حدث
ح - د - ث
جذر- الورود: ٣٦
- الآيات: ٣٦
- الصيغ: ١٤
- المعاجم: ١٣
Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra ortaya çıkandır. Taze meyve anlamına da gelir. Hudus pası kaldırma anlamına gelirken vakıa ise suyun toplandığı çukur dermektir. Suyun dolmasına vuku’ denir. Hudus ortaya çıktıktan sonra sürekli olarak genişleyen ve yayılan olaylara denir. Vuku’ ise ortaya çıkıp kısa zamanda sona eren olaylara denir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra ortaya çıkandır. Taze meyve anlamına da gelir. Hudus pası kaldırma anlamına gelirken vakıa ise suyun toplandığı çukur dermektir. Suyun dolmasına vuku’ denir. Hudus ortaya çıktıktan sonra sürekli olarak genişleyen ve yayılan olaylara denir. Vuku’ ise ortaya çıkıp kısa zamanda sona eren olaylara denir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٩١باب الحاء والدال والثاء معهما
ح د ث يستعمل فقط
حدث:
يقال: صارَ فلان أُحدوثة أي كَثَّروا فيه الأحاديث.
وشابُّ حَدَثٌ، وشابَّة حَدَثة: فتيّة في السِّنِّ. والحَدَث من أحداث الدهر شِبْه النازلة، والأُحدوثة: الحديث نفسه. والحديث: الجديد من الأشياء.
ورجل حِدْث: كثير الحديث. والحَدَث: الإِبْداء.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٨٦الحديثُ: نقيض القديم. والحديثُ: الخبرُ، يأتي على القليل والكثير، ويُجمَعُ على أحاديثَ على غير قياس. قال الفراء: نُرَى أنّ واحدَ الأحاديث أُحْدوثَةٌ، ثم جعلوه جمعاً للحديث. والحُدوثُ: كون شيءٍ لم يكن. وأَحْدثَةُ الله فَجَدَثَ. وحَدَثَ أمرٌ، أي وقع. والحَدَثُ والحُدْثى والحادثةُ والحَدَثانُ، كلُّها بمعنىً. وأَحْدَثَ الرجل، من الحَدَثِ. واستْتحدثتُ خبراً، أي وجدت خبراً جديداً. قال ذو الرمة:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٠٨٣ح د ث
حدث
استعمل من وجوهه : ( حدث ) .
حدث : قال : الحَدَث من أَحْدَاث الدَّهْر : شِبْهُ النَّازِلَة .
قال : والحَدِيثُ : ما يُحدِّثُ به المُحَدِّثُ تحديثاً . ورجُلٌ حِدْثٌ أي كثير الحدِيث .
والأحاديثُ في الفقه وغيره معروفة ، قلت : واحدة الأحاديث أُحْدُوثة .
وقال الليث : شابٌّ حَدَثٌ : فَتِيُّ السِّنِّ . والحَدِيثُ : الجديدُ من الأشياء .
ويقال : صار فلانٌ أُحْدُوثَةً أي أكثروا فيه الأحاديث .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣٩٨(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
(حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن
(باب الحاء والدال وما يثلثهما) (حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء. فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه. والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن يكون اشتقاقُه من هذا. ومنه حَدَر جلْدُه تورّم يحدُر حُدورا([4]). وأحدرتُه، إذ ضربتَه حتَّى تؤثر فيه. والحَدْرة، بسكون الدال: قُرْحةٌ تخرج بباطن جَفْن العين. ويقال [حَيٌّ([5])] ذو حُدورة، أي ذُو اجتماعٍ وكَثْرة. قال: وإنِّي لَمِنْ قومٍ تصيدُ رِماحُهمْ *** غَداةَ الصَّباحِ ذَا الحُدُورة والحَرْدِ([6]) والحُدْرَة: الصِّرمة([7])؛ سُمِّيت بذلك لتجمُّعها. ومما شذَّ عن الباب الحادُور: القُرْط. ويُنشد: * بائِنةُ المَنْكِبِ مِنْ حادُورِها([8]) * (حدس) الحاء والدال والسين أصلٌ واحدٌ يُشْبه الرّمْي والسُّرعة وما أشبه ذلك. فالحَدْس الظنّ. وقياسُهُ من الباب، لأنّا([9]) نقول: رَجَم بالظّنّ، كأنّه رَمَى به. والحَدْس: سُرعة السَّير. قال: * كأنّها مِنْ بَعْدِ سَيرٍ حَدْسِ([10]) * ويقال حَدَس به الأرضَ حَدْساً، إذا صَرَعَهُ. قال: ...............ترى به *** من القوم مَحدُوساً وآخَرَ حادساً([11]) ومنه أيضاً حَدَسْتُ في لَبَّةِ البعير، إذا وجَأْتَ في لَبَّتِه. وحدَسْتُ الشَّيءَ برِجْلي: وطئتُه. وحَدَسْت النّاقَة، إذا أنَخْتَها. وحَدَسْتُ بسهمي: رمَيت. (حدق) الحاء والدال والقاف أصلٌ واحدٌ، [وهو الشيء] يحيط بشيء. يقال حَدَقَ القومُ بالرّجُل وأحدقوا به. قال: المطعِمون بَنُو حَربٍ وقَدْ حَدَقَتْ *** بي المنيّةُ واستبطأتُ أنصارِي([12]) وحَدَقَة العين مِن هذا، وهي السَّواد، لأنها تحيط بالصَّبِيّ([13])؛ والجمع حِداق. قال: فالعين بَعْدَهمُ كأنّ حِداقَها *** سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عَورٌ تَدْمَعُ([14]) والتّحديق: شِدّة النّظر. والحديقة: الأرضُ ذاتُ الشجَر. والحِنْدِيقة: الحَدَقَة([15]). (حدل) الحاء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو المَيَل. يقال رجلٌ أحدَلُ، إذا كان في شِقِّه مَيَل، وهو الحَدَل. قال أبو عمرو: الأحدَل: الذي في مَنكِبَيه ورقَبَته انكبابٌ على صدره. ويقال قَوْسٌ مُحْدَلة وحَدْلاء، وذلك إذا تطامنَتْ سِيَتُها. والحَدْل: ضِدُّ العَدْل. قال أبو زيد: حَدَلَ عن الأمر يحدِل حَدْلاً. وإنه لَحدْلٌ غير عَدْل. ومما شذَّ عن الباب وما أدري أصحيحٌ هو أم لا، قولهم: الحَوْدل الذَّكر من القِرَدة([16]). (حدم) الحاء والدال والميم أصلٌ واحد، هو اشتداد الحرّ. يقال احتدم النهار: اشتدّ حره. واحتدم الحرّ. واحْتَدَمَتِ النار. وللنار حَدَمةٌ، وهو شدّتها، ويقال صوت التهابِها. قال الخليل: أحْدَمَتِ الشمسُ [الشيءَ([17])] فاحتدم، واحتَدَم صدْرُه غيظاً. فأمّا احتِدام الدّم فقال قوم: اشتدت حُمْرَتُه حتى يسودَّ؛ والصحيح أن يشتدّ حرُّه([18]). قال الفرّاء: قِدْرٌ حُدَمَةٌ، إذا كانت سريعةَ الغَلْي؛ وهي ضدّ الصَّلُود. (حدا) الحاء والدال والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو السَّوق. يقال حَدَا بإبله: زجَر بها وغَنَّى لها. ويقال للحمار إذا قَدَم أُتُنَه هو يَحْدُوها. قال: * حادِي ثلاثٍ من الحُقبِ السّماحيج([19]) * ويقال للسهم إذا مرَّ حَداه رِيشُه، وهَدَاه نَصْلُه. ويقال حَدَوْتُه على كذا، أي سُقْتُه وبعثتُه عليه. ويقال للشَّمال حَدْواء، لأنها تحدُو السحابَ، أي تسُوقُه. قال العجاج: * حَدْواء جاءَتْ مِنْ أعالي الطّورِ([20]) * وقولهم: [فلان([21])] يتحدَّى فلانا، إذا كانَ يُبارِيه ويُنازِعُه الغَلَبة. وهو من هذا الأصل؛ لأنه إذا فعل ذلك فكأنه يحدوه على الأمر. يقال أنا حُدَيَّاكَ لهذا الأمر، أي ابرُزْ لي فيه. قال عمرو بن كلثوم: * حُدَيَّا النَّاسِ كلِّهمُ جميعاً([22]) * (حدأ) الحاء والدال والهمزة أصلٌ واحد: طائرٌ أو مشبَّه به. فالحِدَأَة الطائر المعروف، والجمع الحِدَأ. قال: * كما تَدَانَى الحِدَأ الأُوِيُّ([23]) * ومما يشبَّه به وغُيِّرتْ بعضُ حركاته الحَدَأَةُ، شِبهُ فأسٍ تُنقر به الحجارة. قال: * كالحَدَأ الوَقيعِ([24]) * ومما شذَّ عن الباب حَدِِئ* بالمكان: لَزِق. (حدب) الحاء والدال والباء أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. فالحَدَب ما ارتفع من الأرض. قال الله تعالى: ﴿وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ﴾ [الأنبياء 96]. والحَدَب في الظَّهر؛ يقال حَدِب واحدَوْدَب. وناقة حَدْباء، إذا بدت حراقفُها؛ وكذلك الحِدْبار([25]). يقال هُنّ حُدْبٌ حَدَابيرُ. فأمّا قولهم حَدِبَ عليه إذا عطَف وأشفق، فهو من هذا، لأنّه كأنّه جَنَأَ عليه من الإشفاق، وذلك شبيهٌ بالحَدَب. (حدث) الحاء والدال والثاء أصلٌ واحد، وهو كونُ الشيء لم يكُنْ. يقال حدثَ أمرٌ بَعْد أن لم يكُن. والرجُل الحَدَثُ: الطريُّ السّن. والحديثُ مِنْ هذا؛ لأنّه كلامٌ يحْدُثُ منه الشيءُ بعدَ الشيء. ورجلٌ حدثٌ([26]): حَسَن الحديث. ورجل حِدْثُ نساءٍ، إذا كانَ يتحدَّث إليهنّ. ويقال هذه حِدِّيثى حَسَنَة، كخِطِّيبَى، يراد به الحديثُ. (حدج) الحاء والدال والجيم أصلٌ واحد يقرُب من حَدَق بالشيء إذا أحاط به. فالتَّحديج في النظر مثل التَّحديق. ومن الباب الحِدْج: مركبٌ من مَراكب النِّساء. يقال حَدَجْتُ البعيرَ، إذا شددْتَ عليه الحِدج. قال الأعشى: ألا قُلْ لَميْثاءَ ما بالُهَا *** أبِالليل تُحْدَجُ أجْمالُها([27]) ومن الباب الحَدَجُ، وهو الحنظل إذا اشتدَّ وصَلُب، وإنما قُلنا ذلك لأنّه مستدير. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) في الأصل: "حدرت بالشيء إذا نزلته"، صوابه من المجمل. ([2]) هذه التكملة من المجمل واللسان. ([3]) مضى في الجزء الأول (مادة بدر). ([4]) ويقال أيضاً حدر يحدر حدراً، من باب ضرب. ([5]) التكملة من المجمل واللسان. ([6]) في الأصل والمجمل: "ذو الحدورة" تحريف. والحرد: الغضب. وفي الأصل: "الحدر" صوابه في المجمل. ([7]) في اللسان: "والحدرة من الإبل، بالضم: نحو الصرمة". ([8]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (حدر). ([9]) في الأصل: "أنا". ([10]) الرجز في المجمل واللسان (حدس). ([11]) جزء بيت لمعد يكرب كما في اللسان (حدس). وقد استشهد بهذا الجزء في المجمل. وأنشده ياقوت في (الحبيا) بدون نسبة محرفاً. وهو بتمامه: بمعترك شط الحبيا ترى به *** من القوم محدوساً وآخر حادسا ومعد يكرب هذا هو غلفاء بن الحارث بن عمرو بن حجر آكل المرار الكندي. انظر الأغاني (11: 60، 62). ([12]) للأخطل في ديوانه 119 واللسان (حدق) برواية "المنعمون" فيهما. ([13]) في اللسان "الصبي: ناظر العين. وعزاه كراع إلى العامة". ([14]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 3 واللسان (حدق). ([15]) في الجمهرة (2: 123): "الحندوقة والحنديقة: الحدقة. ولا أدري ما صحته". ([16]) في الأصل: "القردان"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس. ([17]) التكملة من المجمل. ([18]) اقتصر في المجمل على القول الأول. ([19]) لذى الرمة في ديوانه 73 والمجمل واللسان (حدا). وصدره: * كأنه حين يرمي خلفهن به * ([20]) ديوان العجاج والمجمل واللسان (حدا). ([21]) التكملة من المجمل. ([22]) من معلقته. وعجزه: * مقارعة بنيهم عن بنينا * ([23]) للعجاج في ديوانه 67 والمجمل واللسان (حدأ). ([24]) جزء من بيت للشماخ في ديوانه 56 واللسان (حدأ). وهو بتمامه: يبادرن العضاه بمقنعات *** نواجذهن كالحدأ الوقيع([25]) في الأصل: "الحدباء"، صوابه من المجمل وسياق القول. ([26]) يقال حدث، كفرح وندس، وحدث بالكسر. ([27]) ديوان الأعشى 116 والمجمل واللسان (حدج).
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٦٤٩- الحدوث: كون الشيء بعد أن لم يكن، عرضا كان ذلك أو جوهرا، وإحداثه: إيجاده.
وإحداث الجواهر ليس إلا لله تعالى، والمحدث: ما أوجد بعد أن لم يكن، وذلك إما في ذاته، أو إحداثه عند من حصل عنده، نحو: أحدثت ملكا، قال تعالى: ﴿ما يأتيهم من ذكر من ربهم محدث﴾ [الأنبياء/2]، ويقال لكل ما قرب عهده محدث، فعلا كان أو مقالا. قال تعالى: ﴿حتى أحدث لك منه ذكرا﴾ [الكهف/70]، وقال: ﴿لعل الله يحدث بعد ذلك أمرا﴾ [الطلاق/1]،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٢٠ح د ث
هو حدث من الأحداث وحديث السن.
ونزلت به حوادث الدهر وأحداثـه ومـن ينجـو مـن الحدثان.
وكان ذلك في حدثان أمره.
قال البعيث: أتى أبد من دون حدثان عهدها وجرت عليها كل نافجـة شمـل وأحدث الشيء واستحدثه.
قال الطرماح: ظعائن يستحدثن في كل موقف رهيناً وما يحسن فك الرهائن واستحـدث الأميـر قريـة وقنـاة.
واستحدثـوا منـه خبـراً أي استفادوا منه خبراً حديثاً جديداً.
قال ذو الرمة:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٩٠٩الحَدِيثُ: نقيضُ القديم.
والحُدُوث: نقيضُ القُدْمةِ. حَدَثَ الشيءُ يَحْدُثُ حُدُوثاً وحَداثةً، وأَحْدَثه هو، فهو مُحْدَثٌ وحَديث، وكذلك اسْتَحدثه.
وأَخذني من ذلك ما قَدُمَ وحَدُث؛ ولا يقال حَدُث، بالضم، إِلاَّ مع قَدُم، كأَنه إِتباع، ومثله كثير. وقال الجوهري: لا يُضَمُّ حَدُثَ في شيء من الكلام إِلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قَدُمَ على الازْدواج. وفي حديث ابن مسعود: أَنه سَلَّمَ عليه، وهو يصلي،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٧١* ح د ث * * الحَدِيثُ * الخبر قليله وكثيره وجمعه * أحاديثُ * على غير القياس قال الفراء نرى أن واحد الأحاديث * أُحْدُوثَةٌ * بضم الهمزة والدال ثم جعلوه جمعا للحديث و * الحُدُوثُ * بالضم كون الشيء بعد أن لم يكن وبابه دخل و * أحْدَثَهُ * الله * فحَدَثَ * و * الحَدَثُ * بفتحتين و * الحُدْثَى * بوزن الكبرى و * الحَادِثَةُ * و * الحَدَثانُ * بفتحتين كله بمعنى و * استحْدَثَ * خبرا وجد خبرا جديدا ورجل *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٤٣٨حدث الشيء يحدث حدوثا ، بالضم، وحداثة بالفتح: نقيض قدم ، والحديث: نقيض القديم، والحدوث: نقيض القدمة، وتضم داله إذا ذكر مع قدم كأنه إتباع، ومثله كثير. وفي الصحاح: لا يضم حدث في شيء من الكلام إلا في هذا الموضع، وذلك لمكان قدم، على الأزدواج، وفي حديث ابن مسعود أنه سلم عليه وهو يصلى فلم يرد عليه السلام، قال: فأخذني ما قدم وما حدث يعني همومه وأفكاره القديمة والحديثة، يقال: حدث الشيء، فإذا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٧٬٣٠٠حَدَثَ
1 حَدَثَ حدث , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. حَدُثَ , (Mgh, Msb,) inf. n. حُدُوثٌ (S, Mgh, Msb, K) and حَدَاثَةٌ, (A, K,) It was new, or recent; contr. of قَدُمَ: (S, * A, K:) it (a thing) came into existence; began to be; had a beginning; began, or originated; existed newly, for the first time, not having been before: (S, Mgh, Msb, TA:) but when mentioned with قَدُمَ, it is written حَدُثَ,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٨١٢حَدَثَ
حَدَثَ U ( n. ac. حُدُوْث 27 ),
a. Happened, took place.
b. Came into being, originated.
حَدُثَ
حَدُثَ U ( n. ac. حَدَاْثَة 22t , حُدُوْث 27 ),
a. Was new, fresh, recent; was young.
حَدَّثَ
حَدَّثَ II ,
a. Related, told.
b. [ 'An ], Related of, cited.
حَاْدَثَ
حَاْدَثَ III ,
a. Conversed, talked with.
أَحْدَثَ
أَحْدَثَ IV ,
a. Originated, brought into existence, created;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٦٬٧٢٤حدث
حَدَّثَ - حَدَّثَ - يُحَدِّثُ - حَدِيْث - أَحَادِيْث
حَدَّثَ - يُحَدِّث + كائن + أمراً: على وزن " فَعَّلَ " من " حَدَثَ - يَحْدُثُ " : جعله " يَحْدُثُ " على وجه التكرار والشدة: يجعل الفعل يقع في وقت قريب جداً من وقت الرواية على وجه التكرار والشدة
حَدَّثَ - يُحَدِّث + كائن + كائناً أو لـِ كائن + خبراً: يجعل الخبر يحدث ويقع للكائن الآخر
الصيغ(١٤)
- الْحَدِيثِSöz(الْفَعِيلِ)×٦
- حَدِيثًاSöz(فَعِيلًا)×٥
- حَدِيثٍSöz(فَعِيلٍ)×٥
- حَدِيثُSöz(فَعِيلُ)×٥
- الْأَحَادِيثِÖyküler(الْأَفَاعِيلِ)×٣
- أَحَادِيثَÖyküler(أَفَاعِيلَ)×٢
- مُحْدَثٍAçığa çıkarılan(مُفْعَلٍ)×٢
- يُحْدِثُAçığa çıkarır(يُفْعِلُ)×٢
- أَتُحَدِّثُونَهُمْOnlara çokca anlatır mısınız?(أَتُفَعِّلُونَهُمْ)×١
- أُحْدِثَAçığa çıkarırım(أُفْعِلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٨ (الإجمالي: ٢١٢)
- بعد
الآيات المشتركة: ٨ · Baid uzak demektir
- أتي
الآيات المشتركة: ١٠ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- خوض
الآيات المشتركة: ٢ · Havz (hı) : Havuz demektir
- ذكر
الآيات المشتركة: ٦ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- شري
الآيات المشتركة: ٢ · Satın aldılar
- عرض
الآيات المشتركة: ٣ · Ön dişler demektir
- قعد
الآيات المشتركة: ٢ · Temel demektir
- عسى
الآيات المشتركة: ٢ · Umulur
- غير
الآيات المشتركة: ٤ · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- هزأ
الآيات المشتركة: ٢ · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
- أول
الآيات المشتركة: ٤ · Alet kaldıraç demektir
- بعض
الآيات المشتركة: ٣ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
الآيات التي ورد فيها(٣٦)
فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا
Söz
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ
Söz
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ …
Söz
أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ
Söz
أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ
Söz
فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ
Söz
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جدد, وقع, نبا, خبر |
| Zıt Kök | قدم |
| Çekirdek Özet 1 | Daha önce yok iken veya bilinmezken sonradan varlık, tazelik ve görünürlük kazanma |
| Çekirdek Özet 2 | Zamana ve tecrübeye yeni dahil olan dinamik hitap, olay, haber ve ilahi müdahale |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve bilginin durağan olmayıp sonradan ve ardışık yenilenmelerle açığa çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dilde aktarılan rivayet ve söz kalıbına indirgeyip olgusal ve zamansal yenilenme boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Sınır koyma, belirginleştirme, keskin bir hatla ayırma ve sonuca ulaştırma; حدب, حدد, حدق köklerinde olduğu gibi belirgin bir sınır ve görünür bir form kazanma | ث | Belirginleşen ve sınır kazanan duruma zamansal bir başlangıç, yayılma ve ardışık bir tezahür boyutu katarak önceden olmayanın sonradan ortaya çıkmasını ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Belirli bir mahiyetin veya durumun diğerlerinden ayrışarak kendi varlık alanını sınırlandırması |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapalı bir eşikten geçerek dışarıya, görünür ve tecrübe edilir alana adım atma hareketi |
| ث | İşaret, im, sınır (ikiz harf ت temelinde ses yoğunlaşmasıyla türetme) | Ortaya çıkan durumun bir iz, haber, etki veya süreklilik bırakarak kendini tescil etmesi |
| حدث | Kapalı eşikten geçerek sınırları belirginleşen ve ardında iz bırakarak tecrübe alanına giren yeni oluşum | Yokluk veya gizlilik perdesini aşarak zamansal alanda yeni bir etki ve iz olarak belirme hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin yokluktan veya eskimişlikten sonra taze, yeni ve parlak olarak ortaya çıkması; yaşça küçüklük, körpelik ve zamansal yenilik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ, sevgilisinin bineklerinin geceleyin yola çıkarılmasını ve yeni gelişen durumları tasvir ederken kökün türevlerini beklenmedik olay ve tazelik bağlamında kullanır |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes‘ûd’un namaz esnasında selamına karşılık alamayınca zihnini meşgul eden eski ve yeni kaygıları anlatırken ifade ettiği rivayette geçer: فَأَخَذَنِي مَا قَدُمَ وَمَا حَدُثَ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin genelinde ortak kök biçimi olarak korunan حدث,Proto-Sami dil evresindeki *ḥ-d-ṯ morfolojik tabanına dayanır. Bu kök, Batı ve Doğu Sami kollarında düzenli ses denkliği kuralları çerçevesinde «yeni olmak, yenilenmek, sonradan meydana gelmek» semantik çekirdeğini taşır. İbranicede חָדָשׁ biçimi «yeni», חִדֵּשׁ fiili ise «yenilemek, tazelemek» anlamına gelirken; Ugarit dilinde ḥdt biçimi yeni ayı ve yenilenmeyi gösterir. Aramice ve Süryanicede חֲדַת ve ܚܕܰܬ biçimleri doğrudan «yeni, taze» anlamını korur. Arapçada kök, hem ontolojik anlamda bir şeyin yokluktan sonra varlık sahnesine çıkışını hem de bu çıkışın zihinde veya dilde bıraktığı taze aktarımı, yani «söz ve haber» boyutunu kuşatacak şekilde zenginleşmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zamansal ve ontolojik yenilik | Bir şeyin önceden mevcut değilken meydana gelmesi, tazelik ve buna bağlı olarak aktarılan taze haber | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ḥ-d-ṯ kökü | İbranice ḥādāš, Aramice ḥăḏaṯ ve Ugaritçe ḥdt ile tam ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Çad ve Berberî kollarındaki bazı yenilik ve başlama bildiren köklerle tipolojik benzerlik taşır | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدث | Anlamlı | Sonradan meydana gelme | Yokluktan sonra var olma, yenilik, taze söz ve olay | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حثد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| دحث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| دثح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ثحد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ثدح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدث | Merkez | Sonradan olma ve aktarım | Yokluktan sonra zamansal olarak ilk kez veya yeniden belirme | Olayın veya sözün tazeliğini ve sonradanlığını vurgular |
| جدد | Komşu | Yenilik | Eskimenin zıddı olarak bir yapının veya nesnenin tazelenmesi | Ontolojik başlangıçtan ziyade formun yenilenmesini öne çıkarır |
| وقع | Komşu | Meydana gelme | Düşme ve kesinleşme yoluyla bir olayın gerçekleşmesi | Zamansal yenilikten ziyade olayın kaçınılmazlığını belirtir |
| نبا | Komşu | Haber | Değeri yüksek ve büyük öneme sahip bilginin intikali | Tazelikten ziyade haberin taşıdığı ağırlık ve ciddiyeti vurgular |
| خبر | Komşu | Bilgi ve aktarım | Sınanmış, iç yüzü bilinerek elde edilmiş malumat | Sözün yeniliğini değil içeriğin tecrübi doğruluğunu gösterir |
| قدم | Zıt | Önce olma ve eskilik | Zamanda önde bulunma, başlangıcı bilinmeme veya eskimiş olma | Sonradan var olmanın ve tazeliğin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدث | Sonradan olma, taze söz, yeni hadise | Ontolojik meydana geliş ile bu gelişin sözlü aktarımını bir arada karşılar | Kesin |
| Latince | evenire, novus, narratio | Meydana gelmek, yeni, anlatı | Olayın ortaya çıkışını ve yeniliğini verir ancak kelamî hudûs derinliğini tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | occur, new, narrative, discourse | Ortaya çıkmak, yeni, anlatı, söylem | Anlam alanını parçalı karşılar; tek kelimede hem oluşu hem sözü birleştiremez | Güçlü |
| Almanca | geschehen, neu, Ereignis, Bericht | Meydana gelmek, yeni, olay, rapor | Olayın vuku bulmasını ve aktarımını karşılar; kökteki organik tazelik eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | advenir, nouveau, récit, propos | Vuku bulmak, yeni, anlatı, söz | Zamansal olarak belirmeyi ve beyanı karşılar fakat kavramsal bütünlüğü böler | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدِيث / الْحَدِيث | İlahi vahiy ve Kur'an | Vahyin zamana hitap eden taze ve en üstün söz oluşu (Zümer 39:23, Kehf 18:6) |
| حَدِيث / حَدِيثًا | İnsan sözü ve sıradan konuşma | İnsanların kendi aralarında ürettikleri veya gizledikleri ifadeler (Nisâ 4:78, Tahrîm 66:3) |
| الْأَحَادِيث / أَحَادِيث | İbret verici olaylar ve rüya tabirleri | Tarihsel olayların ibretlik anlatıları ve rüyaların olaylara dönüşen yorumları (Yûsuf 12:6, Mü'minûn 23:44) |
| مُحْدَث | Zamansal olarak yeni inen uyarıcı vahiy | Muhatabın hayatına yeni dahil olan taze ilahi hatırlatma (Enbiyâ 21:2, Şuarâ 26:5) |
| يُحْدِثُ / أُحْدِثَ | Yeni bir durum veya hüküm meydana getirme | Allah'ın şartları değiştirmesi veya olayların gidişatında yeni bir boyut açması (Tâhâ 20:113, Talâk 65:1) |
| تُحَدِّثُ / فَحَدِّثْ | Bir durumu açıkça beyan etme ve anlatma | Kıyamette yerin haberlerini dökmesi veya nimetin şükranla ilan edilmesi (Zilzâl 99:4, Duhâ 93:11) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âlemin yaratılışı ve hudûs delili | Âlemin kadîm olmayıp sonradan yaratıldığının ispatı | Varlığın yokluktan sonra meydana gelmesi anlamında teknikleşme |
| Fıkıh | Hükmi kirlilik hali | Abdesti bozan haller ve namaza engel durumlar | Hükmen temiz olan durumun sonradan gelen bir etkenle bozulması |
| Tefsir | Vahyin nüzul sırası ve bağlamsallığı | Ayetlerdeki muhdes nitelemesinin Kur'an'ın yaratılmışlığıyla ilişkisi | Vahyin tarihsel akış içinde muhataba taze ve yeni bir uyarı olarak inmesi |
| Hadis | Peygamberî rivayetler ve bid'at | Sünnetin sözlü/eylemsel aktarımı ve dinde sonradan ihdas edilen sapmalar | Hz. Peygamber'den nakledilen haberler ile dine sonradan sokulan yenilikler |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve sünnet iletişimi | İlahi hitabın güncelliği | Dini bilinci sürekli uyanık ve diri tutma | Vahiy donmuş bir metin değil, muhatabın her anına yeni müdahaledir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Yeni veri ve olgu tespiti | Bilgi birikimini yeni gelişmelerle sınama | Önceden bilinmeyen olayların tespitiyle kuramların güncellenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Beklenmedik konjonktürel gelişme | Karar mekanizmalarını yeni durumlara uyarlama | Ortaya çıkan yeni siyasi dengelere göre meşru tedbirler geliştirme | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve üretim hareketleri | Yeni sermaye ve piyasa dalgalanması | İktisadi dengeleri dinamik tutma | Piyasada önceden öngörülmeyen yeni taleplerin ve koşulların doğması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman adımı ve durum geçişi | Bir sistemin anındaki durumundan anında yeni ve ölçülebilir bir duruma sıçraması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel olay ve paradigma kırılması | Toplumsal yapıda önceki dengeleri değiştiren yeni bir hadisenin vuku bulması ve anlatıya dönüşmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece Hz. Peygamber'e nispet edilen rivayet metinlerine veya alelade dedikoduya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir oluşu hem tarihte iz bırakan büyük hadiseleri hem de ilahi vahyin tazeliğini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın kendi kendisine «hadis» demesindeki dinamik ve meydan okuyucu tazeliği göremeyip kavramı metinler arası polemiğe hapsetmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın statik bir kanun kitabı değil, insanın varoluşsal zamanına anbean müdahale eden taze ve diri bir hitap olduğunu kavramayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin indiriliş tazeliğini anlatan Enbiyâ ve Şuarâ ayetlerinde, rüya ve olay örgüsünü çözen Yûsuf suresinde ve ilahi müdahaleyi bildiren Talâk suresinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin zamandan kopuk bir metin olduğu yanılgısını ve kökün yalnızca dille sınırlı olup ontolojik oluş boyutunu dışladığı zannını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKapalı bir eşikten geçerek dışarı çıkan, parlaklığı ve tazeliğiyle dikkat çeken yeni durum veya nesne.
- Soyut anlamBir şeyin önceden mevcut değilken zamansal bir başlangıçla varlık alanına çıkması ve tecrübe edilebilir bir anlatı/etki üretmesi.
- Sistematik karşılıkDurağan durumun bozulup yeni bir parametrenin sisteme dahil olmasıyla oluşan zamansal yenilenme ve bilgi akışı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel, anından önce varlık veya tezahür alanında bulunmayan bir durumun (), bu eşik aşıldıktan sonra pozitif bir gerçeklik olarak belirmesini () sembolize eder. Böylece kökün çekirdeğinde yer alan yokluktan sonra var olma ve taze bir etki olarak ortaya çıkma dinamiği matematiksel olarak ifade edilmiş olur.