نهر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ن-ه-ر20 sîga, 152 mücavir kök, 102 ayet, 51 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ثمرشمسسخرأَنْهَارًاخلدنهرجريأَنْهَارٌتحتوَأَنْهَارًاقمروَالنَّهَارَالْأَنْهَارُجننفوزولج

KökSîga 20Ayet 102Sure 51Mücavir 152

▶ Ağı aç (3B)

نهر

ن - ه - ر

KÖK
  • 113 geçiş
  • 102 ayet
  • 20 sîga
  • 13 sözlük

Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR991 harf
باب الهاء والراء، والنون معهما ه ر ن،ه ن ر، ر ه ن، ن ه ر مستعملات هرن: الهَرْنَويَ: نبتٌ. هنر: الهَنْرَةُ: وَقْبَةُ الأُذُن. رهن: الرَّهْنُ معروفٌ، تقول: رَهَنْتُ الشَّيءَ فلانا رهنا. فالشّيءُ مَرْهونٌ. وأرْهَنْتُ فلاناً ثوباً إذا دفعته إليه ليَرْهَنَه. وارتهنه فلان، إذا أخذه رهناً. والرُّهون، والرِّهان والرُّهُنُ: جمع الرَّهن. والمُراهنة والرِّهان: أن يُراهِنَ القوم على سِباقِ الخَيْل وغيره.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR842 harf
النهارُ: ضد الليل. ولا يجمع كما لا يجمع العَذابُ والسرابُ. فإن جمعته قلت في قليله نُهُرٌ. والنَهارُ: فرخُ الحُبارى. والنَهْرُ والنَهَرُ: واحد الأَنْهارِ. وقوله تعالى: "في جَنَّاتٍ ونَهَرٍ"، أي أنهارٍ. وقد يعبر بالواحد عن الجمع. ورجلٌ نَهِرٌ، أي صاحب نهار يُغيرُ فيه. قال الراجز: لست بليليٍّ ولكنِّي نهـرْ لا أُدلجُ الليلَ ولكنْ ابتكرْ ونَهَرْتُ النهرَ: حفرتُهُ. ونَهَرَ الماءُ، إذا جرى في الأرض
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.564 harf
ه ر ن هنر ، هرن ، نهر ، رهن : ( مستعملة ) . هرن : أما هرن فإني لا أحفظ فيه شيئاً من كلام العرب ، واسم هرُون معرَّب لا اشتقاق له في اللغة العربية . قال الدِّينَوَرِيّ : الهَيْرُون : ضَربٌ من التمر معروف . هنر : يقال : هَنَرتُ الثوبَ بمعنى أَنَرْتُه أُهَنِيره ، وهو أن يُعْلِمَه ، قاله اللحياني . وقال الليث : الهنْرة : وَقْبَة الأُذن . قلت : وهي عربية صحيحة . روَى أبو عمرو ، عن ثعلب ، عن ابن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.876 harf
(باب النون والهاء وما يثلثهما) (نهي) النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة:
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.145 harf
- النهر: مجرى الماء الفائض، وجمعه: أنهار، قال تعالى: ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، ﴿وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وأنهار وسبلا﴾ [النحل/15] وجعل الله تعالى ذلك مثلا لما يدر من فيضه وفضله في الجنة على الناس. قال تعالى: ﴿إن المتقين في جنات ونهر﴾ [القمر/54]، ﴿ويجعل لكم جنات ويجعل لكم أنهار﴾ [نوح/12]، ﴿جنات تجري من تحتها الأنهار﴾ [المائدة/119]. والنهر: السعة تشبيها بنهر الماء، ومنه: أنهرت الدم.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR392 harf
ن ه ر نَهْرٌ نَهِرٌ‏:‏ كثير الماء واستنهر النّهر‏:‏ اتّسع‏.‏ وأنهرت فتق الضربة‏:‏ وسّعته‏.‏ وأنهرت الدّم‏:‏ أسلته‏.‏ وأمام داره منهرة‏:‏ فضاء يلقون فيه الكناسات‏.‏ ورجل نهر‏:‏ عامل نهار‏.‏ قال‏:‏ لست بليليّ ولكنّي نهر لا أدلج الليل ولكن أبتكر ونهر وانتهره‏:‏ استقبله بكلام يزجره به‏.‏ وسمعت من بعض شحاحذة الحجاز يقول لأصحابه‏:‏ ليس الرجل من يكترث لأوّل نهرةٍ ولا الثانية ولا الثالثة‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.813 harf
النَّهْرُ والنَّهَرُ: واحد الأَنْهارِ، وفي المحكم: النَّهْرُ والنَّهَر من مجاري المياه، والجمع أَنْهارٌ ونُهُرٌ ونُهُورٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: سُقِيتُنَّ، ما زالَتْ بكِرْمانَ نَخْلَةٌ، عَوامِرَ تَجْري بينَكُنَّ نُهُورُ هكذا أَنشده ما زالت، قال: وأُراهُ ما دامت، وقد يتوجه ما زالت على معنى ما ظهرت وارتفعت؛ قال النابغة: كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ وفي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR639 harf
* ن ه ر * * النَّهَارُ * ضد الليل ولا يُجمع كما لا يُجمع العذاب والسَّراب فإن جمعته قلت في القليل * أَنْهُرٌ * وفي الكثير * نُهُر * بضمتين كسحاب وسُحُب وأَنشد بن كيسان لولا الثريدان لمُتنا بالضُّمُر ثريد ليل وثريد بالنُّهُر و * النَّهْرُ * بسكون الهاء وفتحها واحد * الأَنْهَارِ * وقوله تعالى ﴿في جناتٍ ونَهَر﴾ أي أنهار وقد يُعَبَّر بالواحد عن الجمع كما قال الله تعالى ﴿ويُولون الدُّبُر﴾ وقيل في
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.485 harf
النهر، بالفتح ويحرك: مجرى الماء، وهذا قول الأكثر، وقيل هو الماء نفسه، وصريح المصباح أنه حقيقة في الماء مجاز في الأخدود، قاله شيخنا. ج أنهار ونهر، بضم فسكون، ونهور وأنهر. وأنشد ابن الأعرابي. سقيتن ما زالت بكرمان نخلة عوامر تجري بينكن نهـور والنهريون: أبو البركات عبد الله بن علي بن محمد، عن عاصم بن الحسن، وعنه ابن طبرزد، وأبوه علي بن محمد كان فقيها حنبليا، من
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR8.530 harf
نَهَرَ 1 نَهَرَ ذ , (S, Msb,) aor. نَهَرَ , (Msb,) It (water) ran upon, or along, the ground, (S, TA,) and made for itself a نَهْر [or channel like that of a river]. (S.) See also 10. ― -b2- It (anything, as in one copy of the S, or anything copious, as in another copy of the S and in the TA) ran, or flowed; (S, TA;) as also ↓ استنهر, (S,) or ↓ انتهر. (TA.) ― -b3- It (blood) flowed with force:
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.671 harf
نَهَرَ نَهَرَ A ( n. ac. نَهْر 1 ), a. Flowed, streamed. b. Caused to flow. c. Checked, chid. d. [ coll. ], Called, summoned. e. see infra. نَهِرَ نَهِرَ A ( n. ac. نَهَر 4 ), a. Reached water ( in digging ). أَنْهَرَ أَنْهَرَ IV , a. see I (a) , ( b ) & ( نَهِرَ ) d. Bled. e. Enlarged. f. Was, did in the day-time. g. Became fat. h. Was worthless. اِنْتَهَرَ اِنْتَهَرَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR66.105 harf
نهر Bab 4 نَهِرَ - يَنْهَرُ - نَهْر - أَنْهَار - نَهَر - نَهَار - النهار نَهِرَ - يَنْهَرُ + الماء أو السائل: يسيل ويجري ويحفر بجريانه مجرى نَهْر: اسم فعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": السيل الجاري من الماء، أو السائل الذي يحفر لسيلانه مجرى أَنْهَار: جمع " نَهْر " نَهَر: اسم فعل مبالغة على وزن " فَعَل
Tamamını oku

Sîgalar(20)

Mücavir kökler152 mücavir (378 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جري

    45 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir

  2. تحت

    40 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir

  3. ليل

    42 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  4. جنن

    42 ortak ayet · Bahçe demektir

  5. خلد

    22 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir

  6. دخل

    17 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir

  7. فوز

    10 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir

  8. شمس

    10 ortak ayet · Güneş demektir

  9. قمر

    9 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  10. عدن

    6 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…

  11. سخر

    8 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır

  12. ولج

    5 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir

Geçtiği ayetler(102)

Sîga sayfası: الْأَنْهَارُ
  1. … وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا …

    Nehirlerİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.

  2. … أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ …

    NehirlerSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.

  3. … لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ …

    NehirlerBiriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.

  4. … لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ …

    NehirlerDe ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.

  5. أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ

    Nehirlerİşte onların mükafatı: Rabblarından bir mağfiret ve altından ırmaklar akan cennetlerdir. Orada temelli kalacaklardır. Ne de güzeldir mükafatı iş yapanların.

  6. … لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

    NehirlerNihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.

  7. لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ

    NehirlerFakat Rabblarından korkanlar için; altlarından ırmaklar akan cennetler var. Orada temelli kalacaklar. Allah tarafından ağırlanacaklar. Allah katında olanlar kendileri için daha hayırlıdır.

  8. تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

    Nehirlerİşte bunlar; Allah’ın hudududur. Kim, Allah’a ve O’nun elçisine itaat ederse; Allah onu, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. İşte bu; en büyük kurtuluştur.

  9. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا

    Nehirlerİman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.

  10. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا

    Nehirlerİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?

Sîga sayfası: النَّهَارِ
Sîga sayfası: وَالنَّهَارِ
Sîga sayfası: النَّهَارَ
Sîga sayfası: وَالنَّهَارَ
Sîga sayfası: الْأَنْهَارَ
Sîga sayfası: بِالنَّهَارِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökنهر
YapıÜçlü (sülâsî)
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerجري, سيل, زجر, ردع, ضوء
Zıt Kökسكن
Çekirdek Özet 1Bir engeli veya zemini yararak, geniş bir mecra açıp kesintisiz ve gür biçimde akmak, fışkırmak
Çekirdek Özet 2Varlığın hayatiyetini besleyen açık akış (nehirler), zulmeti yarıp yayılan aydınlık (gündüz) ve sertçe püskürtüp men etme (azarlama)
Çekirdek Özet 3Birikimlerin tıkanıklık üretmeden kanallara dökülmesi; fiziksel, zamansal ve ahlaki planda akışın ve berraklığın kurumsallaşması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca coğrafi bir su yatağına veya salt bir zaman dilimine indirgeyerek, arkasındaki yarıcı, sevk edici ve genişletici dinamizmi gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
نهBir sınır çizgisine ulaşma, ortaya çıkış, belirme ve bir hareketi yönlendirip durdurma veya sevk etme ana eylemidir. Bu çekirdek نهج kökünde açık ve belirgin bir yola çıkma, نهو ve نهي köklerinde ise bir sınır çekip yasaklama ve son noktaya vardırma dinamiklerinde görülür.رİkili çekirdeğe eklenen tepe, süreklilik ve tekrarlı akış niteliğindeki ر harfi, beliren sınırı veya engeli delip yararak sürekli, doğrusal ve genişleyen bir mecra boyunca ileriye doğru akıtma niteliği kazandırmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
نFiliz, tohum veya su yılanı; canlılık, sürekli fışkırma ve hareket potansiyeliGizli veya potansiyel olan bir canlanmanın, kaynağın içten dışa doğru kesintisiz hareketlenmesini temsil eder.
هKollarını kaldırmış insan; ortaya çıkış, soluk, açığa vurma ve nefesSaklı olanın birdenbire aşikâr olması, genişlemesi ve nefes alacak geniş bir açıklık bulması hareketini yükler.
رİnsan başı; başlangıç noktası, yön gösteren liderlik, yukarıdan aşağıya akış ve tepe doğrultusuGüçlü bir yönelimle hareketin başını alıp gitmesi, engeli yaran bir öncülük ve çizgisel bir rota oluşturması payını verir.
نهرCanlı bir potansiyelin engeli yarıp nefes alarak geniş bir doğrultuda başını alıp akmasıİçsel bir itkiyle (filiz/kaynak) başlayan gücün engeli aşarak dışarı fırlaması (açığa çıkış) ve güçlü bir yatak oyup kesintisiz bir mecra halinde yönelmesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyun toprağı oyup yararak kendine geniş ve derin bir mecra açması, bu mecrada fışkırıp gürül gürül akmasıdır. Benzer şekilde kurban veya yaralanmada kanın fışkırtılarak akıtılmasına ve gecenin karanlığını yarıp yayılan aydınlığa da bu kökten isim verilmiştir.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Hüzeyl şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî, bol ve gür akan tatlı bir su mecrasını tavsif ederken kökü sıfat kalıbında kullanmıştır: أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً / على قصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ
Erken Arapça kullanımNâbiğa ez-Zübyânî divanında gündüzün ilerleyip yükselmesini bu kökle betimler: كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا / يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ

Kaynak Ebû Züeyb el-Hüzelî Dîvânı, Nâbiğa ez-Zübyânî Dîvânı, Lisānü'l-ʿArab, Maqāyīsü'l-Luğa.

Sami etimolojik katman

Batı ve Güney Sami dillerinde نهر kökü, suyun akış kanalı ve gündüz vakti gibi anlam alanlarıyla son derece köklü ve ortak bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan נהר (nāhār) ve Aramice / Süryanicede bulunan נהרא / ܢܗܪܐ (nahrā) kelimeleri, tıpkı Arapçada olduğu gibi hem büyük ırmak, su akıntısı hem de ışığın yayılması, parıldama ve aydınlanma mefhumlarını eşzamanlı olarak bünyesinde taşır. Akadcada nāru(m) biçiminde beliren kelime, Fırat ve Dicle gibi Mezopotamya havzasının ana su yollarını ve sulama kanallarını niteleyen en kadim terimlerden biridir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki derin yapısı, bir yarık boyunca sıvının akması ile karanlığın yırtılarak ışığın sel gibi boşalması arasında doğrudan bir morfo-semantik özdeşlik kurar. Bu çerçevede Arapçadaki «nehir» (su yolu), «nehâr» (gündüz) ve «nehr» (men etme/püskürtme) kullanımları, aynı ilksel çekirdeğin —bir bariyeri aşarak güçlü bir debiyle ortaya çıkış ve yolu açış olgusunun— farklı tezahürleridir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönToprağı yarma, mecra açma, kan akıtma ve şiddetli azarlamaKökün çekirdeği zemin veya direnç üzerinde yarık açıp akış sağlamaktır; zecr/kovma manası da sözün muhatabı sarsarak savurmasıyla ilişkilidir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice nāhār, Aramice nahrā, Akadca nāru(m)Bütün büyük Sami dillerinde nehir, ırmak, su kanalı ve bunlara bağlı olarak ışığın yayılması kök ortaklığı taşır.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiBazı Berberice ve Doğu Çad lehçelerinde parlamak veya su yatağı kökleriAfro-Asyatik genelinde akış ve parlama bağıntısına dair kimi fonetik paralellikler bulunsa da doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır.Muhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Wolf Leslau, Comparative Dictionary of Ge'ez.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
نهرAnlamlıYarıp akıtmak, mecra açmak, aydınlanmakSu mecrası (nehir), aydınlık vakit (nehâr) ve sözle defetmek (tenher) türevlerini üretir.Hedef köktür; Kur'an'da 113 defa geçer.
نرهKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArapça sözlüklerde bu dizilişle müstakil bir kök teşekkül etmemiştir.Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir.
هنرAnlamlıKulak deliği, çukurlukKulak kepçesindeki çukurcuk veya küçük oyuk için el-henre tabiri kullanılır.Kur'an'da geçmez; fiziksel oyuk mefhumuyla çekirdeğe teğettir.
هرنAnlamlıBir tür boya otuBoyacılıkta kullanılan ve sarı/kırmızı boya veren hernî / hernevî adlı bitkiyi ifade eder.Kur'an'da geçmez; leksikografik tespittir.
رنهKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu harf dizilimi klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir.Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir.
رهنAnlamlıSabitlemek, hapsetmek, rehin bırakmakBir hakkı teminat altına almak üzere bir nesneyi alıkoymak, bir şeye bağımlı kalmak anlamındadır.Kur'an'da geçer; akışın zıddına tutma ve hapsetme hareketidir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
نهرMerkezYararak akmak, mecra edinmek, aydınlanmakFiziksel bir direnci kırıp bir yatak oluşturarak kesintisiz ve gür bir akış sergilemek.Su, zaman (gündüz) ve davranış (sert geri püskürtme) katmanlarında geniş bir açıklıkla akmayı içerir.
جريKomşuHızlı ve kesintisiz hareket etmekجري kökünde esas olan mecra değil hareketin sürekliliği ve hızıyken, نهر kökünde yarılarak açılan yatak ve debi esastır.Suyun, geminin veya zamanın akıp gitmesini niteleyen genel seyir halidir.
سيلKomşuTaşarak kontrolsüz akmakسيل mecrasına sığmayan, geçici ve yıkıcı taşmayı belirtirken, نهر nizamlı, sürekli ve yatağı belirli akışı ifade eder.Yağmur veya eriyen karın yüzeyde toplanıp sürükleyici biçimde akmasıdır.
زجرKomşuSert sözle engellemek, men etmekزجر kökünde doğrudan durdurma ve caydırma vurgusu öne çıkarken, نهر kökündeki tenher azarlayıp fırlatıp atmayı, akışı tersine sürmeyi bildirir.Sözlü veya fiili baskıyla muhatabı bir fiilden şiddetle alıkoymaktır.
ردعKomşuBir engele çarptırıp döndürmekردع kökü muhatabı geri püskürten bir çarpma eylemini anlatırken, نهر kökü akıntı gibi sertçe savurarak uzaklaştırmayı hedefler.Bir cürmü veya yönelimi sert bir bariyerle anında kesip geri savurmaktır.
ضوءKomşuIşık yaymak, aydınlatmakضوء bizatihi ışık kaynağını veya ışıltıyı belirtirken, نهر kökünden türeyen nehâr, ışığın karanlığı yarıp yeryüzüne sel gibi yayılması vaktidir.Görme eylemini mümkün kılan aydınlığın kendisidir.
سكنZıtDurulmak, hareketsizleşmek, dinmekسكن her türlü akışın, sesin ve hareketin yatışıp durağanlaşmasıdır; نهر ise yarıp akan hareket ve ışıktır.Nehrin fışkırmasının ve gündüzün hareketliliğinin zıddı olan durağanlık, gece sükûneti ve donukluktur.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaنهرYarıp akmak, ırmak, gündüz, azarlamakMecra açarak fışkıran su, karanlığı yırtan aydınlık ve şiddetle geri itme anlamlarını cem eder.Kesin
LatinceFlumen, amnis, dies, increpareNehir, su akıntısı, gün ışığı, azarlamakFlumen akış dinamiğini, amnis büyük ırmağı, dies gün ışığını karşılar; tek kökte birleşmezler.Güçlü
İngilizceRiver, stream, daylight, chideIrmak, akıntı, gündüz ışığı, terslemekRiver su mecrasını, daylight yarılan aydınlığı, chide/rebuke ise kökteki azarlama ve püskürtmeyi verir.Güçlü
AlmancaFluss, Strom, Tageslicht, anfahrenNehir, akım, gündüz, sertçe paylamakStrom gür akışı, Tageslicht açığa çıkan ışığı, anfahren ise azarlayarak defetme boyutunu ifade eder.Güçlü
FransızcaFleuve, rivière, jour, rudoyerAkarsu, nehir, gündüz, sert davranıp azarlamakFleuve denize dökülen ana nehri, jour aydınlık evreyi, rudoyer ise kişiyi sert sözle savurmayı karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْأَنْهَارُ / أَنْهَارًا / بِنَهَرٍMaddi ve uhrevi su mecraları, gürül gürül akan nehirlerCennet nimetlerinin kesintisiz bereketini veya dünyadaki ilahi tanzimi açıklayan bağlamlar: Bakara 2:25, Bakara 2:249, Nahl 16:15, Muhammed 47:15.
النَّهَارِ / نَهَارًاKaranlığı yarıp yayılan aydınlık vakit, gündüzGece ile gündüzün ardışıklığı, maişet ve hareket düzeni bağlamları: Bakara 2:164, Âl-i İmrân 3:27, İsrâ 17:12, Furkân 25:47.
تَنْهَرْ / تَنْهَرْهُمَاSertçe terslemek, savurup azarlamak, kırmakZayıfa, yetime, isteyene ve bilhassa yaşlı ebeveyne karşı kaba ve itici muameleyi yasaklayan ahlaki bağlamlar: İsrâ 17:23, Duhâ 93:10.
نَهَرٍGenişlik, aydınlık, ferahlık ve ilahi lütuf deryasıTakva sahiplerinin ahiretteki makamının genişliğini ve ferahlığını bildiren bağlam: Kamer 54:54.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamCennet tasvirleri ve ilahi fiillerin delillendirilmesiCennet nehirlerinin hakiki mi yoksa temsilî mi olduğu, gece ve gündüzün yaratılışındaki nizamın tevhid delili kılınması.Kesintisiz nimet akışı, tükenmeyen ilahi feyiz ve kozmik düzenin mutlak iradeye şehadeti.
FıkıhSuların hükümleri, kurban boğazlama ve hakaret hukukuNehir sularının temizleyici vasfı (mâ-i cârî), kurban keserken kanın fışkırtılması (inhâru'd-dem) ve azarlamanın had/tazir boyutu.Akışkanlık sebebiyle necasete galip gelme, damarların yarılarak kanın boşaltılması ve şerefi zedeleyen sözlü taşkınlık.
Tefsirنهر ile نهى arasındaki anlam geçişleriKamer 54:54 ayetindeki nahr/neher kelimesinin cennet ırmakları mı yoksa mutlak bir genişlik ve aydınlık mı ifade ettiği ihtilafı.Somut ırmak tasvirinden soyut genişlik, aydınlanma ve ruhani ferahlık ufkuna doğru semantik genişleme.
HadisAhiret ırmakları, abdest ve kurban hükümleriCennetten neşet ettiği bildirilen nehirler (Nil, Fırat) ve damarı yarıp kanı fışkırtan aletlerle kesim yapılması rivayetleri.Hayat veren ana akıntılar ile kanın kesintisiz ve hızla tahliye edilmesi gerekliliği.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık nizamı ve ahiret mükâfatıİlahi lütfun ve hayatın kesintisiz tecellisiVarlığı sürekli beslemek, amellerin karşılığını donuk değil canlı bir akış olarak sunmakCennetin altından nehirler akması, salih amellerin ürettiği hayatiliğin ebedi bir bereket akıntısına dönüşmesidir.Kesin
İlmiHakikatin zuhuru ve zihni berraklıkKaranlığı yaran zihni aydınlanma (nehâr)Cehalet ve kapalılık örtüsünü yırtarak hakikati aşikâr kılmakGündüzün karanlığı yarması gibi ilim de zihindeki belirsizlik tortusunu dağıtarak nesneleri görünür ve ayırt edilir kılar.Güçlü
SiyasiHukuki otorite ve sevk idaresiTâlut kıssasındaki nehir imtihanı ve disiplinKitleleri arzularına sınır koyarak test etmek ve safları berraklaştırmakNehir (Bakara 2:249), ordunun nefsi zaaflarını eleyen ve hakiki irade sahiplerini ayrıştıran doğal bir sınır ve sınav hattıdır.Güçlü
İktisadiÜretim, dolaşım ve kaynak dağıtımıServetin donup kalmasını önleyen kamusal akış mecrasıSermayenin ve refahın toplum kılcallarına kesintisiz intikalini sağlamakDurgunlaşan suyun kokuşması gibi tek elde biriken servet de tıkacı andırır; nehir modeli, servetin sürekli akışını ve canlı üretimini hedefler.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAkışkanlar mekaniğindeki açık kanal akışı (open channel flow) ve potansiyel gradyanıBir sıvının zemin direncini yenerek yerçekimi gradyanı doğrultusunda kendi yatağını kazıması ve sürekli bir kütle transferi gerçekleştirmesi dinamiğiyle izomorfiktir.Güçlü
Beşeri bilimlerToplumsal hareketlilik (social mobility) ve psikolojik dışavurum (katarsis)Bireyin veya grubun önündeki statik engelleri aşarak kendine yeni bir mecra bulması veya içsel gerilimin dilsel bir zecr/savurma ile dışarı püskürtülmesidir.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiنهر kökünü yalnızca fiziksel bir su hendeğine veya gündüzü sadece astronomik bir saat dilimine indirgeyip, kökün ihtiva ettiği yarma, fışkırtma ve direnci aşarak yol açma kudretini göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da nehirler sadece coğrafi peyzaj değil; ilahi nizamın, cömertliğin ve dirilişin amilidir; gündüz (nehâr) ise bir maişet, uyanış ve ilahi ayetlerin berraklaşma alanıdır. Azarlama (nehr) ise ahlaki sınırları koruyan veya haksız yapıldığında zayıfı ezen sert bir basınçtır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataCennet nehirlerini sadece statik birer görsel dekor gibi algılamak; gündüzün getirdiği ontolojik berraklığı ve Tâlut kıssasındaki nehirle temsil edilen irade disiplinini kavrayamamak; yetim ve ebeveyne karşı nehrin (sert püskürtmenin) yıkıcı psikolojik tesirini hafifsemek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın en merkezi mükâfat tasvirlerinden biri olan cennet nehirlerinin, kâinat nizamının temel göstergelerinden olan gece-gündüz dönüşümünün ve yüksek ahlaki hassasiyetlerin (yetime ve ebeveyne kaba davranmama) altında yatan ortak hareket dinamiğini —yarmayı, coşkun akışı ve berraklığı— kavramayı sağlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Cennet nimetlerinin ebedi canlılığını anlatan mesânî ayetlerde (Bakara 2:25), kozmik düzeni ve nimet dengesini belgeleyen ayetlerde (Nahl 16:15, Furkân 25:47), nefis terbiyesi ve itaat imtihanını anlatan kıssalarda (Bakara 2:249) ve aile/toplum ahlakının sınırlarını çizen emirlerde (İsrâ 17:23, Duhâ 93:10).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Nehir kelimesini cansız bir su birikintisi, nehâr kelimesini kuru bir zaman parçası sanmayı engeller; her iki kavramın da karanlığı ve engeli delip geçen, hayat veren, durmaksızın yenilenen aktif bir ilahi kudret akışı olduğunu fark ettirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir engeli, toprağı veya dokuyu yararak basınçla fışkırmak, kendine geniş ve derin bir mecra açarak durmaksızın akmak; karanlığı yarıp ufka yayılan aydınlık olmak.
  • Soyut anlamBirikmiş bir gücün veya hakikatin kapalılığı yırtarak aşikâr olması, her türlü durağanlığı ve tıkanıklığı gideren sürekli bir feyiz, diriliş ve sevk mekanizması haline gelmesi.
  • Sistematik karşılıkFizikselde ırmak yatağı, zamansalda gündüz aydınlığı, ahlakide sert bir sevk veya püskürtme; genel sistemde ise donukluğu engelleyip varoluşu besleyen açık dolaşım kanalı.
  • LaTeX modeliΦ=∫S(∇P⋅n^) dS  ⟹  dΨdt>0
  • LaTeX açıklamasıFormüldeki P içsel potansiyeli veya basıncı, ∇P direnç gösteren yüzeye karşı oluşan itki gradyanını, S yarılan yüzeyi veya engeli, n^ ise akışın doğrultusunu temsil eder. Φ harfi engeli yaran net akıyı simgelerken, bunun zamana bağlı türevi olan dΨdt>0 ifadesi, açılan mecra boyunca aydınlığın, diriliğin veya hareketin (Ψ) kesintisiz ve artan bir canlılıkla yayılmasını matematiksel olarak modeller.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ن