بكي
ب - ك - ي
جذر- الورود: ٧
- الآيات: ٧
- الصيغ: ٦
- المعاجم: ١٠
Bekyu damla damla yağan yağmur demektir. Gözyaşlarına kıyasla ağlamak yerine kullanılmaktadır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: بكى
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bekyu damla damla yağan yağmur demektir. Gözyaşlarına kıyasla ağlamak yerine kullanılmaktadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٤٢٦الكاف والباء و"وايء" معهما
ك ب و، ك و ب، و ك ب، ب و ك، ب ك ي، ك أ ب، ب ك أ مستعملات كبو: كبا يَكْبُو كَبْواً فهو كابٍ، إذا انكبّ على وجهه، يقال ذلك لكل ذي روح. قال:
إذا استجمعت للمرء فيها أموره كبا كَبْوةً للوجه لا يستقيلـهـا
والكِبا: الكُناسة. والكِباء: ضرب من العود والبخور والدخنة.
والتراب الكابي: الذي لا يستقر على وجه الأرض.
وكبا الزند يَكْبُو كَبْواً، أي: لم يور، وأَكْبَى إكباءً لغة.
كوب:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٩٢المدخل: بكىالبُكا يُمَدُّ ويُقْصَرُ، فإذا مددت أردت الصوتَ الذي يكون مع البكاء، وإذا قَصَرْتَ أردت الدموعَ وخروجها. قال الشاعر:
بَكَتْ عَيْني وحَقَّ لها بُكاها وما يُغْني البُكاءُ ولا العَويلُ
وبَكَيْتُهُ وبَكَيْتُ عليه بمعنىً. قال الأصمعي: بَكيْتُ الرجل وبَكَيْتُهُ بالتشديد، كلاهما إذا بكيتَ عليه. وأَبْكَيْتُهُ، إذا صنعتَ به ما يُبْكيهِ. وباكَيْتُه فبَكَيْتُهُ، إذا كنتَ أَبْكى منه. قال الشاعر:
الشمسُ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٨٦المدخل: بكى- بكى يبكي بكا وبكاء، فالبكاء بالمد: سيلان الدمع عن حزن وعويل، ويقال إذا كان الصوت أغلب كالرغاء والثغاء وسائر هذه الابنية الموضوعة للصوت، وبالقصر يقال إذا كان الحزن أغلب، وجمع الباكي باكون وبكي، قال الله تعالى: ﴿خروا سجدا وبكيا﴾ [مريم/58]. وأصل بكي فعول (إلا أنهم قلبوا الواو ياء ثم أدغموها مع الياء)، كقولهم: ساجد وسجود، وراكع وركوع، وقاعد وقعود، لكن قلب الواو ياء فأدغم نحو: جاث وجثي، وعات وعتي،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٠٩ب ك ي
بكى على الميت وبكاه وبكى له وبكي عليه وبكاه.
وفعلت به ما أبكاه وبكاه.
قال: سمية قومي ولا تعجزي وبكي النساء علـى حمـزة واستبكيته فبكى وباكيته فبكيته: كنت أبكى منه.
قال جرير: الشمس طالعة ليست بكاسفة تبكي عليك نجوم الليل والقمرا وفي الحديث: " لكن حمزة لا بواكي له " وهو من البكائين.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٠١* ب ك ي * * بَكَى * يبكي بالكسر * بُكاءً * وهو يمد ويقصر فالبكاء بالمد الصوت وبالقصر الدموع وخروجها و * بَكَاهُ * و * بَكَى * عليه بمعنى * بَكَّاهُ تَبْكِيةً * مثله و * أبكاهُ * إذا صنع به ما يبكيه و * باكاهُ فبَكاهُ * إذا كان * أبكَى * منه ومنه قوله % الشمس طالعة ليست بكاسفة % تُبكي عليك نجوم الليل والقمرا % قلت أورد رحمه الله هذا البيت في ك س ف وجعل النجوم والقمر منصوبة بكاسفة وهنا جعلها منصوبة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٣٧٥: ( ي ( *!بَكَى ) الرَّجُلُ ( *!يَبْكِي *!بُكاءً *!وبُكىً ) ، بضَمِّهما ، يُمَدُّ ويُقْصَرُ ؛ قالَهُ
الفرَّاءُ وغيرُهُ . وظاهِرُه أنَّه لا فَرْقَ بَيْنهما وهو الذي رَجَّحَه شُرَّاحُ الفَصِيحِ والشَّواهِدِ .
وقالَ الرَّاغبُ : بُكىً يُقالُ في الحُزْنِ وإسالَةِ الدَّمْع مَعاً ، ويُقالُ في كلِّ واحِدٍ منهما مُنْفرداً عن الآخرِ ؛ فقَوْلُه تعالى : ﴿فليَضْحَكُوا قَلِيلاً *!وليَبْكُوا كَثيراً﴾ إشارَة
: ( ي ( *!بَكَى ) الرَّجُلُ ( *!يَبْكِي *!بُكاءً *!وبُكىً ) ، بضَمِّهما ، يُمَدُّ ويُقْصَرُ ؛ قالَهُ
الفرَّاءُ وغيرُهُ . وظاهِرُه أنَّه لا فَرْقَ بَيْنهما وهو الذي رَجَّحَه شُرَّاحُ الفَصِيحِ والشَّواهِدِ . وقالَ الرَّاغبُ : بُكىً يُقالُ في الحُزْنِ وإسالَةِ الدَّمْع مَعاً ، ويُقالُ في كلِّ واحِدٍ منهما مُنْفرداً عن الآخرِ ؛ فقَوْلُه تعالى : ﴿فليَضْحَكُوا قَلِيلاً *!وليَبْكُوا كَثيراً﴾ إشارَة إلى الفَرَحِ والتَّرَحِ وإنْ لم يكنْ مَعَ الضحكِ قَهْقَهَه ولا مَعَ *!البُكاءِ إسالَة دَمْعٍ ؛ وكَذلِكَ قَوْله : ﴿فما *!بَكَتْ عليهم السَّماءُ والأرضُ﴾ ؛ وقد قيل : إنَّ ذلِكَ على الحَقيقَةِ وذلك قَوْل مَنْ يَجْعَل له حياةً وعِلْماً ، وقيلَ على المجازِ وتَقْديرُه : فما بَكَتْ عليهم أَهْلُ السّماءِ . وذَهَبَ ابنُ القَطَّاع وغيرُهُ بأنَّه إذا مَدَدْتَ أَرَدْتَ الصَّوْتَ الذي يكونُ مَعَ البُكاءِ ، وإذا قَصَرْتَ أَرَدْتَ الدُّموعَ وخُروجَها ؛ كما قالَهُ المبرِّدُ ومِثْله في الصِّحاحِ . وقالَ الرَّاغبُ : البُكاءُ ، بالمدِّ : سَيَلانُ الدُّموعِ عن حُزْنٍ وعَويلٍ ، يقالُ إذا كانَ الصَّوْت أَغْلَب كالرّغاءِ والثُّغاءِ وسَائرِ هذه الأبْنِيَة المَوْضُوعَة للصَّوّتِ ؛ وبالقَصْرِ يُقالُ إذا كانَ الحُزْن أَغْلَب ، انتَهَى . وقالَ الخَلِيلُ : مَنْ قصره ذَهَبَ به إلى مَعْنى الحُزْنِ ، ومَنْ ذَهَبَ به إلى مَعْنى الصَّوْتِ . وشاهِدُ المَمْدودِ الحدِيثُ : ( فإنْ لم تَجِدُوا بُكاءً *!فَتَبَاكَوْا ) ، وقَوْلُ الخَنْساءِ تَرْثي أَخَاها : إذا قَبُحَ البُكاء على قَتِيل رأَيْتُ *!بُكاءَكَ الحَسَنَ الجَمِيلاوشاهِدُ المَقْصورِ أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ
لابنِ رَواحَةَ : *!بَكَتْ عَيْنِي وحقَّ لها *!بُكَاها وما يُغْني البُكاءُ ولا العَويلُوقالَ ابنُ بَرِّي : الصَّحيحُ أنَّه لكَعْبِ بنِ مالِكٍ . ( فهو *!باكٍ ، ج *!بُكاةٌ ) ، وهو مقيسٌ ومَسْموعٌ كقاضٍ وقُضاةٍ وفي العِنايَةِ : هو شائِعٌ في كُتُبِ اللُّغَةِ والقياسُ يَقْتَضيه لكنَّه قالَ في مَرْيَم عن السَّمين : إنَّه لم يُسْمَع . ( *!وبُكِيٌّ ) ، بالضَّمِّ وكَسْرِ الكافِ وتَشْديدِ الياءِ ، وأَصْلُه *!بُكُويٌ على فُعُول كسَاجدٍ وسُجُودٍ قُلِبَ الواوُ ياءً فأُدغم ؛ قالَهُ الرَّاغِبُ . قالَ شيْخُنا : وهو مَسْموعٌ في الصَّحيحِ ولا يُعْرَفُ في المُعْتلِّ وقد خَرَّجُوا عليه قَوْلُه تعالى ﴿خروا سجداً *!وَبُكيّاً﴾ . ( *!والتَّبْكاءُ ) ، بالفتْحِ ، ( ويُكْسَرُ : البُكَاءُ أَو كَثْرَتُه ) . ( قالَ شيْخُنا : هذا الكَسْرُ الذي صارَ للمصنِّفِ كالعادَةِ في تفْعال لا يُعْرف وتَفْسِيره *!بالبُكاءِ مثْله فالصَّوابُ قَوْله أَو كَثْرَتُه فإنَّ التّفْعالَ مَعْدودٌ لمُبالَغة المَصْدَر على ما عُرِفَ في الصَّرْفِ . قُلْتُ : الكَسْرُ الذي أَنْكَره شيْخُنا على المصنِّفِ هو قَوْلُ اللّحْيانيّ وكذا تَفْسِيره بالبُكاءِ ، فإنَّه عن اللَّحْيانيِّ أَيْضاً واسْتَدَلَّ بقَوْل بعض نِساءِ الأعْراب في تَأْخيذِ الرِّجال أَخَّذْتُه في دُبَّا مُمَلأٍ مِن المَا مُعَلَّقٍ بتِرْشا فلا يَزَال في تِمْشا وعينُه في *!تِبْكاء ، ثم فَسَّره فقالَ : التِّرْشَا الحَبْلُ ، والتِّمْشا المَشْيُ ، *!والتِّبْكاء:
البُكاء . قالَ ابنُ سِيدَه : وكانَ حُكْمُ هذا أَنْ تقولَ تَمْشاء *!وتَبْكاء لأنَّهما مِنَ المصادِرِ التي بُنِيَتْ للتّكْثيرِ كالتَّهْذارِ في الهَذْرِ والتَّلْعابِ في اللَّعِبِ ، وغيرِ ذلِكَ مِنَ المَصادِرِ التي حَكَاهَا سِيْبَوَيْه . وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : *!التَّبْكاءُ ، بالفتْحِ : كَثْرَةُ البُكاءِ ؛ وأَنْشَدَ : وأَقْرَحَ عَيْنَيَّ *!تَبْكَاؤُه وأَحْدَثَ في السَّمْعِ مِنِّي صَمَمْ قُلْتُ : ففي قوْلِ المصنِّفِ لَفٌّ ونَشْرٌ غَيْرُ مُرَتَّبٍ فتأَمَّل . ( *!وأَبْكَاهُ : فَعَلَ به ما يُوجِبُ *!بُكاءَه ) ؛ ) ولو قالَ : ما *!يُبْكِيه ، كانَ أَخْصَر . ( *!وبَكَّاهُ على المَيِّتِ ) ؛ ) ولو قالَ على الفَقِيدِ كانَ أَشْمل ؛ ( *!تَبْكِيَةً : هَيَّجَهُ *!للبُكاءِ ) عليه ودَعاهُ إليه ؛ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ : صَفِيَّةُ قُومي ولا تَقْعُدي *!وبَكِّي النِّساءَ على حَمْزَة ( *!وبَكاهُ *!بُكَاءً وبَكَّاهُ ) تَبْكِيةً ، كِلاهُما بمعْنَى ( *!بَكَى عليه ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن الأصْمعيّ قالَ : وأَبو زَيْدٍ مثْله . ( و ) قيلَ : مَعْناهُما ( رَثاهُ . ( *!وبَكَى ) أَيْضاً : ( غَنَّى ؛ ) وأَنْشَدَ ثَعْلَب : وكنتُ مَتَى أَرَى زِقّاً صَرِيعاً يُذاعُ على جَنازَتِه *!بَكَيْتُ فَسَّره فقالَ : أَرادَ غَنَّيْتُ ، فهو ( ضِدٌّ ) ، جَعَلَ البُكاءَ بمنْزِلَةِ الغِناء ، واسْتَجازَ ذلِكَ لأنَّ البُكاءَ كَثيراً ما يَصْحبُه الصَّوْت كما يَصْحَبُ الصَّوْت الغِناء . وبه يُرَدُّ ما قالَهُ
شيْخُنا إنَّ هذا الإطلاقَ إنَّما وَرَدَ بالنِّسْبَةِ إلى الحَمامِ وشبهِهِ ، أمَّا إطْلاقه على الآدَمِييِّن فغَيْرُ مَعْروفٍ ، قالَ : ثم جعله البُكَاء بمعْنَى الغِناءِ مَعَ الرّثاءِ ونَحْوه مِن الأَضْدادِ لا يَخْفَى ما فيه ، فتأَمَّل . قُلْتُ : تَظْهرُ الضّدِّيّةُ على الأَغْلبِيَّة فإنَّ الرِّثاءَ غالِباً يَصْحَبُه الحُزْنُ والغِناءُ غالِباً يَصْحَبُه الفَرَحُ ، فلا وَجْه للتَّأَمّل فيه . ( *!والبَكَى ) ، مَقْصوراً : ( نَباتٌ ) ، أَو شَجَرٌ ، ( الواحِدَةُ *!بَكَاةٌ ) ، كحَصَاةٍ . وقالَ أَبو حنيفَةَ *!البَكَاةُ مثلُ البَشامَةِ لا فَرْقَ بَيْنهما إلاَّ عنْدَ العالِمِ بهما ، وَهُما كَثيراً ما يَنْبتانِ مَعاً ، وإذا قُطِعَتِ البَكَاءُ هُرِيقَت لَبناً أَبْيض . قْلْتُ : ولعلَّ هذا وَجْهُ تَسْمِيَته *!بالبَكَى . ( وذُكِرَ في الهَمْزِ ) ، قالَ هناك : البَكءُ *!والبَكَى نَباتٌ واحِدَتُهما بهاءٍ . وقالَ ابنُ سِيدَه وقَضَيْنا على أَلِفِ *!البُكَى بالياءِ لأنَّها لامٌ لوُجُودِ بكى وعَدَم بكو . ( *!والبَكِيُّ ، كرَضِيَ ) ؛ ) ولو قالَ كغَنِيّ كانَ أَصْرَح ، وقد تقدَّمَ له وَزْن بَقِي بمثْلِهِ ، وتقدَّمَ الكَلامُ عليه ؛ ( الكَثيرُ البُكاءِ ) ، على فَعيلٍ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . ( *!والتَّباكِي : تَكَلُّفُه ) ؛ ) كما في الصِّحاحِ . ومنه الحدِيثُ : ( فإنْ لم تَجِدُوا بُكاءً فَتَبَاكَوْا ) . فقولُ شيخِنا فيه نَظَرٌ مَرْدودٌ . ( *!والبَكَّاءُ ، ككَتَّانٍ : جَبَلٌ بمكَّةَ ) على طَرِيقِ التَّنْعيمِ عن يمينِ مَنْ يَخْرُج مُعْتَمراً . ( *!وباكويَةُ : د بالعَجَمِ ) مِن نواحِي الدَّرْبَنْد مِن نواحِي الشَّرَوان ، فيه عينُ نَفْطٍ أَسْود
وأَبْيض ، وهناك أَرضٌ لا تَزالُ تَضْطَرِمُ ناراً ، عن ياقوت . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!بَكَيْتُه *!وبَكَيْتُ عليه بمعْنىً ، كما في الصِّحاحِ . وكذا بَكَى له ، كما في كُتُبِ الأفْعالِ . وقيلَ : *!بَكَاهُ : للتَّأَلُّمِ ، وبَكَى عليه للرِّقَّةِ ؛ ومنه قَوْلُ بعضِ المُولّدِين : ما إنْ *!بَكَيْتُ زَماناً إلاَّ بَكَيْتُ عليه وقيلَ : أَصْلُ *!بَكَيْته *!بَكَيْت منه . قالَ شيْخُنا : وبَكَى يَتَعدَّى *!للمُبْكَى عليه بنَفْسِه وباللامِ وعلى ، وأَمَّا *!المَبْكِي به فإنَّما يُعدَّى إليه بالباءِ ، قالَهُ في العِنايَةِ . *!واسْتَبْكاهُ : طَلَبَ منه البُكاءَ . وفي الصِّحاحِ : *!واسْتَبْكَيْتُه *!وَأَبْكَيْتهُ بمعْنىً . *!وباكَيْتُه *!فَبَكَيْتُه *!أَبْكُوه : كُنْتُ *!أَبْكَى منه ؛ وأَنْشَدَ لجريرٍ : الشمسُ طالعةٌ ليستْ بكاسفةٍ *!تَبْكِي عليكَ نُجومَ الليلِ والقَمَرافيه خِلافٌ ذَكَرْناهُ في بعضِ الرّسائِلِ الصَّرْفيةِ . ورجُلٌ عَيِيٌّ *!بَكِيٌّ : لا يَقْدرُ على الكَلامِ ؛ قالَهُ المبرِّدُ في الكامِلِ ، *!والبَكَّاءُ ، ككَتَّانٍ : لَقَبُ ربيعَةَ بنِ عَمْرو بنِ عامِرِ بنِ ربيعَةَ بنِ عامِرِ بنِ صَعْصعَةَ ، أَبي قَبيلَةَ منهم : زيادُ ابنُ عبدِ اللَّهِ *!البَكَّائيّ رَاوِي المَغازِي عن ابنِ إسْحاق . وأَيْضاً لَقَبُ الهَيْثَم بنِ جماز
الحَنَفيّ الكُوفيّ لكَثْرةِ *!بُكائِهِ وعِبادَتِه ، رَوَى عنه هَيْثم وخليدٌ . وأَيْضاً : لَقَبُ أَبي سُلَيم يَحْيَى بنِ سَلْمان مَوْلَى القاسِمِ بنِ الفَضْل الأَزْدي البَصْرِيّ عن ابنِ عُمَر ، ضَعيفٌ . وأَيْضاً ، لَقَبُ أَبي بكْرٍ محمدِ بنِ إبراهيمَ بنِ عليِّ بنِ حَسْنَوَيْه الزَّاهِدِ الورَّاق الحَسْنَويّ ، مِن شيوخِ الحاكِمِ أَبي عبدِ اللَّهِ ، وقالَ : كانَ مِن *!البَكَّائِين مِن خشْيَةِ اللَّهِ . وأَيْضاً : لَقَبُ الشيخِ عليَ نَزيل الخَلِيل ، كانَ كَثيرَ البُكَاءِ ، وله زاويَةٌ وأَتْباعٌ ، وكانَ المَنُصورُ قَلاوُون يُعَظِّمُه كثيراً ، تُوفي سنة 670 . وفي الصَّحابَةِ مِمَّنْ يُلَقَّبُ بذلِكَ جماعَةٌ . *!وباكُوْيَه : جَدُّ محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ أَحمدَ الشِّيرازيّ الصُّوفيّ ، رَوَى عنه أَبو بكْرِ بنُ خَلَف وأَبو القاسِمِ القُشَيْريُّ .
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٠٧٨المدخل: بكىبَكَى
1 بَكَى بك بكى بكي كي , aor. بَكِىَ , (Msb, K,) inf. n. بُكَآءٌ and بُكًا (S, Msb, K) and مَبْكًى, (Har p. 11,) He wept; i. e. he lamented, or grieved, shedding tears at the same time; and he lamented, or grieved, alone; and he shed tears alone: (Er-Rلghib, TA:) accord. to some, the preferable opinion is, that there is no difference between بُكَآءُ and بُكًا: (TA:) or the former means the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٢٥بَكَى
بَكَى I ( n. ac. بُكًى [ 9 ] , بُكَآء [ 24A ] ),
a. Wept, cried, shed tears; wailed; lamented, grieved.
بَكَّيَ
بَكَّيَ II ,
a. Wept over, for; bewailed, wailed over.
b. see IV .
أَبْكَيَ
أَبْكَيَ IV ,
a. Made to weep, moved to tears.
بُكَي
بُكَي 9 ,
a. see 24 .
بَاْكِيَة
بَاْكِيَة 21t , ( pl. بَوَاكٍ [ 41 ] ),
a. Wailing-woman.
بُكَاْي
بُكَاْي 24 ,
a. Weeping, tears.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٤٬٨٩٥بكي
بَكَى - يَبْكِي - بَاكِي - بَاكِيْن - بُكِيِّا - أَبْكـى - يُبْكِي
بَكى - يَبْكِي + كائن + على شيء أو أمر: يقوم بالفعل المعروف الدال على شدة الانفعال والتأثر من الشيء أو الأمر: يدمع ويتهيج جلد وجهه ويحتقن ويقطب حاجبيه ويصدر صوتاً خاصاً من فرط التأثر وفيض المشاعر، وقد يكون التأثر وفيض المشاعر ألماً أو حزناً أو خشوعاً
{ فما بكت عليهم
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣١ (الإجمالي: ٤٢)
- ضحك
الآيات المشتركة: ٣ · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
- خرر
الآيات المشتركة: ٢ · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- ذقن
الآيات المشتركة: ١ · Zekane (kaf) çene altı demektir
- جبي
الآيات المشتركة: ١ · Onu seçti
- عشو
الآيات المشتركة: ١ · Akşam yemeği demektir
- خشع
الآيات المشتركة: ١ · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- أدم
الآيات المشتركة: ١ · Edim dibalı deri demektir
- ذرر
الآيات المشتركة: ١ · Zerre toz demektir
- نوح
الآيات المشتركة: ١ · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
- سري
الآيات المشتركة: ١ · Akan deredir
- حمل
الآيات المشتركة: ١ · Haml: İple yüklenen yük demektir
- زيد
الآيات المشتركة: ١ · Zade : Azık demektir
الآيات التي ورد فيها(٧)
وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ
Ağlarlar
وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا
Ağlarlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بكي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (lâmü’l-fiili yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دمع, حزن, عول |
| Zıt Kök | ضحك |
| Çekirdek Özet 1 | İçsel bir tesir, acı veya sevinç neticesinde gözden yaş dökülmesi ve bu hâlin sesle veya sessizce dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi haşyet, hakikatle yüzleşme veya derin pişmanlık karşısında nefsin çözülerek teslimiyetle yaş dökmesi; sahte teessür ile hakiki hüzün arasındaki fark |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın ontolojik sınırını, acziyetini ve varoluşsal tesirlere açık fıtratını dışa vuran biyolojik ve ruhsal boşalma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zayıflık, çaresizlik veya basit bir keder ifadesi sayılarak hakikatin idrakinden doğan bilişsel ve ruhsal derinleşme boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بك | Sıkışma, toplanıp baskı yapma, yoğunlaşarak dışarı taşma veya kırılma; nitekim بكك kökünde izdiham ve boyun kırma, بكم kökünde sesin ağızda sıkışıp dışarı çıkamaması, بكر kökünde ise günün ilk vaktinde toplanıp erkenden harekete geçme manası vardır | ي | İkili çekirdekteki içsel sıkışma ve yoğunlaşma hareketine esneklik, süreklilik ve akışkanlık katarak toplanan keder veya tesirin gözyaşı damlaları halinde dışarı sızması ve akması manasını oluşturmuştur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İnsanın iç dünyasında, göğüs kafesinde veya ruhunda biriken duygusal yoğunluğu ve muhafazayı temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | İçte biriken hissin insanı bütünüyle kavramasını, kalbi ve zihni baskılayarak sıkıştırmasını ifade eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kavranan ve sıkışan içsel durumun organ vasıtasıyla harekete geçerek dışarıya, göze ve çehreye doğru fiilen akmasını ve tecelli etmesini sağlar. |
| بكي | İçte toplanan duygusal yoğunluğun kavrayıcı bir baskı neticesinde bedensel bir akışla dışa vurumu | Ruhun iç hacminde biriken keder, haşyet veya tesirin insanı çepeçevre sarıp göz pınarlarından yaş olarak boşalması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden yaşın süzülerek damlaması ve bu esnada kederin bedensel ve sesli olarak dışa vurulmasıdır. Araplar ayrıca çok az süt veren koyun veya deveye بكأ kökünden türeyen kelimelerle yaklaştıkları gibi, az damlayan sıvı akışını da bu semantik alanla ilişkilendirmişlerdir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kök, terk edilmiş yurt kalıntıları karşısında durup ağlama motifiyle ve savaşta ölen kabile reislerinin ardından yakılan ağıtlarda yoğun biçimde kullanılmıştır. Nitekim İmruülkays muallakasının girişinde terk edilen sevgilinin yurdu başında durup ağlamayı ve ağlatmayı bu kökle ifade eder. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ölüye sesli ağıt yakma ile sessizce gözyaşı dökme arasındaki ayrımı belirtmek için memdûd ve maksûr olarak ele alınmış; nitekim Hz. Peygamber’in Uhud şehitleri için söylediği rivayet edilen şu ifadede yer almıştır: لَكِنَّ حَمْزَةَ لَا بَوَاكِيَ لَهُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab, Dîvânu İmrıilqays.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça بكي kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde feryat etme, yas tutma ve gözyaşı dökme semantik alanında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede בָּכָה (bakhah) fiili sesli ve sessiz ağlamayı, yas merasimini ve yakarışı ifade eder; Ugarit dilinde de bky biçimi doğrudan gözyaşı dökmek ve ölüye ağlamak anlamında şahitlendirilmiştir. Süryanice ve Aramicede ܒܟܳܐ (bka) kökü aynı şekilde ağlama, sızlanma ve kederlenme manasını karşılar; Akadcada ise bakû(m) fiili kederden ağlamak, feryat etmek ve inlemek anlamında en erken Sami katmanlarından itibaren sabittir. Arapçada kök hem gözden yaş gelmesini hem de sesli inilti veya ağıtı kapsayan geniş bir semantik genişleme göstermiş, maksûr formu gözyaşı akıtmayı, memdûd formu ise feryatla birlikte olan ağlamayı niteleyecek şekilde fonetik-morfolojik bir ayrıma kavuşmuştur. Bu durum kökün Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda birincil bir bedensel ve duygusal reaksiyon göstergesi olarak ortak miras niteliği taşıdığını göstermektedir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بكي / بكأ geçişliliği | Kökün iç yapısında ağlama eylemi, göz pınarlarından yaşın damla damla sızması ve dökülmesi esasına dayanır; sesli feryat ile sessiz akış maksûr ve memdûd formlarla ayrışmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בָּכָה, Süryanice ܒܟܳܐ, Ugaritçe bky, Akadca bakû(m) | Bütün ana Sami dillerinde ses ve mana denkliği tamdır; kök ortak Sami mirasından intikal eden birincil biyopsişik eylem bildirir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı | Bazı Berberi ve Çad dillerinde keder ve feryat seslerini yansıtan onomatopeik köklerle benzerlikler kurulsa da doğrudan akrabalık kesinleşmemiştir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بكي | Anlamlı | Ağlamak, gözyaşı dökmek | İçsel bir keder veya haşyet tesiriyle gözden yaş akması ve sesin dışa vurulmasıdır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| بيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle müstakil bir kök oluşumu kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| كبي | Anlamlı | Yüzüstü düşmek, tökezlemek | كبو ile müşterek olup bir canlının yüzüstü kapaklanması veya ateşin kül altında kalıp sönmeye yüz tutmasıdır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel devrilme ve düşüş bildirir. |
| كيب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik dil otoritelerince mühmel bırakılmış bir permütasyondur. | Kur'an'da geçmez. |
| يبك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinin fonotaktik yapısı gereği bu dizilişte kök türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu sıralamayla bir kelime kökü kurulmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بكي | Merkez | Ağlamak, gözyaşı dökmek | İçsel keder veya vecd halinin hem yaş hem de ses yoluyla dışa vurulmasıdır. | Biyolojik ve ruhsal çözülmenin gözdeki tezahürüdür. |
| دمع | Komşu | Gözyaşı akıtmak | Keder veya acı şartı aranmaksızın yalnızca gözden sıvının akmasıdır. | Ağlama sesini içermez, salt fiziksel yaş akışıdır. |
| حزن | Komşu | Kederlenmek, gam duymak | Kalpte yerleşen ve dışa vurulması zorunlu olmayan içsel üzüntü ve ağırlıktır. | Ağlamanın içsel sebebidir; her hüzün ağlamaya dönüşmeyebilir. |
| عول | Komşu | Feryat etmek, inlemek | Yaş dökmekten ziyade sesin yükseltilerek yüksek perdeden ağıt yakılmasıdır. | Sesin şiddetine odaklanır, gözyaşı ikinci plandadır. |
| ضحك | Zıt | Gülmek, sevinçle açılmak | Yüzün neşeyle gerilip dişlerin belirmesi ve iç ferahlığının dışa yansımasıdır. | Ağlamanın hem duygu hem de çehre hareketi bakımından tam zıddıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بكي | Ağlamak | Gözden yaş gelmesi, içsel keder veya haşyetin bedensel tezahürü | Kesin |
| Latince | Flere, lacrimare | Ağlamak, yaş dökmek | Flere daha çok sesli ve kederli ağlamayı, lacrimare ise gözyaşı dökmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Weep, cry | Ağlamak, gözyaşı dökmek | Weep sessiz ve derin gözyaşını, cry ise sesli feryat ve haykırışı öne çıkarır. | Kesin |
| Almanca | Weinen, klagen | Ağlamak, sızlanmak | Weinen yaş dökmeyi, klagen ise şikayet ve yas sesini ifade eder. | Kesin |
| Fransızca | Pleurer, larmoyer | Ağlamak, yaş dökmek | Pleurer kökün genel karşılığıdır, larmoyer gözün yaşarmasına odaklanır. | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ (يَبْكُونَ) | Hile ve aldatma amaçlı sahte ağlama | Yusuf’un kardeşlerinin babalarını kandırmak için sergiledikleri yapmacık keder hali (Yûsuf 12:16). |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ (يَبْكُونَ) | İman, haşyet ve ilahi kelam karşısında derin teslimiyet | Kur'an dinlendiğinde veya secdeye varıldığında kalbin erimesiyle dökülen hakiki gözyaşı (İsrâ 17:109). |
| مَصْدَرٌ (بُكِيًّا) | Peygamberlerin ve salihlerin ubudiyet hali | Rahman'ın ayetleri okunduğunda ağlayarak secdeye kapanma tavrı (Meryem 19:58). |
| فِعْلٌ مَاضٍ مَجَازِيٌّ (فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ) | Kozmik düzeyde terk edilmişlik ve değersizlik | Helak edilen zalim firavun hanedanının ardından göğün ve yerin yas tutmaması, varlığın onlara kayıtsız kalması (Duhân 44:29). |
| فِعْلٌ مَاضٍ مُسْنَدٌ إِلَى اللّٰهِ (وَأَبْكَى) | İnsani duyguların yaratılış ve takdir kaynağı | Gülme ve ağlama kabiliyetini, bunların sebeplerini yaratanın mutlak kudret oluşu (Necm 53:43). |
| فِعْلُ أَمْرٍ / جَزَاءٌ (وَلْيَبْكُوا) | Ahiretteki kaçınılmaz pişmanlık ve azap | Münafıkların dünyadaki geçici sevinçlerine karşılık ahirette sürekli ağlayacak olmaları (Tevbe 9:82). |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ تَوْبِيخِيٌّ (تَبْكُونَ) | Hakikat karşısındaki gaflet ve ciddiyetsizlik | Kıyamet ve hesap uyarısına karşı ciddiyetle ağlamak yerine alayla gülmeyi tercih edenlerin kınanması (Necm 53:60). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Efalullah ve kader meselesi | Necm 53:43 bağlamında kuldaki gülme ve ağlama fiillerinin yaratılması, irade ve fıtri tesirlerin Allah’a isnadı tartışılmıştır. | Fiilin ontolojik menşei ve insanın duygulanım mekanizmasının ilahi kudretle irtibatı. |
| Fıkıh | Namaz ve cenaze ahkamı | Namazda haşyetten ağlamanın namazı bozup bozmayacağı ile cenazede sesli ağıt (niyâha) yakmanın haramlığı hükümleri belirlenmiştir. | Sesli taşkınlık ile sessiz gözyaşı arasındaki hukuki sınır. |
| Tefsir | İcaz ve nefis terbiyesi | Ayetlerin kalpler üzerindeki tesiriyle müminlerin ağlaması (rikkat) ve göğün-yerin ağlamaması mecazının edebi tahlili yapılmıştır. | Hakikatin idrakinden doğan vecd hali ve kozmik adalet temsili. |
| Hadis | Zühd ve takva halleri | Allah korkusundan ağlayan gözün cehennem ateşi görmeyeceği ve Hz. Peygamber’in gece ibadetindeki gözyaşları rivayet edilmiştir. | İhlasın, günah bilincinin ve haşyetin en saf tezahürü. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve haşyet | Nefsin çözülüşü ve arınma | Egonun kırılması ve ilahi azamet karşısında mutlak teslimiyet | Ağlama eylemi, kulun kendi yetersizliğini idrak ederek kibrini terk etmesini ve rahmete sığınmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Psikobiyoloji ve idrak | Bilişsel aşırı yüklenme ve deşarj | Zihinsel ve duygusal gerilimin fizyolojik tahliyesi | Yüksek hakikatlerin veya derin acıların zihinde oluşturduğu basınç, sinir sistemi üzerinden gözyaşıyla dengelenir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç, meşruiyet ve adalet | Mazlumiyet feryadı veya tiranın çöküşü | Sahte mağduriyetlerin ifşası ve kozmik sahipsizlik | İktidar mücadelelerinde hileli ağlamalar (Yusuf'un kardeşleri) ile zalimin helakinde varlığın kayıtsızlığı (Firavun) siyasi ibret taşır. | Güçlü |
| İktisadi | Sorumluluk ve telafi | Tüketim sarhoşluğunun bedeli | Kaynakların heba edilmesinden doğan pişmanlık | Dünyevi kazançla şımaran münafıkların nihai iflas karşısında dökecekleri yaşlar, telafisi imkansız zararın idrakidir. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç tahliye vanası (Termodinamik ve Akışkanlar Mekaniği) | Kapalı bir sistemde biriken iç basıncın (entalpi ve gerilim) kritik eşiği aşması durumunda sistemin patlamasını önlemek üzere sıvının veya gazın kontrollü tahliyesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katarsis / Duygusal arınma (Psikoloji ve Trajedi Teorisi) | Bireyin yoğun keder, suçluluk veya yücelik karşısında yaşadığı içsel tıkanıklığın ağlama edimiyle çözülüp benliğin yeniden dengeye kavuşmasıdır. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca psikolojik bir zayıflık, kadınsı/çocuksu bir çaresizlik veya basit bir acı reaksiyonu olarak görülüp epistemik değerinin yok sayılmasıdır. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ağlamak, aklın ve kalbin hakikati derinlemesine kavramasından doğan en yüksek idrak düzeyidir; zalimler için kozmik yalnızlık, münafıklar içinse nihai iflas uyarısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ağlama övgüsünün melankoliye, ağlama yergisinin ise duygusuz bir kibre indirgenmesi; böylece haşyetten doğan rikkat ile hileden doğan sahte gözyaşının ayırt edilememesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabında oluşturmak istediği nihai ahlaki ve ontolojik duyarlılığı gösterir. İnsanın ilahi kelam karşısında sadece zihnen ikna olmasını değil, bütün varlığıyla sarsılıp fıtri bir teslimiyete ermesini simgeler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında (özellikle Yusuf kıssasındaki sahte tavır ile Yakub'un hüznü zemininde), ahiret sahnelerinde (münafık ve inkarcıların akıbetinde) ve vahyin inişine şahit olan salihlerin secde anlarını niteleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı salt kuru bir kurallar manzumesi veya zahiri bir şekilcilik zanneden anlayışı düzeltir; hakiki imanın kalpte rikkat ve gözde yaş olarak beliren derin bir idrak hali olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKalpte veya iç dünyada biriken yoğun baskının göz pınarlarından sıvı damlacıkları halinde süzülerek dışa akması ve sesle dışa vurulmasıdır.
- Soyut anlamVarlığın mutlak hakikat, haşyet, acziyet veya telafisiz pişmanlık karşısında kibrini yitirerek çözülmesi ve teslimiyetle boşalmasıdır.
- Sistematik karşılıkBiriken içsel gerilimin sistem bütünlüğünü korumak adına kontrollü bir faz değişimiyle dışarı aktarıldığı fıtri bir denge mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde ağlama fiilini temsil eder. , nefsin içinde biriken duygusal, bilişsel veya manevi gerilim farkıdır; bu fark ile gösterilen kritik eşik basınca ulaştığında sistem sınırını zorlar. , zaman içinde kalpte biriken haşyet veya keder potansiyelidir; bu potansiyelin gradyanı olan , içsel yoğunluğun dışa doğru yönelimini ifade eder. Belirli bir zaman aralığında bu gerilimin çözülüp akmasıyla yani nefsin arınma ve rahatlama entropisi pozitif bir değer alarak sistem fıtri dengesine yeniden kavuşur.