نهر
ن - ه - ر
KÖK- 113 geçiş
- 102 ayet
- 20 sîga
- 13 sözlük
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR991 harfباب الهاء والراء، والنون معهما
ه ر ن،ه ن ر، ر ه ن، ن ه ر مستعملات هرن: الهَرْنَويَ: نبتٌ.
هنر: الهَنْرَةُ: وَقْبَةُ الأُذُن.
رهن: الرَّهْنُ معروفٌ، تقول: رَهَنْتُ الشَّيءَ فلانا رهنا. فالشّيءُ مَرْهونٌ. وأرْهَنْتُ فلاناً ثوباً إذا دفعته إليه ليَرْهَنَه. وارتهنه فلان، إذا أخذه رهناً.
والرُّهون، والرِّهان والرُّهُنُ: جمع الرَّهن.
والمُراهنة والرِّهان: أن يُراهِنَ القوم على سِباقِ الخَيْل وغيره.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR842 harfالنهارُ: ضد الليل. ولا يجمع كما لا يجمع العَذابُ والسرابُ. فإن جمعته قلت في قليله نُهُرٌ. والنَهارُ: فرخُ الحُبارى. والنَهْرُ والنَهَرُ: واحد الأَنْهارِ. وقوله تعالى: "في جَنَّاتٍ ونَهَرٍ"، أي أنهارٍ. وقد يعبر بالواحد عن الجمع. ورجلٌ نَهِرٌ، أي صاحب نهار يُغيرُ فيه. قال الراجز:
لست بليليٍّ ولكنِّي نهـرْ
لا أُدلجُ الليلَ ولكنْ ابتكرْ
ونَهَرْتُ النهرَ: حفرتُهُ. ونَهَرَ الماءُ، إذا جرى في الأرض
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.564 harfه ر ن
هنر ، هرن ، نهر ، رهن : ( مستعملة ) .
هرن : أما هرن فإني لا أحفظ فيه شيئاً من كلام العرب ، واسم هرُون معرَّب لا اشتقاق له في اللغة العربية .
قال الدِّينَوَرِيّ : الهَيْرُون : ضَربٌ من التمر معروف .
هنر : يقال : هَنَرتُ الثوبَ بمعنى أَنَرْتُه أُهَنِيره ، وهو أن يُعْلِمَه ، قاله اللحياني .
وقال الليث : الهنْرة : وَقْبَة الأُذن .
قلت : وهي عربية صحيحة .
روَى أبو عمرو ، عن ثعلب ، عن ابن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.876 harf(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي) النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة:
(باب النون والهاء وما يثلثهما) (نهي) النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه. ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون: تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ) النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]). (نهب) النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد. (نهت) النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات. (نهج) النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان: الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج. والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط. ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]). (نهد) النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة. ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ. (نهر) النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب: أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال: * لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) * وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له. (نهز) النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها. ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو. (نهس) النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية. (نهش) النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم. (نهض) النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه. (نهط) النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به. (نهع) النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ. (نهق) النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة. (نهك) النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ. ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران. (نهل) النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال: * ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) * أي تَروى منه الرِّماح العِطاش. (نهم) النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء. فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال: ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال: * يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) * فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ. ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]). --------------ـــ ([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر" ([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين. ([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح. ([4]) هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه. ([5]) في الأصل: "همزة"، تحريف. ([6]) التكملة من المجمل. ([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً. ([8]) هذا مثلث الهاء. ([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء". ([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل. ([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. ([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس. ([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر). ([14]) شاهده قوله: لولا الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر ([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91). ([16]) في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك". ([17]) النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان. ([18]) في المجمل: "نهسه". ([19]) الجمهرة (3: 73). ([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح. ([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة: وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه ([22]) الجمهرة (3: 119). ([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما. ([24]) في الأصل: "العطشان". ([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما: * الطاعن الطعنة يوم الوغى * ([26]) الرجز في اللسان (نهم). ([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم). ([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.145 harf- النهر: مجرى الماء الفائض، وجمعه: أنهار، قال تعالى: ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، ﴿وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وأنهار وسبلا﴾ [النحل/15] وجعل الله تعالى ذلك مثلا لما يدر من فيضه وفضله في الجنة على الناس. قال تعالى: ﴿إن المتقين في جنات ونهر﴾ [القمر/54]، ﴿ويجعل لكم جنات ويجعل لكم أنهار﴾ [نوح/12]، ﴿جنات تجري من تحتها الأنهار﴾ [المائدة/119]. والنهر: السعة تشبيها بنهر الماء، ومنه: أنهرت الدم.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR392 harfن ه ر
نَهْرٌ نَهِرٌ: كثير الماء واستنهر النّهر: اتّسع.
وأنهرت فتق الضربة: وسّعته.
وأنهرت الدّم: أسلته.
وأمام داره منهرة: فضاء يلقون فيه الكناسات.
ورجل نهر: عامل نهار.
قال: لست بليليّ ولكنّي نهر لا أدلج الليل ولكن أبتكر ونهر وانتهره: استقبله بكلام يزجره به.
وسمعت من بعض شحاحذة الحجاز يقول لأصحابه: ليس الرجل من يكترث لأوّل نهرةٍ ولا الثانية ولا الثالثة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.813 harfالنَّهْرُ والنَّهَرُ: واحد الأَنْهارِ، وفي المحكم: النَّهْرُ والنَّهَر من مجاري المياه، والجمع أَنْهارٌ ونُهُرٌ ونُهُورٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
سُقِيتُنَّ، ما زالَتْ بكِرْمانَ نَخْلَةٌ،
عَوامِرَ تَجْري بينَكُنَّ نُهُورُ
هكذا أَنشده ما زالت، قال: وأُراهُ ما دامت، وقد يتوجه ما زالت على معنى ما ظهرت وارتفعت؛ قال النابغة:
كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا
يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ
وفي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR639 harf* ن ه ر * * النَّهَارُ * ضد الليل ولا يُجمع كما لا يُجمع العذاب والسَّراب فإن جمعته قلت في القليل * أَنْهُرٌ * وفي الكثير * نُهُر * بضمتين كسحاب وسُحُب وأَنشد بن كيسان لولا الثريدان لمُتنا بالضُّمُر ثريد ليل وثريد بالنُّهُر و * النَّهْرُ * بسكون الهاء وفتحها واحد * الأَنْهَارِ * وقوله تعالى ﴿في جناتٍ ونَهَر﴾ أي أنهار وقد يُعَبَّر بالواحد عن الجمع كما قال الله تعالى ﴿ويُولون الدُّبُر﴾ وقيل في
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.485 harfالنهر، بالفتح ويحرك: مجرى الماء، وهذا قول الأكثر، وقيل هو الماء نفسه، وصريح المصباح أنه حقيقة في الماء مجاز في الأخدود، قاله شيخنا. ج أنهار ونهر، بضم فسكون، ونهور وأنهر. وأنشد ابن الأعرابي.
سقيتن ما زالت بكرمان نخلة عوامر تجري بينكن نهـور والنهريون: أبو البركات عبد الله بن علي بن محمد، عن عاصم بن الحسن، وعنه ابن طبرزد، وأبوه علي بن محمد كان فقيها حنبليا، من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.530 harfنَهَرَ
1 نَهَرَ ذ , (S, Msb,) aor. نَهَرَ , (Msb,) It (water) ran upon, or along, the ground, (S, TA,) and made for itself a نَهْر [or channel like that of a river]. (S.) See also 10. ― -b2- It (anything, as in one copy of the S, or anything copious, as in another copy of the S and in the TA) ran, or flowed; (S, TA;) as also ↓ استنهر, (S,) or ↓ انتهر. (TA.) ― -b3- It (blood) flowed with force:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.671 harfنَهَرَ
نَهَرَ A ( n. ac. نَهْر 1 ),
a. Flowed, streamed.
b. Caused to flow.
c. Checked, chid.
d. [ coll. ], Called, summoned.
e. see infra.
نَهِرَ
نَهِرَ A ( n. ac. نَهَر 4 ),
a. Reached water ( in digging ).
أَنْهَرَ
أَنْهَرَ IV ,
a. see I (a) , ( b ) & ( نَهِرَ )
d. Bled.
e. Enlarged.
f. Was, did in the day-time.
g. Became fat.
h. Was worthless.
اِنْتَهَرَ
اِنْتَهَرَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR66.105 harfنهر
Bab 4
نَهِرَ - يَنْهَرُ - نَهْر - أَنْهَار - نَهَر - نَهَار - النهار
نَهِرَ - يَنْهَرُ + الماء أو السائل: يسيل ويجري ويحفر بجريانه مجرى
نَهْر: اسم فعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": السيل الجاري من الماء، أو السائل الذي يحفر لسيلانه مجرى
أَنْهَار: جمع " نَهْر "
نَهَر: اسم فعل مبالغة على وزن " فَعَل
Sîgalar(20)
- الْأَنْهَارُNehirler(الْأَفْعَالُ)×40
- النَّهَارِGündüz(الْفَعَالِ)×13
- وَالنَّهَارِVe gündüz(وَالْفَعَالِ)×13
- النَّهَارَGündüz(الْفَعَالَ)×12
- وَالنَّهَارَVe gündüz(وَالْفَعَالَ)×12
- الْأَنْهَارَNehirler(الْأَفْعَالَ)×3
- وَأَنْهَارٌVe nehirler(وَأَفْعَالٌ)×3
- أَنْهَارًاNehirler(أَفْعَالًا)×2
- بِالنَّهَارِGündüz(بِالْفَعَالِ)×2
- نَهَارًاGündüz(فَعَالًا)×2
Mücavir kökler152 mücavir (378 toplam)
- جري
45 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- تحت
40 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- ليل
42 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- جنن
42 ortak ayet · Bahçe demektir
- خلد
22 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- دخل
17 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- فوز
10 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir
- شمس
10 ortak ayet · Güneş demektir
- قمر
9 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- عدن
6 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- سخر
8 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- ولج
5 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
Geçtiği ayetler(102)
… وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا …
Nehirlerİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
… أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ …
NehirlerSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.
… لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ …
NehirlerBiriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.
… لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ …
NehirlerDe ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
Nehirlerİşte onların mükafatı: Rabblarından bir mağfiret ve altından ırmaklar akan cennetlerdir. Orada temelli kalacaklardır. Ne de güzeldir mükafatı iş yapanların.
… لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ
NehirlerNihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.
لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ
NehirlerFakat Rabblarından korkanlar için; altlarından ırmaklar akan cennetler var. Orada temelli kalacaklar. Allah tarafından ağırlanacaklar. Allah katında olanlar kendileri için daha hayırlıdır.
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Nehirlerİşte bunlar; Allah’ın hudududur. Kim, Allah’a ve O’nun elçisine itaat ederse; Allah onu, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. İşte bu; en büyük kurtuluştur.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا
Nehirlerİman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Nehirlerİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نهر |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جري, سيل, زجر, ردع, ضوء |
| Zıt Kök | سكن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli veya zemini yararak, geniş bir mecra açıp kesintisiz ve gür biçimde akmak, fışkırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın hayatiyetini besleyen açık akış (nehirler), zulmeti yarıp yayılan aydınlık (gündüz) ve sertçe püskürtüp men etme (azarlama) |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimlerin tıkanıklık üretmeden kanallara dökülmesi; fiziksel, zamansal ve ahlaki planda akışın ve berraklığın kurumsallaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca coğrafi bir su yatağına veya salt bir zaman dilimine indirgeyerek, arkasındaki yarıcı, sevk edici ve genişletici dinamizmi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نه | Bir sınır çizgisine ulaşma, ortaya çıkış, belirme ve bir hareketi yönlendirip durdurma veya sevk etme ana eylemidir. Bu çekirdek نهج kökünde açık ve belirgin bir yola çıkma, نهو ve نهي köklerinde ise bir sınır çekip yasaklama ve son noktaya vardırma dinamiklerinde görülür. | ر | İkili çekirdeğe eklenen tepe, süreklilik ve tekrarlı akış niteliğindeki ر harfi, beliren sınırı veya engeli delip yararak sürekli, doğrusal ve genişleyen bir mecra boyunca ileriye doğru akıtma niteliği kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, tohum veya su yılanı; canlılık, sürekli fışkırma ve hareket potansiyeli | Gizli veya potansiyel olan bir canlanmanın, kaynağın içten dışa doğru kesintisiz hareketlenmesini temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkış, soluk, açığa vurma ve nefes | Saklı olanın birdenbire aşikâr olması, genişlemesi ve nefes alacak geniş bir açıklık bulması hareketini yükler. |
| ر | İnsan başı; başlangıç noktası, yön gösteren liderlik, yukarıdan aşağıya akış ve tepe doğrultusu | Güçlü bir yönelimle hareketin başını alıp gitmesi, engeli yaran bir öncülük ve çizgisel bir rota oluşturması payını verir. |
| نهر | Canlı bir potansiyelin engeli yarıp nefes alarak geniş bir doğrultuda başını alıp akması | İçsel bir itkiyle (filiz/kaynak) başlayan gücün engeli aşarak dışarı fırlaması (açığa çıkış) ve güçlü bir yatak oyup kesintisiz bir mecra halinde yönelmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun toprağı oyup yararak kendine geniş ve derin bir mecra açması, bu mecrada fışkırıp gürül gürül akmasıdır. Benzer şekilde kurban veya yaralanmada kanın fışkırtılarak akıtılmasına ve gecenin karanlığını yarıp yayılan aydınlığa da bu kökten isim verilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeyl şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî, bol ve gür akan tatlı bir su mecrasını tavsif ederken kökü sıfat kalıbında kullanmıştır: أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً / على قصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında gündüzün ilerleyip yükselmesini bu kökle betimler: كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا / يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ |
Kaynak Ebû Züeyb el-Hüzelî Dîvânı, Nâbiğa ez-Zübyânî Dîvânı, Lisānü'l-ʿArab, Maqāyīsü'l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Batı ve Güney Sami dillerinde نهر kökü, suyun akış kanalı ve gündüz vakti gibi anlam alanlarıyla son derece köklü ve ortak bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan נהר (nāhār) ve Aramice / Süryanicede bulunan נהרא / ܢܗܪܐ (nahrā) kelimeleri, tıpkı Arapçada olduğu gibi hem büyük ırmak, su akıntısı hem de ışığın yayılması, parıldama ve aydınlanma mefhumlarını eşzamanlı olarak bünyesinde taşır. Akadcada nāru(m) biçiminde beliren kelime, Fırat ve Dicle gibi Mezopotamya havzasının ana su yollarını ve sulama kanallarını niteleyen en kadim terimlerden biridir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki derin yapısı, bir yarık boyunca sıvının akması ile karanlığın yırtılarak ışığın sel gibi boşalması arasında doğrudan bir morfo-semantik özdeşlik kurar. Bu çerçevede Arapçadaki «nehir» (su yolu), «nehâr» (gündüz) ve «nehr» (men etme/püskürtme) kullanımları, aynı ilksel çekirdeğin —bir bariyeri aşarak güçlü bir debiyle ortaya çıkış ve yolu açış olgusunun— farklı tezahürleridir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı yarma, mecra açma, kan akıtma ve şiddetli azarlama | Kökün çekirdeği zemin veya direnç üzerinde yarık açıp akış sağlamaktır; zecr/kovma manası da sözün muhatabı sarsarak savurmasıyla ilişkilidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāhār, Aramice nahrā, Akadca nāru(m) | Bütün büyük Sami dillerinde nehir, ırmak, su kanalı ve bunlara bağlı olarak ışığın yayılması kök ortaklığı taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Berberice ve Doğu Çad lehçelerinde parlamak veya su yatağı kökleri | Afro-Asyatik genelinde akış ve parlama bağıntısına dair kimi fonetik paralellikler bulunsa da doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Wolf Leslau, Comparative Dictionary of Ge'ez.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نهر | Anlamlı | Yarıp akıtmak, mecra açmak, aydınlanmak | Su mecrası (nehir), aydınlık vakit (nehâr) ve sözle defetmek (tenher) türevlerini üretir. | Hedef köktür; Kur'an'da 113 defa geçer. |
| نره | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu dizilişle müstakil bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| هنر | Anlamlı | Kulak deliği, çukurluk | Kulak kepçesindeki çukurcuk veya küçük oyuk için el-henre tabiri kullanılır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel oyuk mefhumuyla çekirdeğe teğettir. |
| هرن | Anlamlı | Bir tür boya otu | Boyacılıkta kullanılan ve sarı/kırmızı boya veren hernî / hernevî adlı bitkiyi ifade eder. | Kur'an'da geçmez; leksikografik tespittir. |
| رنه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| رهن | Anlamlı | Sabitlemek, hapsetmek, rehin bırakmak | Bir hakkı teminat altına almak üzere bir nesneyi alıkoymak, bir şeye bağımlı kalmak anlamındadır. | Kur'an'da geçer; akışın zıddına tutma ve hapsetme hareketidir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نهر | Merkez | Yararak akmak, mecra edinmek, aydınlanmak | Fiziksel bir direnci kırıp bir yatak oluşturarak kesintisiz ve gür bir akış sergilemek. | Su, zaman (gündüz) ve davranış (sert geri püskürtme) katmanlarında geniş bir açıklıkla akmayı içerir. |
| جري | Komşu | Hızlı ve kesintisiz hareket etmek | جري kökünde esas olan mecra değil hareketin sürekliliği ve hızıyken, نهر kökünde yarılarak açılan yatak ve debi esastır. | Suyun, geminin veya zamanın akıp gitmesini niteleyen genel seyir halidir. |
| سيل | Komşu | Taşarak kontrolsüz akmak | سيل mecrasına sığmayan, geçici ve yıkıcı taşmayı belirtirken, نهر nizamlı, sürekli ve yatağı belirli akışı ifade eder. | Yağmur veya eriyen karın yüzeyde toplanıp sürükleyici biçimde akmasıdır. |
| زجر | Komşu | Sert sözle engellemek, men etmek | زجر kökünde doğrudan durdurma ve caydırma vurgusu öne çıkarken, نهر kökündeki tenher azarlayıp fırlatıp atmayı, akışı tersine sürmeyi bildirir. | Sözlü veya fiili baskıyla muhatabı bir fiilden şiddetle alıkoymaktır. |
| ردع | Komşu | Bir engele çarptırıp döndürmek | ردع kökü muhatabı geri püskürten bir çarpma eylemini anlatırken, نهر kökü akıntı gibi sertçe savurarak uzaklaştırmayı hedefler. | Bir cürmü veya yönelimi sert bir bariyerle anında kesip geri savurmaktır. |
| ضوء | Komşu | Işık yaymak, aydınlatmak | ضوء bizatihi ışık kaynağını veya ışıltıyı belirtirken, نهر kökünden türeyen nehâr, ışığın karanlığı yarıp yeryüzüne sel gibi yayılması vaktidir. | Görme eylemini mümkün kılan aydınlığın kendisidir. |
| سكن | Zıt | Durulmak, hareketsizleşmek, dinmek | سكن her türlü akışın, sesin ve hareketin yatışıp durağanlaşmasıdır; نهر ise yarıp akan hareket ve ışıktır. | Nehrin fışkırmasının ve gündüzün hareketliliğinin zıddı olan durağanlık, gece sükûneti ve donukluktur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نهر | Yarıp akmak, ırmak, gündüz, azarlamak | Mecra açarak fışkıran su, karanlığı yırtan aydınlık ve şiddetle geri itme anlamlarını cem eder. | Kesin |
| Latince | Flumen, amnis, dies, increpare | Nehir, su akıntısı, gün ışığı, azarlamak | Flumen akış dinamiğini, amnis büyük ırmağı, dies gün ışığını karşılar; tek kökte birleşmezler. | Güçlü |
| İngilizce | River, stream, daylight, chide | Irmak, akıntı, gündüz ışığı, terslemek | River su mecrasını, daylight yarılan aydınlığı, chide/rebuke ise kökteki azarlama ve püskürtmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Fluss, Strom, Tageslicht, anfahren | Nehir, akım, gündüz, sertçe paylamak | Strom gür akışı, Tageslicht açığa çıkan ışığı, anfahren ise azarlayarak defetme boyutunu ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Fleuve, rivière, jour, rudoyer | Akarsu, nehir, gündüz, sert davranıp azarlamak | Fleuve denize dökülen ana nehri, jour aydınlık evreyi, rudoyer ise kişiyi sert sözle savurmayı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَنْهَارُ / أَنْهَارًا / بِنَهَرٍ | Maddi ve uhrevi su mecraları, gürül gürül akan nehirler | Cennet nimetlerinin kesintisiz bereketini veya dünyadaki ilahi tanzimi açıklayan bağlamlar: Bakara 2:25, Bakara 2:249, Nahl 16:15, Muhammed 47:15. |
| النَّهَارِ / نَهَارًا | Karanlığı yarıp yayılan aydınlık vakit, gündüz | Gece ile gündüzün ardışıklığı, maişet ve hareket düzeni bağlamları: Bakara 2:164, Âl-i İmrân 3:27, İsrâ 17:12, Furkân 25:47. |
| تَنْهَرْ / تَنْهَرْهُمَا | Sertçe terslemek, savurup azarlamak, kırmak | Zayıfa, yetime, isteyene ve bilhassa yaşlı ebeveyne karşı kaba ve itici muameleyi yasaklayan ahlaki bağlamlar: İsrâ 17:23, Duhâ 93:10. |
| نَهَرٍ | Genişlik, aydınlık, ferahlık ve ilahi lütuf deryası | Takva sahiplerinin ahiretteki makamının genişliğini ve ferahlığını bildiren bağlam: Kamer 54:54. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet tasvirleri ve ilahi fiillerin delillendirilmesi | Cennet nehirlerinin hakiki mi yoksa temsilî mi olduğu, gece ve gündüzün yaratılışındaki nizamın tevhid delili kılınması. | Kesintisiz nimet akışı, tükenmeyen ilahi feyiz ve kozmik düzenin mutlak iradeye şehadeti. |
| Fıkıh | Suların hükümleri, kurban boğazlama ve hakaret hukuku | Nehir sularının temizleyici vasfı (mâ-i cârî), kurban keserken kanın fışkırtılması (inhâru'd-dem) ve azarlamanın had/tazir boyutu. | Akışkanlık sebebiyle necasete galip gelme, damarların yarılarak kanın boşaltılması ve şerefi zedeleyen sözlü taşkınlık. |
| Tefsir | نهر ile نهى arasındaki anlam geçişleri | Kamer 54:54 ayetindeki nahr/neher kelimesinin cennet ırmakları mı yoksa mutlak bir genişlik ve aydınlık mı ifade ettiği ihtilafı. | Somut ırmak tasvirinden soyut genişlik, aydınlanma ve ruhani ferahlık ufkuna doğru semantik genişleme. |
| Hadis | Ahiret ırmakları, abdest ve kurban hükümleri | Cennetten neşet ettiği bildirilen nehirler (Nil, Fırat) ve damarı yarıp kanı fışkırtan aletlerle kesim yapılması rivayetleri. | Hayat veren ana akıntılar ile kanın kesintisiz ve hızla tahliye edilmesi gerekliliği. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret mükâfatı | İlahi lütfun ve hayatın kesintisiz tecellisi | Varlığı sürekli beslemek, amellerin karşılığını donuk değil canlı bir akış olarak sunmak | Cennetin altından nehirler akması, salih amellerin ürettiği hayatiliğin ebedi bir bereket akıntısına dönüşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin zuhuru ve zihni berraklık | Karanlığı yaran zihni aydınlanma (nehâr) | Cehalet ve kapalılık örtüsünü yırtarak hakikati aşikâr kılmak | Gündüzün karanlığı yarması gibi ilim de zihindeki belirsizlik tortusunu dağıtarak nesneleri görünür ve ayırt edilir kılar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki otorite ve sevk idaresi | Tâlut kıssasındaki nehir imtihanı ve disiplin | Kitleleri arzularına sınır koyarak test etmek ve safları berraklaştırmak | Nehir (Bakara 2:249), ordunun nefsi zaaflarını eleyen ve hakiki irade sahiplerini ayrıştıran doğal bir sınır ve sınav hattıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, dolaşım ve kaynak dağıtımı | Servetin donup kalmasını önleyen kamusal akış mecrası | Sermayenin ve refahın toplum kılcallarına kesintisiz intikalini sağlamak | Durgunlaşan suyun kokuşması gibi tek elde biriken servet de tıkacı andırır; nehir modeli, servetin sürekli akışını ve canlı üretimini hedefler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğindeki açık kanal akışı (open channel flow) ve potansiyel gradyanı | Bir sıvının zemin direncini yenerek yerçekimi gradyanı doğrultusunda kendi yatağını kazıması ve sürekli bir kütle transferi gerçekleştirmesi dinamiğiyle izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal hareketlilik (social mobility) ve psikolojik dışavurum (katarsis) | Bireyin veya grubun önündeki statik engelleri aşarak kendine yeni bir mecra bulması veya içsel gerilimin dilsel bir zecr/savurma ile dışarı püskürtülmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نهر kökünü yalnızca fiziksel bir su hendeğine veya gündüzü sadece astronomik bir saat dilimine indirgeyip, kökün ihtiva ettiği yarma, fışkırtma ve direnci aşarak yol açma kudretini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da nehirler sadece coğrafi peyzaj değil; ilahi nizamın, cömertliğin ve dirilişin amilidir; gündüz (nehâr) ise bir maişet, uyanış ve ilahi ayetlerin berraklaşma alanıdır. Azarlama (nehr) ise ahlaki sınırları koruyan veya haksız yapıldığında zayıfı ezen sert bir basınçtır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet nehirlerini sadece statik birer görsel dekor gibi algılamak; gündüzün getirdiği ontolojik berraklığı ve Tâlut kıssasındaki nehirle temsil edilen irade disiplinini kavrayamamak; yetim ve ebeveyne karşı nehrin (sert püskürtmenin) yıkıcı psikolojik tesirini hafifsemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi mükâfat tasvirlerinden biri olan cennet nehirlerinin, kâinat nizamının temel göstergelerinden olan gece-gündüz dönüşümünün ve yüksek ahlaki hassasiyetlerin (yetime ve ebeveyne kaba davranmama) altında yatan ortak hareket dinamiğini —yarmayı, coşkun akışı ve berraklığı— kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin ebedi canlılığını anlatan mesânî ayetlerde (Bakara 2:25), kozmik düzeni ve nimet dengesini belgeleyen ayetlerde (Nahl 16:15, Furkân 25:47), nefis terbiyesi ve itaat imtihanını anlatan kıssalarda (Bakara 2:249) ve aile/toplum ahlakının sınırlarını çizen emirlerde (İsrâ 17:23, Duhâ 93:10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nehir kelimesini cansız bir su birikintisi, nehâr kelimesini kuru bir zaman parçası sanmayı engeller; her iki kavramın da karanlığı ve engeli delip geçen, hayat veren, durmaksızın yenilenen aktif bir ilahi kudret akışı olduğunu fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir engeli, toprağı veya dokuyu yararak basınçla fışkırmak, kendine geniş ve derin bir mecra açarak durmaksızın akmak; karanlığı yarıp ufka yayılan aydınlık olmak.
- Soyut anlamBirikmiş bir gücün veya hakikatin kapalılığı yırtarak aşikâr olması, her türlü durağanlığı ve tıkanıklığı gideren sürekli bir feyiz, diriliş ve sevk mekanizması haline gelmesi.
- Sistematik karşılıkFizikselde ırmak yatağı, zamansalda gündüz aydınlığı, ahlakide sert bir sevk veya püskürtme; genel sistemde ise donukluğu engelleyip varoluşu besleyen açık dolaşım kanalı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki içsel potansiyeli veya basıncı, direnç gösteren yüzeye karşı oluşan itki gradyanını, yarılan yüzeyi veya engeli, ise akışın doğrultusunu temsil eder. harfi engeli yaran net akıyı simgelerken, bunun zamana bağlı türevi olan ifadesi, açılan mecra boyunca aydınlığın, diriliğin veya hareketin () kesintisiz ve artan bir canlılıkla yayılmasını matematiksel olarak modeller.