بسط
ب - س - ط
جذر- الورود: ٢٥
- الآيات: ٢٣
- الصيغ: ١٧
- المعاجم: ١٣
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bisat kilim demektir. Yaygı, sergi demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٨٠٢باب السين والطاء والباء معهما
ب س ط، س ب ط، ط ب س مستعملات
بسط:
البَسطُ نقيض القَبْض.
والبَسيطةُ من الأرض كالبساط من المَتاع، وجمعه بُسُط.
والبَسْطةُ: الفضيلة على غيرك، قال اللهُ- جلّ وعزَّ-: "وزاده بَسْطةً في العِلْم والجِسم".
والبَسيط: الرجلُ المُنَبسِطُ اللسان، والمَرأة بسيطةٌ، وقد بَسُطَ بَساطةً، والصاد لغةٌ.
وبَسَطَ الينا فلانٌ يَدَه بما نُحِبُّ ونكرهُ.
وانَّه ليَبْسُطني ما بَسَطَكَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦١٥بَسَط الشيء: نشره، وبالصاد أيضاً. وبَسْطُ العذرِ: قبوله. والبَسْطَةُ: السعةُ. وانْبَسَطَ الشيءُ على الأرض. والانبِساطُ: تركُ الاحتشامِ. يقال: بَسَطْتُ من فلان فانْبَسَطَ. وتَبَسَّطَ في البلاد، أي سار فيها طولاً وعرضاً. والبِساطُ: ما يُبْسَطُ. والبِساطُ، بالفتح: الأرضُ الواسعةُ. يقال: مكانٌ بسيطٌ وبَساطٌ. قال الشاعر:
ودونَ يَدِ الحَجَّاجِ من أنْ تَنالنيبَساطٌ لِأَيْدي الناعِجاتِ عَريضُ
وفلانٌ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٧٠٢س ط ب
سبط ، سطب ، بسط ، بطس ، طبس ، طسب : ( مستعملة ) .
أهمل الليث : سطب ، وطبس ، وبطس .
سطب : ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : المساطِب : سنادِينُ الحدّادين .
قال : والمطَاسِب : المِياه السُّدْم ، الواحدة سَدُوم .
وقال أبو زيد : هي المَسْطبة ، وهي المَجَرّة ، ويقال للدّكّان يَقعُد الناسُ عليه : مَسْطَبة ؛ سمعْتُ ذلك من العرب .
بطس : قال الفرّاء : بِطْياسُ : اسمُ موضع على بِنَاءٍ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٧٨٤(باب الباء والسين وما يثلثهما)
(بسط) الباء والسين والطاء أصلٌ واحدٌ، وهو امتِدادُ الشَّيء، في عِرَض أو غير عِرَض. فالبِساط ما يُبْسط. والبَسَاط الأرض، وهي البسيطة. يقال مكان بَسِيطٌ وبَساط. قال:
ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني *** بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ([1])ويَدُ فلانٍ بِسْطٌ، إذا كان مِنْفَاقا، والبَسْطة في كلّ شيء السَّعَة وهو بسيط الجسْم والباعِ والعِلْم. قال الله تعالى:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٠٥- بسط الشيء: نشره وتوسيعه، فتارة يتصور منه الأمران، وتارة يتصور منه أحدهما، ويقال: بسط الثوب: نشره، ومنه: البساط، وذلك اسم لكل مبسوط، قال الله تعالى: ﴿والله جعل لكم الأرض بساطا﴾ [نوح/19] والبساط: الأرض المتسعة وبسيط الأرض: مبسوطة، واستعار قوم البسط لكل شيء لا يتصور فيه تركيب وتأليف ونظم، قال الله تعالى: ﴿والله يقبض ويبسط﴾ [البقرة/245]، وقال تعالى: ﴿ولو بسط الله الرزق لعباده﴾ [الشورى/27] أي: لو
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٣٧ب س ط
بسط الثوب والفراش إذا نشره.
ومن المجاز: بسط رجله وقبضها وإنه ليبسطني ما بسطك ويقبضني ما قبضك أي يسرني ويطيـب نفسـي مـا سـرك ويسوءنـي مـا ساءك.
وبسط عليهم العذاب.
وزاده الله بسطة في العلم والجسم: أي فضلاً وبسطني الله عليه: فضلني ونحن في بساط واسعة.
قال العديل ن الفرخ: ودون يد الحجاج من أن تنالني بساط لأيدي الناعجات عريض ومكـان بسيـط: واسـع.
وفلـان بسيـط البـاع
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٧٠٩في أَسماء اللّه تعالى: الباسطُ، هو الذي يَبْسُطُ الرزق لعباده ويوسّعه عليهم بجُوده ورحمته ويبسُط الأَرواح في الأَجساد عند الحياة. والبَسْطُ: نقيض القَبْضِ، بسَطَه يبسُطه بَسْطاً فانبسَط وبَسَّطَه فتبَسَّط؛ قال بعض الأَغفال:
إِذا الصَّحيحُ غَلَّ كَفّاً غَلاّ،
بَسَّطَ كَفَّيْهِ مَعاً وبَلاّ
وبسَط الشيءَ: نشره، وبالصاد أَيضاً. وبَسْطُ العُذْرِ: قَبوله. وانبسَط الشيءُ على الأَرض، والبَسِيطُ من
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٢٥* ب س ط * * بَسَطَ * الشيء بالسين والصاد نشره وبابه نصر و * بَسْطُ * العذر قبوله و * البَسْطَةُ * السعة و * انْبَسَطَ * الشيء على الأرض و * الانْبِساطُ * ترك الاحتشام يقال * بَسَطْتُ * من فلان * فانبسَطَ * و * البِسَاطُ * ما يبسط ومكان * بَسِيطٌ * أي واسع ويد * بِسْطٌ * بوزن قسط أي مطلقة وفي قراءة عبد الله ﴿بل يداه بسطان﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٤٨٩بسطه يبسطه بسطا: نشره، وبالصاد أيضا، نقله الجوهري. وبسطه: ضد قبضه، كبسطه تبسيطا، قال بعض الأغفال:
إذا الصحيح غل كفا غلا
بسط كفيه معـا وبـلا
فانبسط وتبسط. ومن المجاز: بسط إلي يده بما أحب وأكره: مدها، ومنه قوله تعالى: لئن بسطت إلي يدك لتقتلني وكذلك بسط رجله، وهو مجاز أيضا، وكذلك قبض يده ورجله. وبسط فلانا: سره، ومنه حديث فاطمة رضي الله عنها يبسطني ما يبسطها أي: يسرني ما
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٥٤٠بَسَطَهُ
1 بَسَطَهُ بساط بسط بسطه بسطة , (M, Msb, K,) aor. بَسُطَ , (M, TA,) inf. n. بَسْطٌ, (S, M, Msb,) contr. of تَبْسيِطٌ; (M, TA;) as also ↓بسّطهُ, (M,* TA,) inf. n. تَبْسيِطٌ. (TA.) [As such,] He spread it; spread it out, or forth; expanded it; extended it; (S, Msb, K, B;) as also ↓بسّطهُ: (K:) and he made it wide, or ample: these are the primary significations; and sometimes both of them
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٧٦بَسَطَ
بَسَطَ U ( n. ac. بَسْط 1 ),
a. Spread, stretched out, expanded; dilated.
b. Gladdened.
c. U ( n. ac. بَسَاْطَة 22t ), Was witty, smart.
بَسَّطَ
بَسَّطَ II ,
a. Spread out, unfolded.
بَاْسَطَ
بَاْسَطَ III ,
a. Was free and easy.
أَبْسَطَ
أَبْسَطَ IV ,
a. Gladdened.
تَبَسَّطَ
تَبَسَّطَ V ,
a. Was spread out &c.
b. Roamed, roved.
اِنْبَسَطَ
اِنْبَسَطَ VII ,
a. see V . ( a ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٤٬٥٠٩بسط
بَسَطَ - يَبْسُطُ - بَاسِط - بِساط - بِساطاً - بَسْطَة - بَسْطَة ً
بَسَطَ - يَبْسُطُ + كائن + شيئاً: يفرده: الحركة المعاكسة لفعل القبض: يفتح ثنياته ويفردها وينشرها ويمدها بشكل سطح منبسط: يفتح ثنيات الشيء نحو الخارج ثم ينشرها ويباعدها ويوسع بينها ويجعلها تمتد على سطح مستو فيجعل الجسم أقرب ما يكون للسطح " المنبسط " أي السطح المستوي الذي لا
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٤ (الإجمالي: ١٧٠)
- شيأ
الآيات المشتركة: ١٥ · Şey
- رزق
الآيات المشتركة: ١٠ · Üzüm demektir
- قدر
الآيات المشتركة: ١٠ · Kıdr kazandır
- يدي
الآيات المشتركة: ٦ · El ve kol demektir
- عبد
الآيات المشتركة: ٦ · Ana kapının önündeki bekçidir
- أله
الآيات المشتركة: ١٥ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غلل
الآيات المشتركة: ٢ · Ğille, İç gömlek demektir
- كفف
الآيات المشتركة: ٢ · Avuç demektir
- زيد
الآيات المشتركة: ٣ · Zade : Azık demektir
- فلح
الآيات المشتركة: ٢ · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- خبر
الآيات المشتركة: ٢ · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- كثر
الآيات المشتركة: ٣ · Kesr(sin ile) kırık demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٣)
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ
Bollaştırır
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا
Bollaştırır
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ …
Bollaştırır
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Bollaştırır
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
Bollaştırır
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
Bollaştırır
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
Bollaştırır
أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
Bollaştırır
لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Bollaştırır
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Sad harfi ile varyantı bulunur بصط |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مدد, نشر, وسع, فرش |
| Zıt Kök | قبض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi enine ve boyuna yaymak, sermek, katlanmış veya toplanmış halden açarak genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Rızkın, kudretin, ilmin, lütfun veya ellerin bir muhataba doğru engelsizce yayılması, bollaştırılması ve uzatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanındaki daralma ve tutulmanın karşıtı olarak imkânların açılması, akışın serbest bırakılması ve potansiyelin serilerek görünür kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddî rızkın zenginlik anlamında bollaşması olarak anlayıp ilâhî denge, fiziksel yayılma, adlî ve ahlâkî tutum ile kudretin uzanması boyutlarını göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بس | Bir şeyi ileri doğru sürmek, dağıtmak, katılığı çözüp parçalamak veya yaymak; بسس kökünde un veya toprağın ufalanıp serpilmesi, بسر kökünde vaktinden önce ileri atılma, بسق kökünde boyca uzayıp yükselme, بسل kökünde sertleşip öne çıkma ve بسم kökünde dudakların iki yana açılarak yayılması durumlarında görülen açılma ve yayılma devinimidir. | ط | Kuşatıcı yayılma, zemine temas ederek yüzey oluşturma ve enine boyuna açılma imgesi eklenerek kök, yalnızca bir yöne uzama değil düz bir alana tam bir sergi gibi yayılma ve boşluk bırakmayacak şekilde genişleme anlamını kazanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı alan, hazne, bir mekanın içi ve toplanma noktası |
| س | Diken, destek | Tutunma, yönelme, kesintisiz bir çizgi üzerinde ilerleme ve dayanma |
| ط | Sepet, çark, sargı | Sarma, kuşatma, yüzeye temas eden yayvan biçim ve çevreleme |
| بسط | Evin veya çadırın içindeki örtünün dışa ve zemine doğru gerilerek yayılması | Kapalı veya toplanmış durumdaki bir varlığın, zemin veya yüzey boyunca kesintisizce açılarak serilmesi, çevresini kaplayacak bir genişliğe ulaştırılması hareketini resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaş, deri, örtü veya kilimin bükülmüş halden çıkarılıp zemin üzerine yayılması; devenin yavrusuyla serbest bırakılarak sağımdan alıkonmaması; devenin adımlarını geniş ve serbest atması; bir kimsenin elini veya kolunu ileriye doğru uzatması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir çöl tasvirinde geniş ve dümdüz vadi zeminini hızlı develerin ayakları altına serilmiş geniş bir yaygıya benzeterek şöyle der: ودَوٍّ ككَفِّ المُشْتَرِي، غيرَ أَنه / بَساطٌ لأَخْفافِ المَراسِيل واسِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Udeyl b. el-Ferahk, Haccâc’ın elinin kendisine ulaşamayacağı uzak ve yayvan çölü nitelerken kelimeyi genişlik anlamında kullanır: ودونَ يَدِ الحَجّاج مِن أنْ تنالَني / بَسَاطٌ لأيْدي النّاعِجاتِ عريضُ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde بسط kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında yüzeyin açılması, uzatma, genişletme ve basitleştirme semantik çekirdeği etrafında temsil edilir. İbranicede פשט (p-š-t) kökü bir şeyi soymak, düzleştirmek, elbiseyi çıkarmak ve istila amacıyla düzlükte ileri doğru yayılmak anlamlarını taşır; Rabbinik dönemde ise açık, düz ve mecazsız anlamı niteleyen yalınlık manasını kazanır. Süryanicede ܦܫܛ (p-š-ṭ) kökü uzatmak, düzleştirmek, doğrultmak ve basit hale getirmek anlamlarına gelir. Arapçada kökün içindeki س harfi, bazı lehçelerde kalınlaşarak ص sesine döner ve بصط biçiminde de kullanılır; bu fonetik kayma manada bir değişime yol açmaz. Kökün ana semantik yönelimi, toplanmış veya bükülmüş bir nesnenin pürüzsüz ve engelsiz biçimde uzatılması ve yayılmasıdır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بسط ve بصط ses denkliği | Katlanmış veya dürülmüş bir şeyin açılarak enine boyuna serilmesi; elin, rızkın veya gövdenin uzaması ve genişlik kazanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פשט ve Süryanice ܦܫܛ | Süryanice ve İbranicede doğrultmak, uzatmak, düzleştirmek ve yayılmak manasındaki ortak kök ile düzenli p/b ve š/s ses denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-š / b-s çekirdeği | Açılma, çözülme ve yayılma bildiren ilksel morfemik çekirdek üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki düzleme formları. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Anlamlı | Yaymak, açmak, uzatmak, bollaştırmak | Bir yüzeyi veya imkânı bükülmüş halden serbest hale getirip genişletmek | Hedef köktür; Kur'an'da 25 defa geçer. |
| بطس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için kullanım kaydı düşülmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| سبط | Anlamlı | Sarkmak, düz ve akıcı uzamak, soy ağacı oluşturmak | Saçın veya dalın kıvrımsız düz uzaması; İsrailoğullarının kollara ayrılarak yayılan boyları | Kur'an'da geçer; بسط ile düz ve uzun yayılma yönünden akrabadır. |
| سطب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem kaynaklarında belirgin ve yaygın bir kök yapısı olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez. |
| طبس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn kullanımda saymışsa da müstakil semantik alan oluşturmamıştır | Kur'an'da geçmez. |
| طسب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بسط | Merkez | Yaymak, açmak, sermek, uzatmak | Bir nesneyi veya imkânı zemin üzerinde enine boyuna açarak bollaştırmak | Kökün merkez anlamı toplanmışlığı çözüp yüzeye yaymaktır. |
| مدد | Komşu | Çekerek uzatmak, ekleme yapmak | مدد doğrusal uzama ve süreklilik ekleme bildirirken بسط yüzeyce yayılma ve açılmadır | Zaman ve mesafe boyunca çekilip uzatılan şeyler için kullanılır. |
| نشر | Komşu | Dağıtarak saçmak, yaymak | نشر dağınık parçaları çevreye dağıtmak iken بسط bütünlüğü korunan bir şeyin serilmesidir | Kitapların veya rüzgârların etrafa yayılması gibi durumlardır. |
| وسع | Komşu | Kapasite genişliği, içine alabilme | وسع bir kabın veya sınırın hacimce büyüklüğü iken بسط bizzat hareketle açıp sermektir | Varlığın potansiyel genişliğini ve kapsayıcılığını niteler. |
| فرش | Komşu | Altına yaymak, döşemek | فرش doğrudan üzerine oturulacak tabanı hazırlamak iken بسط her türlü uzanma ve yayılmadır | Yer üzerine yatak veya sergi döşeme eylemini karşılar. |
| قبض | Zıt | Tutmak, kısmak, daraltmak, toplamak | قبض avucu sıkmak, akışı kesmek ve içeri çekmek iken بسط açmak ve yaymaktır | Varlığın büzülmesi, imkânın daraltılması ve geri çekilmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بسط | Yaymak, uzatmak, bollaştırmak | Bir örtüyü açmak, eli uzatmak, rızkı genişletmek, ferahlık vermek | Kesin |
| Latince | expandere, extendere | Açmak, germek, uzatmak | expandere bir yüzeyi düzleştirerek açmayı, extendere ise ileri doğru germeyi tam karşılar; ancak ahlâkî ve malî genişlik boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | spread, expand, extend | Yaymak, genişletmek, uzatmak | spread yaygı gibi sermeyi, extend eli uzatmayı, expand hacimce genişlemeyi karşılar; kökün cömertlik ve ferahlık çağrışımı ayrı kelimeler gerektirir | Kesin |
| Almanca | ausbreiten, entfalten, ausstrecken | Yaymak, katını açmak, uzatmak | ausbreiten örtüyü sermeyi, entfalten potansiyelin serilmesini, ausstrecken ise uzvu uzatmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | étendre, déployer | Yaymak, germek, açmak | déployer katlanmış bir şeyi bütünüyle açıp görünür kılmayı, étendre ise yüzey boyunca sermeyi karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَبْسُطُ الرِّزْقَ | Rızkı genişletmek, bollaştırmak, serbest bırakmak | İktisadî dengenin ve varlık imkânlarının Allah tarafından takdir edildiği ayetler; Ra'd 13:26, Kasas 28:82, Şûrâ 42:12. |
| زَادَهُ بَسْطَةً | Üstünlük, fiziki ve zihni kapasite genişliği | Yöneticilik ve liderlik liyakatinin bilgi ve beden dirayetiyle temellendirildiği bağlam; Bakara 2:247, A'râf 7:69. |
| بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ / بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ | Saldırı, öldürme veya can alma kastıyla el uzatmak | Habil-Kabil kıssasında fiilî tecavüz ve ölüm anında meleklerin can alıcı hamlesi; Mâide 5:28, En'âm 6:93. |
| بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ | Cömertlik, mutlak ihsan, sınırsız lütuf | Yahudilerin Allah'ın kudret ve keremini daraltıcı iddialarına ret bağlamı; Mâide 5:64. |
| وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ | İhtiyatsız harcama, israf, hesapsız saçma | Malî ahlak ve infakta denge ilkesinin vaz edildiği bağlam; İsrâ 17:29. |
| جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا | Düzgün, yaşanabilir, engelsiz bir sergi ve zemin | Yeryüzünün insanın yerleşmesine ve yol almasına elverişli kılınması; Nûh 71:19. |
| فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ | Bulutları gökyüzüne yaymak, tabaka halinde sermek | Tabiat ayetlerinde yağmurun oluşum evreleri ve atmosferik hareket; Rûm 30:48. |
| بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ | Hayvanın uzuvlarını yere uzatıp yatması | Mağara ehlinin köpeğinin eşikte kollarını yere sererek beklemesi; Kehf 18:18. |
| كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ | Çaresizce ve boşuna el açıp bekleme | Sahte ilahlara dua edenlerin boşuna çabasını resmeden temsil; Ra'd 13:14. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî sıfatlar ve ef'âlullah | Allah'ın rızkı dilediğine açıp dilediğine kısması (قبض ve بسط) ve yedeyn sıfatının cömertlik yahut kudretle tevili | Mutlak irade ve kudretin engellenemez biçimde varlığa uzanması, sınırsız ihsan. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve mülkiyet ahkâmı | İsraf ile cimrilik arasındaki orta yolun belirlenmesi, tasarrufta aşırı açılmanın hacir sebebi sayılıp sayılmayacağı | Malî imkânların ölçüsüzce dağıtılması ve harcama sınırlarının aşılması. |
| Tefsir | Yerbilimsel ve kozmolojik ayetler | Yeryüzünün bir sergi (بساط) kılınmasının arzın küreviyeti veya insanın yaşamına uygun düzlükler barındırmasıyla telifi | Yaşamaya, yerleşmeye ve yollar edinmeye uygun geniş zemin. |
| Hadis | Ahlak, ruh halleri ve kıyamet alametleri | Hz. Peygamber'in gönül ferahlığını nitelerken kullandığı sevinç hali ve ellerin hayır için açılması | Ruhun açılıp genişlemesi, neşe, engelsiz cömertlik ve bağış eli. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve kulluk dengesi | İhsan ve imtihan zemini | Varlık imkânlarını açarak şükrü, kısarak sabrı sınamak | Allah'ın rızkı açması tek başına üstünlük göstergesi değil, ahlâkî sorumluluğu artıran bir sınav alanıdır. | Kesin |
| İlmi | Kapasite ve kavrayış derinliği | Zihni kuşatıcılık | Bilgiyi sınırların ötesine taşımak ve sentez yapmak | بسطة في العلم ifadesi, dar uzmanlığın ötesinde meseleleri kuşatıcı ve geniş ufuklu anlama gücünü gösterir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet temeli | Dirayet ve otorite kabiliyeti | Toplumu yönetme ve savunma kapasitesini kurmak | Talut kıssasında liderliğin soy veya zenginlikle değil, bilgi ve beden genişliğiyle meşruiyet kazanmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve kaynak dağılımı | Refah akışı ve piyasa esnekliği | Kaynakların tek elde toplanmasını önleyip dolaşıma sokmak | Sermayenin ve tüketim harcamalarının ne bütünüyle kısılması ne de savurganlıkla tüketilmesi dengesidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey integrali ve hacimsel genleşme | Bir manifoldun veya yüzeyin alanının artması, gerilerek kapladığı uzamın genişletilmesi ve akışkanın engelsiz bir alana doğru yayılım difüzyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat eşitliği ve sosyo-ekonomik mobilite | Toplumsal yapıda kaynakların, hakların ve imtiyazların belirli bir zümreden çıkarılıp tabana doğru yayılması ve erişilebilir kılınması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel gelir artışı ve tüketim zenginliği düzeyine indirgeyerek, ayetlerdeki fiziksel zemin, yönetim dirayeti, fiilî taarruz ve ahlâkî itidal boyutlarını gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; göklerdeki bulutların serilmesinden yeryüzünün jeolojik elverişliliğine, ruhsal genişlikten siyasî liyakate, infakta altın orandan meleklerin ölüm anındaki uzanışına kadar uzanan ontolojik bir yayılma ve uzanma prensibidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rızkın açılmasını (بسط) ilahi bir ödül, daraltılmasını (قبض) ise ilahi bir ceza zannederek kader ve rızık ilişkisini ahlâkî sınav ekseninden çıkarıp seküler bir başarı teolojisine dönüştürmek; Talut örneğindeki liderlik şartını ise maddî servetle karıştırmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, rızık ve ahlak dengesini kuran temel zıtlık çiftlerinden birini (قبض ve بسط) teşkil eder; dengenin ne sıkı sıkıya tutmakta ne de hesapsızca saçmakta olduğunu, her iki kutbun da ilahi takdir ve imtihan alanı olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rızkın dağılımını konu alan mekanizma ayetlerinde (Ra'd, Şûrâ, İsrâ), yeryüzünün ve gökyüzünün yaratılış ayetlerinde (Nûh, Rûm), infak ahlakı kurallarında (İsrâ 17:29) ve peygamberî kıssalardaki liderlik vasıflarında (Bakara 2:247). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Malî gücün ve zenginliğin bizzat seçilmişlik ve üstünlük alameti olduğu zannını yıkar; rızkın sınırsızca saçılmasının yeryüzünde azgınlığa yol açabileceğini göstererek ilahî kısıtlamanın da bir adalet ve rahmet unsuru olduğunu hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKatlanmış, bükülmüş veya toplanmış bir örtü, deri veya uzvun engelsiz bir düzlem üzerinde açılarak serilmesi, yayılması ve boylu boyunca uzatılmasıdır.
- Soyut anlamBir varlığın, imkânın, lütfun, kudretin veya bilginin sınırlarını genişleterek muhatabını veya alanını bütünüyle kuşatacak biçimde serbest bırakılması ve görünür hale getirilmesidir.
- Sistematik karşılıkİktisatta sermayenin serbest dolaşımı, teolojide ilahi cömertlik ve imtihan bolluğu, siyasette idari ehliyetin zihni ve fiziki dirayetle genişlemesi, ahlakta ise cimrilik ve israf uçlarından arınmış dengeli yayılmadır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemin belirli bir andaki yayılma ve açıklık durumunu temsil eder. , potansiyel imkân veya kaynak gradyanını; , bu imkânın yüzeye veya topluma yayılmasını sağlayan iletkenlik ve genişleme katsayısını simgeler. terimi, kökün çekirdeğini oluşturan dışa doğru serilme ve yayılma akısını modeller. terimi ise yayılmanın aşırılığa ve israfa dönüşmesini engelleyen karşıt kısıtlayıcı dengeleyiciyi ( fonksiyonunu) temsil eder.