×3
- تَنْتَهِSon verirsin(تَفْتَعِلْ)×3
- يَنْهَوْنَYasaklarlar(يَفْعَلُونَ)×3
- النُّهَىMuhakemeler(الْفُعَلِ)×2
- الْمُنْتَهَىSona erme yeri+1 anlam(الْمُفْتَعَلِ)×2
- تَنْتَهُواSon verirsiniz(تَفْتَعِلُوا)×2
- نُهِيتُBana yasaklandı(فُعِلْتُ)×2
- يَنْتَهُواSon verirler(يَفْتَعِلُوا)×2
Mücavir kökler87 mücavir (276 toplam)
- نكر
12 ortak ayet · Tanınmayan
- عرف
9 ortak ayet · Tanınan ile
- أمر
12 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- عود
5 ortak ayet · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
- دين
7 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- رجم
3 ortak ayet · Alet olarak kullanılan taştır
- صلو
5 ortak ayet · Namaz
- سلف
2 ortak ayet · Boynun üst tarafıdır
- بدي
3 ortak ayet · Açığa çıkarırsınız
- بأس
4 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- قتل
5 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- شطن
4 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
Geçtiği ayetler(54)
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا
Onlara yasaklandıKendilerine yasaklanan faizi almaları ve haksız yere insanların mallarını yemelerinden ötürü. Onların küfür içinde olanlarına elem verici bir azab hazırladık.
بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ
Onlara yasaklandıHayır, öteden beri gizleyegeldikleri şeylerle karşılarına çıktık. Eğer geri döndürülselerdi yine kendilerine yasaklanan şeylere döneceklerdi. Doğrusu onlar, yalancılardır.
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
Onlara yasaklandıBöylece onlar, serkeşlik ederek yasak edileni yapmakta ısrar edince; aşağılık maymunlar olun, dedik.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ …
Onlara yasaklandıGizli gizli konuşmaktan men’edildikleri halde, men’edildikleri şeyi yapmaya kalkışanlarla günah işlemek, düşmanlık etmek ve Peygambere karşı gelmek konusunda gizlice konuşanları görmedin mi? Sana geldikleri zaman, seni Allah’ın selamladığı bir şeyle selamlarlar. Kendi aralarında da: Söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azab etmesi gerekmez miydi? derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir.
… إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاءُوكَ …
Onlara yasaklandıGizli gizli konuşmaktan men’edildikleri halde, men’edildikleri şeyi yapmaya kalkışanlarla günah işlemek, düşmanlık etmek ve Peygambere karşı gelmek konusunda gizlice konuşanları görmedin mi? Sana geldikleri zaman, seni Allah’ın selamladığı bir şeyle selamlarlar. Kendi aralarında da: Söylediklerimiz yüzünden Allah’ın bize azab etmesi gerekmez miydi? derler. Onlara cehennem yeter. Oraya gireceklerdir. Ne kötü dönüş yeridir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نهي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (lâm harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كفف, حجر, منع, زجر |
| Zıt Kök | أمر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hareketin, akışın veya eylemin sınırına ulaşıp durması, sona erdirilmesi ve tutulması |
| Çekirdek Özet 2 | Kötüye, fesada ve sapmaya yönelen iradi akışı nihai sınırda durdurma, kötülükten alıkoyma ve vazgeçme |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve toplumsal sınırların korunması; aklın frenleme işlevi ile ontolojik ve ahlaki hadlerin belirlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece dışsal ve keyfi bir yasaklama buyruğu sayılarak aklın engelleme yetisi ve haddine varıp durma anlam boyutlarının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نه | Belirgin bir yöne akma, kabarma, ortaya çıkma veya harekete geçme; نهج (açık ve belirgin yol tutma), نهر (genişçe akma, fışkırma) ve نهو / نهي köklerinde görülen doğrusal hareket tabanı | ي | Lâm konumundaki zayıf harf eylemin akışını tüketerek bir sınıra, nihayete veya durulma noktasına ulaştırmış; serbest hareketi varış hududunda durdurma ve menetme anlamına bağlamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Süregelen bir yönelişi, eylemin canlı akışını ve hareket halindeki gücü temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Devam eden akışın birdenbire fark edilmesini, bir eşikte durdurulup dikkat çekilmesini simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Durdurma eyleminin elle tutulur bir sınırla neticelendirilmesini, fiilin son haddine ulaşıp tamamlanmasını karşılar |
| نهي | Akışın bir eşikte tutularak son noktaya vardırılması | Süregelen bir eylemin nihai sınıra ulaştırılarak kesilmesi, önünün alınması ve mevcudiyetin sınırda durdurulması hareketini oluşturur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sel suyunun akıp ulaştığı, genişleyip durulduğu ve bittiği çukur havuz yahut vadi sonu (تَنْهِيَةُ الوادي / النِّهْيُ). Ayrıca devenin burnundaki halkanın son noktası (النِّهاية) ve bir şeyin son haddine ulaşıp durması anlamında kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde ölümün insanın emellerine son veren nihai eşik olması ve aklın kişiyi hevasından men etmesi bağlamında geçer. Leylâ el-Ahyeliyye'ye ait beyitte kök bu somut sonlanma anlamıyla yer alır: ألم تعلم جزاك الله شراً / بأن الموت منهاة الرجال |
| Erken Arapça kullanım | Ziyâd b. Zeyd el-Uzrî'ye ait beyitte bilginin son sınırına ulaşılıp orada durulması anlamında kullanılmıştır: إذا ما انْتَهى عِلْمي تناهَيْتُ عندَه / أَطالَ فأَمْلى، أَو تَناهى فأَقْصَرا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin genelinde نهي kökünün temel semantik matrisi, yönelinen bir sınırın tamamlanması, durdurma ve geri çekilme ekseninde gelişir. İbranicede n-h-h kökü yol gösterme ve hedefe ulaştırma çizgisinde anlam taşırken, klasik Süryanicede n-h-y / n-h-a biçimleri aydınlanma veya bir şeyin sınırına varma nüanslarıyla temas kurar. Arapçada kök, sel sularının son bulup durulduğu çukur havuz fiziksel imgesinden hareketle, hem varılacak nihai gayeyi hem de bir hareketi sınırda durdurup engellemeyi ifade eden çift kutuplu (ulaşma ve menetme) bir derinlik kazanmıştır. Kökün türevlerinden olan akıl mânasındaki en-nuhâ kelimesi de insanı taşkınlıktan ve haddi aşmaktan meneden içsel sınır koyucu melekeyi gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Su akıntısının ulaşıp durulduğu havuz ve vadinin bittiği sınır anlamından iradi eylemi sınırlayıp durdurmaya intikal | Çekirdeğin somut akışın son noktası olma vasfı, ahlaki ve hukuki planda kötülüğü durdurma (nehiy) ve aklın insanı dizginlemesi (nuhâ) kavramlarına dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-h-h ve Süryanice n-h-y formlarıyla fonetik ve semantik akrabalık | Bir yöne sevk etme, sonuca vardırma ve sınır çizgisine ulaştırma anlamları Sami gövdede ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir kökensel bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نهي | Anlamlı | Bir şeyin sonuna varmak, durdurmak, menetmek | Suyun havuzda toplanıp durması, gayeye ulaşma, iradi olarak kötü fiilden alıkoyma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نيه | Anlamlı | Et ve yağ bağlamak, gelişip semirmek | Bedenin veya devenin semirip etinin dolgunlaşması | Ortak hacim ve nihayete erişme ilgisi; Kur'an'da geçmez |
| هني | Anlamlı | Rahat ve afiyetle tüketmek, kolay gelmek | Zahmetsizce elde edilen, içine sinen nimet ve kolaylık | Ters kombinasyon, nihayete huzurla erme nüansı; Kur'an'da geçer (هنأ) |
| هين | Anlamlı | Hafif, kolay ve değersiz olmak, yumuşaklık | Ağır basmayan, basite alınan veya dinginleşen durum | Fonetik zayıflama ve durulma ilgisi; Kur'an'da geçer |
| ينه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
| يهن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نهي | Merkez | Menetmek, sona erdirmek | Eylemi nihai hududuna vardığında durdurmak ve yapılmamasını istemek | Hem dışsal buyrukla alıkoymayı hem de eylemin kendiliğinden son bulmasını içerir |
| كفف | Komşu | Alıkoymak, el çekmek | Fiziksel olarak eli veya gücü bir şeyden geri çekmek | نهي köküne göre daha çok eylemin dış uzvunu tutma ve sınırlandırma yönü ağır basar |
| حجر | Komşu | Kısıtlamak, engellemek | Etrafını çevirerek koruma altına almak ve tasarrufu sınırlandırmak | Mekânsal ve hukuki bir sınır çizerek içeri giriş veya çıkışı engeller |
| منع | Komşu | Savunmak, ulaşmasını engellemek | Bir gücün nesneye ulaşmasına fiilen engel olmak | Doğrudan direnç ve set çekme vurgusu taşır; نهي ise sonlandırma talebi ve sınır bilincidir |
| زجر | Komşu | Azarlayarak engellemek | Ses tonu, tehdit veya şiddet unsuruyla geri püskürtmek | Menetme işine baskı, caydırıcı ses ve azarlama boyutu katar |
| أمر | Zıt | Buyurmak, başlatmak | Bir fiilin yapılmasını ve hayata geçirilmesini talep etmek | نهي eylemi durdurup sınır çekerken, أمر eylemi başlatıp vücuda getirir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نهي | Sonlandırmak, menetmek, nihayete ermek | Hem bir eylemin yapılmamasını istemeyi hem de bir sürecin nihai sınırına ulaşıp durmasını kuşatır | Kesin |
| Latince | Prohibere, vetare, terminare | Yasaklamak, alıkoymak, sonlandırmak | Prohibere önleme ve uzak tutmayı, terminare ise sınıra ulaşıp bitirmeyi karşılar; kökün bütünlüğünü parça parça verir | Güçlü |
| İngilizce | Forbid, prohibit, cease, culminate | Yasaklamak, durdurmak, son bulmak | Forbid ve prohibit menetme yönünü, cease ve culminate ise nihayete varıp durma cephesini yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Untersagen, verbieten, enden | Menetmek, yasaklamak, sona ermek | Verbieten iradi yasaklamayı, enden sınırına ulaşıp bitmeyi karşılar; akıl ile bağlantılı frenleme boyutunu doğrudan içermez | Güçlü |
| Fransızca | Interdire, défendre, cesser | Yasaklamak, menetmek, son vermek | Hukuki ve ahlaki müdahaleyi ifade eder ancak vadi sonu suyun durulması gibi organik sonlanmayı dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نُهُوا / يَنْهَوْنَ | Hukuki ve ahlaki yasaklama, kötülükten alıkoyma | İyiliği emredip kötülükten nehyetme veya yasaklanan şeyleri işleme bağlamı (Âl-i İmrân 3:104, Nisâ 4:161) |
| انْتَهَوْا / يَنْتَهُوا | Eyleme son verme, vazgeçme, geri çekilme | Savaştan, küfürden veya aşırılıktan vazgeçip durma bağlamı (Bakara 2:192, Nisâ 4:171, Enfâl 8:38) |
| الْمُنْتَهَى | Nihai varış noktası, son sınır | Varlığın ve kaderin en son durağı, Sidre veya Allah'a dönüş bağlamı (Necm 53:14, 53:42) |
| النُّهَى | Akıllar, muhakeme yetisi, kötülükten alıkoyan bilinç | Kevnî ayetlerden ve tarihten ibret alma bağlamı (Tâhâ 20:54, 20:128) |
| مَنْهَاة / نَهْي | Eylemin önünü kesme, engelleme | Namazın kötülükten alıkoyması bağlamı (Ankebût 29:45) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nehyin mahiyeti ve ahlaki yükümlülük | Nehyin bizatihi kötülükten mi (kabih lizâtihî) kaynaklandığı yoksa ilahi irade öyle dilediği için mi kerahet kazandığı meselesi | Nehiy, ilahi iradenin kula çizdiği ontolojik sınır ve fiilden iradi olarak el çektirme buyruğu olarak tanımlanır |
| Fıkıh | Hüküm kaynağı olarak nehiy sîgası | Nehyin mutlak olarak tahrîm (kesin haramlık) mi yoksa tenzîhen kerahet mi ifade ettiği; nehyedilen akdin fesadı gerektirip gerektirmediği | Eylemi yasaklama, hükümsüz kılma ve mükellefin hareket sahasını sınırlama |
| Tefsir | Emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker | Toplumsal fesadın durdurulması, müminlerin kamusal denetim vazifesi ve aklın (nuhâ) ibret alması | Kötülüğün yayılmasını eşikte durdurma ve toplumsal çürümeyi nihayete erdirme |
| Hadis | Peygamberî direktifler ve frenleyici ilkeler | Hz. Peygamber'in menettiği şeylerden bütünüyle kaçınma emri; gece namazının kötülükten alıkoyucu (menhât) oluşu | Zararın önünü kesme, eylemi sınırda bırakma ve nefsi dizginleme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi hudutlar ve ahlaki sorumluluk | Nehiy ve haram sınırı | Kötülüğe giden akışı eşikte durdurma | Kulun hevasına sınır çizerek ontolojik haddini bilmesini ve günahtan geri durmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik hadler ve aklın denetimi | Zihinsel frenleme ve metodolojik sınır | Haddi aşan iddiaları ve vehimleri engelleme | Aklın (en-nuhâ) heva kaynaklı taşkınlıkları dizginleyerek hakikatin sınırında durmasını temin eder | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamusal denetim | Yasal yasaklar ve kötülüğü engelleme | Toplumsal fesadı ve zorbalığı durdurma | İyiliği emredip kötülükten menetme prensibiyle kamu otoritesinin veya adalet mekanizmasının zulmü frenlemesi | Kesin |
| İktisadi | Piyasa kuralları ve haksız kazancın önlenmesi | Faiz, tekel ve sömürünün yasaklanması | Piyasadaki yıkıcı taşkınlıkları sınırlandırma | Kaynakların haksızca birikmesini ve zulüm doğuran serbest akışı nehiy kurallarıyla frenleyerek adil dağılımı korur | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit, sınır değeri (boundary condition) ve sönümleme | Bir fonksiyonun veya fiziksel sürecin belirli bir eşiğe yaklaşıp o noktada sonlanması; kinetik akışın bir dirençle durdurulup kararlı hale gelmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki yasak, ahlaki fren mekanizması (inhibition) | Bireyin ve toplumun taşkın dürtülerini kurallarla engelleyip dengede tutan normatif ve psikolojik sınırlandırma işlevi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نهي kökünü yalnızca yukarıdan dayatılan, gerekçesiz ve kuru bir yasaklama buyruğu zannedip kökün 'nihayet', 'sonlanma' ve 'akıl' (en-nuhâ) boyutlarından koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece men etmeyi değil; selin göle ulaşıp durulması gibi eylemin zararlı etkisinin sınırda tüketilmesi, insanın kendi iradesiyle haddine varıp durması ve kötülüğe son vermesi süreçlerini de kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nehyin ahlaki ve ontolojik koruyuculuğu anlaşılamaz; ilahi yasaklar anlamsız kısıtlamalar gibi algılanır, emr-i bi'l-ma'rûf ile nehy-i ani'l-münker dengesi bozulur ve aklın frenleme vasfı göz ardı edilir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk mimarisindeki sınır (hududullah) kavramının operasyonel fiilidir. Neyin yapılmayacağını, nerede durulacağını ve akışın hangi noktada kesilmesi gerektiğini tayin eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emr-i bi'l-ma'rûf ayetlerinde (Âl-i İmrân 3:104, 3:114), savaşa ve zulme son verme çağrılarında (Bakara 2:192, 2:193), aklın ibret alma yetisinin zikredildiği yerlerde (Tâhâ 20:54, 20:128) ve ilahi takdirin nihai varış noktası vurgusunda (Necm 53:42). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Özgürlüğü sınırsız eylem serbestisi sanan modern algıyı düzeltir; insan aklının ve toplum nizamının ancak sınırda durma (intihâ) ve kötülüğü önleme bilinciyle korunabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSel suyunun akış mecrasını tüketip vadi tabanındaki çukura veya gölete vararak orada toplanması, yayılması ve sakinleşip durması; devenin burnundaki dizgin halkasının son noktası.
- Soyut anlamBir yönelişin veya eylemin ulaştığı ahlaki ve hukuki sınırda iradi veya mecburi olarak durdurulması; hevanın taşkınlığına aklın ve vahyin bir eşik koyarak son vermesi.
- Sistematik karşılıkBireysel nefis terbiyesinden uluslararası ilişkilere kadar uzanan her alanda aşırılığı, zulmü ve fesadı sınır çizgisine ulaştığı anda bloke eden ilahi ve ahlaki frenleme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , bireyin veya toplumun zamana bağlı eylem akışını ve hareket halindeki yönelişini simgeler. , vahyin veya aklın çizdiği nihai sınırı ve sürenin bittiği anı temsil eder. , ulaşılan nihai haddi ve durulma eşiğini (el-müntehâ) gösterir. ifadesi ise eylemin türevinin sıfırlanmasını, yani akışın tamamen durup nehyin ve sonlanmanın (intihâ) gerçekleşmesini matematiksel olarak modeller.