دأب
د - أ - ب
جذر- الورود: ٦
- الآيات: ٦
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٢
De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır. Davar da buradan türemiştir. Deebe fiil olarak davarları süratle sürmek demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: دءب
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır. Davar da buradan türemiştir. Deebe fiil olarak davarları süratle sürmek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٨٩٣باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٢٣دأب فلان في عمله، أي جدَّ وتعِب، دأباً ودُؤوباً، فهو دائبُ. وأَدْأَبْتُهُ أنا. والدائبانِ: الليلُ والنهارُ. والدّأْبُ: العادةُ والشّأْنُ، وقد يُحَرَّكُ. قال الفراء: أصله من دَأَبْتُ، إلاّ أن العرب حَوَّلَتْ معناه إلى الشأن.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٦١٦(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.
(دأث)
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢١٠- الدأب: إدامة السير، دأب في السير دأبا. قال تعالى: ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، والدأب: العادة المستمرة دائما على حالة، قال تعالى: ﴿كدأب آل فرعون﴾ [آل عمران/11]، أي: كعادتهم التي يستمرون عليها.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٢٩د أ ب
دأب الرجـل في عمله: اجتهد فيه.
ودأبت الدابة في سيرها دأباً ودأباً ودءوباً.
وعن عاصم " تزرعون سبع سنين دأباً ".
ودابة دائبة.
وأدأب نفسه وأجيره ودابته.
وفعل ذلك دائباً.
ومن المجاز: هذا دأبك أي شأنك وعملك.
" كدأب آل فرعون " والليـل والنهـار يدأبـان فـي اعتقابهمـا " وسخـر الشمس والقمر دائبين " ويقال للملوين: الدائبان.
وتقول: قلبك شاب وفوداك شائبان
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٠٤٦الدَّأْبُ: العادَة والـمُلازَمَة. يقال: ما زال ذلك دِينَكَ ودَأْبَكَ، ودَيْدَنَكَ ودَيْدَبُونَكَ، كلُّه من العادَة. دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِه أَي جَدَّ وتَعِبَ، يَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً، فهو دَئِبٌ؛ قال الراجز: راحَتْ كما راحَ أَبو رِئَالِ، قَاهِي الفُؤَادِ، دَئِبُ الإِجْفالِ وفي الصحاح: فهو دائب؛ وأَنشد هذا الرجَزَ: دائبُ الاجْفالِ. وأَدْأَبَ غيره، وكلُّ ما أَدَمْتَه فقد أَدْأَبْتَه.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٦٦* د أ ب * * دَأَبَ * في عمله جد وتعب وبابه قطع وخضع فهو * دَائِبٌ * بالألف لا غير و * الدَّائِبانِ * الليل والنهار و * الدَّأْبُ * بسكون الهمزة العادة والشأن وقد يحرك
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٩٩٤دأب فلان في عمله كمنع يدأب دأبا بالسكون ويحرك ودؤوبا بالضم إذا جد وتعب، فهو دئب كفرح، وفي الصحاح فهو دائب، وأنشد قول الراجز بالوجهين:
راحت كما راح أبو رئال
قاهي الفؤاد دئب الإجفال ودائب الإجفال وأدأبه: أحوجه إلى الدؤوب، عن ابن الأعرابي وأنشد:
إذا توافوا أدبوا أخاهم أراد أدأبوا فخفف، لأنه لم يكن الهمز لغة الراجز، وليس ذلك لضرورة شعر، لأنه لو همز لكان الجزء أتم.
وأدأب
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٥٧دَأَبَ
1 دَأَبَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. دَاََ , (T, M, A, K,) inf. n. دَأْبٌ (T, S, M, A, K) and دَأَبٌ (T, M, A, K) and دُؤُوبٌ, (T, S, M, A, K,) He strove, laboured, toiled, or exerted himself; (T, S, A, K;) and wearied himself, or became wearied; (S, A, K;) in his work, (S, A, K,) or in a thing, (T,) and in a journey or journeying; (T, A;) in which last case, دَأَبَتْ is said of a she-camel,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤١٢المدخل: دءبدَأَب
دَأَب A ( n. ac. دَأْب [ 1 ] , دَأَب [ 4 ] ,
دُؤُوْب
دُؤُوْب [ 27 ] )
a. [ Fī ], Toiled at, applied himself to diligently, kept on at.
أَدْءَبَ
أَدْءَبَ IV ,
a. Made to toil at.
دَأْب
دَأْب [ 1 ] , ( pl. أَدْءُب 16 ),
a. Custom, manner, habit.
b. State, condition, case.
دَئِب
دَئِب [ 5 ],
a. see 21 .
دَائِب
دَائِب [ 21 ],
a. Striving, toiling.
الدَائِبَان
الدَائِبَان
a. The
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٦٧٣المدخل: دءبدءب
دَأَبَ - يَدْأَبُ - دَأْب - دَأْبَاً - دائِب - دائِبَيْن
دأَبَ - يـَدْأَبُ + الأمر أو الكائن + في أمر أوعلى أمر أو لأمر: لزمه وظل يفعله: يقوم بعمله باستمرار وبجهد وبنشاط ومن غير توقف أو استراحة
دَأْب: اسم فعل " دَأَبَ - يَدْأَبُ ": العمل الدؤوب والجهد والنشاط، وهو كذلك ما يكون بفعل " دَأَبَ - يَدْأَبُ ": حصيلة العمل الدؤوب: حصيلة جهد
دءب دَأَبَ - يَدْأَبُ - دَأْب - دَأْبَاً - دائِب - دائِبَيْن دأَبَ - يـَدْأَبُ + الأمر أو الكائن + في أمر أوعلى أمر أو لأمر: لزمه وظل يفعله: يقوم بعمله باستمرار وبجهد وبنشاط ومن غير توقف أو استراحة دَأْب: اسم فعل " دَأَبَ - يَدْأَبُ ": العمل الدؤوب والجهد والنشاط، وهو كذلك ما يكون بفعل " دَأَبَ - يَدْأَبُ ": حصيلة العمل الدؤوب: حصيلة جهد ونشاط وعمل مستمر لا يتوقف مدة من الزمن دَأْبَاً: حال من " دَأْب ": باستمرار ونشاط ومن غير توقف دائِب: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " دَأَبَ - يَدْأَبُ " دائِبَيْن: مثنى " دائِب" واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليسر والسرعة والفعالية في سير الفعل بعد بدئه"، وهي: سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ)، يَسَرَ - يَيْسِرُ، عَجِلَ - يَعْجَلُ، حَثَّ - يَحُثُّ، طَفِقَ - يَطْفَقُ، دأَبَ - يَدْأَبُ دأب ﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كذبوا بآياتنا فأخذهم الله بذنوبهم والله شديد العقاب(11)﴾ آل عمران ﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كفروا بآيات الله فأخذهم الله بذنوبهم إن الله قوي شديد العقاب(52)﴾ الأنفال ﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كذبوا بآيات ربهم فأهلكناهم بذنوبهم وأغرقنا آل فرعون وكل كانوا ظالمين(54)﴾ الأنفال ﴿مثل دأب قوم نوح وعاد وثمود والذين من بعدهم وما الله يريد ظلما للعباد(31)﴾ غافر دأبا ﴿قال تزرعون سبع سنين دأبا فما حصدتم فذروه في سنبله إلا قليلا مما تأكلون(47)﴾ يوسف دائب - دائبين ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين وسخر لكم الليل والنهار(33)﴾ إبراهيم مختار الصحاح ● [دأب] د أ ب: دَأَبَ في عمله جد وتعب وبابه قطع وخضع فهو دَائِبٌ بالألف لا غير و الدَّائِبانِ الليل والنهار و الدَّأْبُ بسكون الهمزة العادة والشأن وقد يحرك الراغب: دأب - الدأب: إدامة السير، دأب في السير دأبا. قال تعالى: }وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴿[إبراهيم/33]، والدأب: العادة المستمرة دائما على حالة، قال تعالى:﴾كدأب آل فرعون{ [آل عمران/11]، أي: كعادتهم التي يستمرون عليها. ملخص اللسان 1. الدَّأْبُ: العادَة والـمُلازَمَة. يقال: ما زال ذلك دِينَكَ ودَأْبَكَ، ودَيْدَنَكَ ودَيْدَبُونَكَ، كلُّه من العادَة. 2. دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِه أَي جَدَّ وتَعِبَ، يَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً، فهو دَئِبٌ- وأَدْأَبَ الرجلُ الدَّابَّة إِدْآباً إِذا أَتْعَبَها - إِنه يَشْكو إِليَّ أَنـَّكَ تُجِيعُه وتُدْئِبُه أَي تَكُدُّه وتُتْعِبُه؛ 3. وكلُّ ما أَدَمْتَه فقد أَدْأَبْتَه. وأَدْأَبَه: أَحْوَجَه إِلى الدُّؤُوبِ 4. والدُّؤُوبُ: المبالَغَة في السَّيْر. - والفِعلُ اللازم دَأَبَتِ الناقَةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً، ورجلٌ دَؤُوبٌ على الشيءِ 5. الدَّأَبُ: السَّوْق الشديدُ والطَّرْدُ، 6. والدَّأْبُ والدَّأَب، بالتَّحْرِيك: العادةُ والشَّأْن.- كَدَأْبِ آلِ فِرْعَون؛ أَي كشأْنِ آل فِرْعون، وكأَمـْرِ آل فِرْعون؛ 7. أَن دَأْبَ ههنا اجتِهادهم في كُفْرِهِم، وتَظاهُرُهُم على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كتَظَاهُرِ آلِ فرعون على موسى، عليه السلامُ. يقال دَأَبْتُ أَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً إِذا اجتهدت في الشيءِ. والدائِبانِ: الليلُ والنهارُ. لسان العرب ● - دأب: الدَّأْبُ: العادَة والـمُلازَمَة. يقال: ما زال ذلك دِينَكَ ودَأْبَكَ، ودَيْدَنَكَ ودَيْدَبُونَكَ، كلُّه من العادَة. دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِه أَي جَدَّ وتَعِبَ، يَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً، فهو دَئِبٌ؛ قال الراجز: راحَتْ كما راحَ أَبو رِئَالِ، قَاهِي الفُؤَادِ، دَئِبُ الإِجْفالِ <ص:369> وفي الصحاح: فهو دائب؛ وأَنشد هذا الرجَزَ: دائبُ الاجْفالِ. وأَدْأَبَ غيره، وكلُّ ما أَدَمْتَه فقد أَدْأَبْتَه. وأَدْأَبَه: أَحْوَجَه إِلى الدُّؤُوبِ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: إِذا تَوافَوْا أَدَبُوا أَخاهُم قال: أَراد أَدْأَبُوا أَخاهُم، فخفَّف لأَن هذا الراجز لم تكن لُغَتُه الهمز، وليس ذلك لضَرورةِ شِعْرٍ، لأَنه لو همز لكان الجُزْءُ أَتمَّ. والدُّؤُوبُ: المبالَغَة في السَّيْر. وأَدْأَبَ الرجلُ الدَّابَّة إِدْآباً إِذا أَتْعَبَها، والفِعلُ اللازم دَأَبَتِ الناقَةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً، ورجلٌ دَؤُوبٌ على الشيءِ. وفي حديث البعيرِ الذي سَجَدَ له، صلى اللّه عليه وسلم، فقال لصاحبه: إِنه يَشْكو إِليَّ أَنـَّكَ تُجِيعُه وتُدْئِبُه أَي تَكُدُّه وتُتْعِبُه؛ وقوله أَنشده ثعلب: يُلِحْنَ مِن ذي دَأَبٍ شِرْواطِ فسَّره فقال: الدَّأَبُ: السَّوْق الشديدُ والطَّرْدُ، وهو من الأَوَّل. ورواية يعقوب: من ذِي زَجَلٍ. والدَّأْبُ والدَّأَب، بالتَّحْرِيك: العادةُ والشَّأْن. قال الفرّاءُ: أَصله من دَأَبْت إِلاّ أَن العرب حَوَّلَتْ معناه إِلى الشَّأْنِ. وفي الحديث: عليكم بقيامِ الليلِ، فإِنه دَأْبُ الصالحِينَ قَبْلَكم. الدَّأْبُ: العادةُ والشَّأْنُ، هو مِنْ دَأَبَ في العَمَل إِذا جَدَّ وتَعِبَ. وفي الحديث: فكان دَأْبي ودَأْبهم. وقوله، عز وجل: مثلَ دَأْبِ قومِ نوحٍ؛ أَي مِثلَ عادةِ قوم نوحٍ، وجاءَ في التفسير: مثلَ حالِ قَومِ نوحٍ. الأَزهري: قال الزجاج في قوله تعالى: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَون؛ أَي كشأْنِ آل فِرْعون، وكأَمـْرِ آل فِرْعون؛ كذا قال أَهل اللغة. قال الأَزهري: والقولُ عندِي فيه، واللّه أَعلم، أَن دَأْبَ ههنا اجتِهادهم في كُفْرِهِم، وتَظاهُرُهُم على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كتَظَاهُرِ آلِ فرعون على موسى، عليه السلامُ. يقال دَأَبْتُ أَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً إِذا اجتهدت في الشيءِ. والدائِبانِ: الليلُ والنهارُ. وبَنُو دَوْأَبٍ: حَيٌّ من غَنِيٍّ. قال ذو الرُّمة: بَني دَوْأَبٍ !إِنِّي وجَدْتُ فَوارسِي * أَزِمَّةَ غارَاتِ الصَّباحِ الدَّوَالِقِ مقاييس اللغة: (دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن.ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار. القاموس المحيط: دأَبَ في عَمَلِهِ، كَمَنَعَ، دَأْباً، ويُحَرَّكُ، ودُؤوباً، بالضم جَدَّ وتَعِبَ، وأدْأَبَه. والدَّأْبُ، أيضاً ويُحرَّكُ الشَّأنُ، والعادَةُ، والسَّوْقُ الشديدُ، والطَّرْدُ. والدَّائِبانِ الجَديدانِ. ودَوْأبٌ، كَجوْهَرٍ فَرَسٌ لبَني العَنْبَرِ. وبنُو دَوْأبٍ قَبِيلةٌ. وعبدُ الرحمن بنُ دَأْبٍ م، ومحمدُ بنُ دَأْبٍ كَذَّابٌ، وعيسى بنُ يَزِيدَ بنِ دَأْبٍ هالِكٌ. تاج العروس: د أ ب دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِهِ كمَنَعَ يَدْأَبُ دَأْباً بالسُّكُونِ ويُحَرَّكُ ودُؤُوباً بالضَّمِّ إذَا جَدَّ وتَعِبَ فهو دَئِبٌ كفَرِحٍ وفي الصحاح فهو دَائِبٌ وأنشدَ قولَ الراجز بالوَجْهَيْنِ : " رَاحَتْ كَمَا رَاحَ أَبُو رِئَالِ " قَاهِي الفُؤَادِ دَئِبُ الإِجْفَالِ ودَائِبُ الإِجْفَالِ وأَدْأَبَهُ : أَحْوَجَهُ إلى الدُّؤُوبِ عن ابن الأَعرابيّ وأنشد : " إذَا تَوَافَوْا أَدَبُوا أَخَاهُمُ أَرَادَ أَدْأَبُوا فخَفَّفَ لأَنَّهُ لم يكن الهمزُ لغةَ الراجِزِ وليْس ذلك لضرورةِ شعرٍ لأَنه لو هَمَزَ لكان الجُزْءُ أَتَمَّ وأَدْأَبَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ إدْآباً إذا أَتْعَبَهَا وكُلُّ مَا أَدَمْتَهُ فَقَدْ أَدْأَبْتَهُ والفِعْلُ الَّلازِمُ : دَأَبَتِ النَّاقَةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً وَرَجُلٌ دَؤُوبٌ على الشَّيْءِ وفي حَدِيثِ البَعِيرِ الذي سَجَدَ لَهُ فقال لِصَاحِبِهِ " إنَّهُ يَشْكُو إلَيَّ أَنَّكَ تُجِيعُه وتَدْئِبُهُ " أَي تَكُدُّه وتُتْعِبُه وكَذَا أَدْأَبَ أَجِيرَه إذا أَجْهَدَه ودَابَّةٌ دَائبةٌ وفِعْلُهُ دَائِبٌ والدَّأْبُ أَيْضاً ويُحَرَّكُ : الشأْنُ والعَادَةُ والمُلاَزَمَةُ يقال : هَذَا دَأْبُك أَي شَأْنُكَ وعَمَلُكَ وهو مجازٌ كما في الأَساس وفي لسان العرب : قال الفرّاءُ : أَصْلُه مِن دَأَبْتُ إلاَّ أَنَّ العَرَبَ حَوَّلَتْ معناهُ إلى الشَّأْنِ ويُقالُ : مَا زَالَ ذلك دَأْبَكَ ودِينَكَ ودَيْدَنَكَ ودَيْدَبُونَكَ كُلُّهُ مِنَ العَادَةِ وفي الحديث " عَلَيْكُمْ بِقِيَامِ اللَّيْلِ فَإنَّهُ دَأْبُ الصَّالِحِينَ قَبْلَكُمْ " الدَّأْبُ : العَادَةُ والشَّأْنُ وهو مِن دَأَبَ في العَمَلِ إذا جَدَّ وتَعِبَ وفي الحديث " وكَانَ دَأْبِي ودَأْبهُمْ " وقولُه عزَّ وَجَلَّ مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ " أَي مِثْلَ عَادَةِ قَوْمِ نوحٍ وجاءَ في التفسير مثْلَ حَالِ قَوْمِ نُوحٍ قال الأَزهريّ عن الزجاج في قوله تعالى : " كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ " كَأَمْرِ آل فِرْعَوْنَ كذَا قال أَهْلُ اللغةِ قال الأَزهريّ : والقَوْلُ عِنْدِي فيه - والله أَعْلَمُ - إن دَأْب هُنَا اجْتِهَادُهُمْ في كُفْرِهِمْ وتَظَاهُرُهمْ على النبيّ صلى الله عليه وسلم كتَظَاهُرِ آلِ فِرْعَوْنَ عَلَى مُوسَى عليه الصلاة والسلام يقال : دَأَبْتُ أَدْأَبُ دَأْباً ودُؤُوباً إذا اجْتَهَدْتَ في الشيْءِ والدَّأَبُ مثلُ الدُّؤُوبِ : السَّوْقُ الشَّدِيدُ والطَّرْدُ وهو من الأَول قاله ثعلبٌ وأنشد : " يُلِحْنَ مِنْ ذِي دَأَبٍ شِرْوَاطِ ورِوايةُ يعقوبَ : مِنْ ذِي زَجَلٍ ومن المجاز : قَلْبُكَ شابٌّ وفَوْدَاكَ شَائبَانِ وأَنْتَ لاَعِبٌ وقدْ جَدَّ بِكَ الدَّائِبَانِ هُمَا الجَدِيدَانِ وهما المَلَوَانِ : اللَّيْلُ والنَّهَار وَهُمَا يَدْأَبَانِ في اعْتِقَابهما وفي التنزيل العزيز " وسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ والقَمَرَ دَائِبَيْنِ " ودَوْأَبٌ كجَوْهَرٍ : فَرَسٌ لِبَنِي العَنْبَرِ من بَنِي تَمِيمٍ وفيه يقول المَرَّارُ العَنْبَرِيُّ : " وَرِثْتُ عَنْ رَبِّ الكُمَيْتِ مَنْصِبَا " وَرِثْتُ رِيِشي وَوَرِثْتُ دَوْأَبَا " رِبَاطَ صِدْقٍ لَمْ يَكُنْ مُؤْتَشِبَا وبَنُو دَوْأَبٍ : قَبِيلَةٌ من غَنِيِّ ابنِ أَعْصُرَ قال ذو الرّمّة : بَنِي دَوْأَبٍ إنّي وَجَدْتُ فَوَارِسِي ... أَزِمَّةَ غَارَاتِ الصَّبَاحِ الدَّوَالِقِ ويقال : هُمْ رَهْطُ هِشَامٍ أَخِي ذِي الرُّمَّةِ من بني امرئِ القيسِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ وعَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ دَأْبٍ م وهو الذي قال له بعضُ العَرَب وهو يُحَدِّثُ أَهذَا شَيْءٌ رَوَيْتَهُ أَمْ تَمَنَّيْتَهُ ؟ أَيِ افْتَعَلَتْهُ نقله الصاغانيّ ومُحُمَّدُ ابنُ دَأْبٍ كَذَّابٌ رَوَى عن صَفْوَانَ ابنِ سُلَيمٍ وأَبُو الوَلِيدِ عِيسَى بنُ يَزِيدَ ابنِ بكرِ بنِ دَأْبِ بنِ كُرْزِ بنِ الحارث بنِ عبدِ اللهِ بنِ يَعْمَرَ الشَّدَّاخُ الدَّأْبِيّ أَحَدُ بَنِي لَيْثِ بنِ بَكرٍ كان شَاعِراً أَخْبَارِيًّا وهُوَ هَالِكٌ وعلمه بالأَخْبَارِ أَكْثَرُ وقرأْتُ في المُزهر في النوع الرابع والأَربعين : قال الأَصمعيّ : أقَمْتُ بالمَدِينَةِ زَمَاناً مَا رأَيْتُ بها قَصِيدَةً واحِدَةً صحيحةً إلاَّ مُصَحَّفَةً ومَصْنُوعَةً وكانَ بِهَا ابْنُ دَأْبٍ يَضَعُ الشِّعْرَ وَأَحَادِيثَ السَّمَرِ وكَلاَماً يُنْسَبُ إلى العَرَبِ فَسَقَطَ وذَهَبَ عَمَلُهُ وخَفِيَتْ رِوَايَتُهُ وهو أَبُو الوَلِيدِ المَذْكُورُ قلتُ : رَوَى عن عبدِ الرحمنِ بنِ أَبي يزيدَ المَدَنِيِّ وهِشَامِ بنِ عُرْوَةَ وصالحِ بنِ كَيْسَانَ وعنه : يَعْقُوبُ ابنُ إبراهِيمَ بنِ سَعْدٍ ذَكَرَه نِفْطَوَيْهِ وقال : عِيسَى بنُ دَأْبٍ كَانَ أَكْثَرَ أَهْلِ الحِجَازِ أَدَباً وأَعْذَبَهُمْ لَفْظاً وكانَ قَدْ حَظِيَ عِنْدَ الهَادِي حتَّى أَعْطَاهُ في لَيْلَةٍ ثَلاَثِينَ أَلْفَ دِينَارٍ قاله السّمْعَانِيُّ قلتُ : وَفَاتَه بَكْرُ بنُ دَأْبٍ اللَّيْثِيُّ رَوَى عنه أُسَامَةُ بنُ زَيْدٍ قَيَّدَه الحافظ قلتُ : هُوَ جَدُّ أَبِي الوَلِيدِ هذَا
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٧ (الإجمالي: ٤٦)
- ذنب
الآيات المشتركة: ٣ · Zenb : Kuyruk demektir
- فرعون
الآيات المشتركة: ٣ · Firavun
- أول
الآيات المشتركة: ٣ · Alet kaldıraç demektir
- قبل
الآيات المشتركة: ٣ · Önce
- عقب
الآيات المشتركة: ٢ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- سنبل
الآيات المشتركة: ١ · Başaklar
- شدد
الآيات المشتركة: ٢ · Sicim bağıdır
- حصد
الآيات المشتركة: ١ · Hasad: Biçilen ekin demektir
- زرع
الآيات المشتركة: ١ · Ekin demektir
- أيي
الآيات المشتركة: ٣ · Evye kuş yuvası demektir
- سنه
الآيات المشتركة: ١ · Seneler
- عاد
الآيات المشتركة: ١ · Âd
الآيات التي ورد فيها(٦)
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Ara vermemesi gibi
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ
Ara vermemesi gibi
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ
Ara vermemesi gibi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دأب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دوم, سنن, كدح |
| Zıt Kök | فتر |
| Çekirdek Özet 1 | Bineği veya nefsi durup dinlenmeksizin, yorulana dek gayretle ve aralıksız sürmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kesintisiz bir cehtle icra edilen iş ve bu süreklilikten doğan yerleşik âdet veya gidişat |
| Çekirdek Özet 3 | Amellerin kesintisiz tekrarıyla oluşan seciyenin ve kozmik düzenin kaçınılmaz kanuniyeti |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca durağan bir gelenek veya alışkanlık sayıp barındırdığı yorucu ceht ve dinamizmi yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دأ | Aralıksız hareket ettirme, seğirtme ve ardışık baskıyla peş peşe getirme dinamiği; nitekim دأل çevik ve aralıksız adımlarla yürümeyi, دأم ise dalgaların ve rüzgârların üst üste yığılarak peş peşe gelmesini ifade eder. | ب | Hareketi bir gaye doğrultusunda tutarlı kılma, bedensel gayretle bir işe bağlanma ve eylemi kalıcı bir alışkanlık veya sebat zeminine kavuşturma anlamı eklenmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine kararlı bir şekilde geçişi ve eyleme sürekli adım atışı imler. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi sürdürmek için gereken boyun eğmez direnci, itici kuvveti ve cehti temsil eder. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Hareketin sınırları belirli bir çerçeveye kavuşup yerleşik bir karaktere ve âdete dönüşmesini sağlar. |
| دأب | İtici bir kuvvetle başlatılan ve ara vermeksizin yinelenen gayretin, zamanla kişinin içine yerleşen sarsılmaz bir karaktere veya nizamlı bir gidişata dönüşmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Binek hayvanını mola vermeksizin, yorulup zahmet çekinceye kadar kesintisiz sürmek ve bir işte ter dökerek aralıksız çalışmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem deve tasvirlerinde devenin veya yavrusunun durup dinlenmeksizin kaçışı ve seğirtmesi bu kökle anlatılır: راحَتْ كما راحَ أَبو رِئَالِ، قَاهِي الفُؤَادِ، دَئِبُ الإِجْفالِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin vazifesinde dinlenmeksizin sürekli gayret sarf etmesi (دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِهِ إِذا جَدَّ وَتَعِبَ) ve hiç aksamadan birbirini izleyen gece ile gündüze ikili biçimde الدائبان denmesi. |
المصدر Lisânü’l-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça دأب kökü, merkezi Sami dillerinde kesintisiz hareket, sebat, bir şeyin üzerine düşme ve yorulma semantik matrisi üzerinde gelişmiştir. Kökün ilk iki konsonantı olan dal ve hemze, vokalize edilmemiş veya zayıf konsonant barındıran Sami köklerinde seğirtme, itme ve sürme fiilleriyle fonetik akrabalık sergiler. İbranice ve Aramice katmanlarında kök doğrudan bu üçlü konsonant yapısıyla yaygın bir leksikal varlık göstermemekle birlikte, ritmik takip, sürükleme ve âdet edinme işlevleri fonetik dönüşümlerle karşılanır. Arapçada kök, göçebe yaşamının binek sürme eylemindeki aralıksız cehdi soyutlayarak ahlaki seciyeye, süreğen karakter yapısına ve astronomik ritme intikal ettirmiş, anlamı yüksek bir kavramsal yoğunluğa ulaştırmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دأب fiilinden türeyen isim ve sıfatlar | Fiziksel olarak hayvanı koşturup yormaktan, zihinsel ve ahlaki bir sebatla işi âdet ve karakter haline getirmeye geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami eylem ve ritim kökleri | Aralıksız döngü, sürme ve alışkanlık bildiren bölgesel Sami morfemleriyle anlamsal örtüşme. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik devinim ve süreklilik çekirdekleri | Belirgin ve doğrulanabilir doğrudan bir dış alıntı tespit edilmemiş olup Afro-Asyatik düzlemde iç türetim karakteri baskındır. | Zayıf |
المصدر Lisânü’l-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دأب | Anlamlı | Sürekli çalışma, âdet, sebat | Bir ameli ara vermeksizin gayretle yürütmek ve huy edinmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دبأ | Anlamlı | Su kabağı, yere yayılma | Yere serilip yayılan su kabağı veya bundan yapılan testi. | Kur'an'da geçmez. |
| أدب | Anlamlı | Toplama, terbiye, ziyafet | İnsanları güzel ahlak ve ziyafet sofrasında bir araya getirmek. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle sesdeş yönü vardır. |
| أبد | Anlamlı | Sonsuzluk, kesintisizlik, yabani kalma | Zamanın kesintiye uğramaksızın uzayıp gitmesi. | Kur'an'da geçer; süreklilik bağlamında akrabadır. |
| بدأ | Anlamlı | İlk olma, meydana çıkarma | Bir şeyi ilk defa başlatmak ve varlık sahasına çıkarmak. | Kur'an'da geçer; hedef kökün zıddı yönde başlangıç noktasıdır. |
| بأد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Veri bulunamadı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دأب | Merkez | Kesintisiz gayret ve âdet | İçinde yorulma, ceht ve aralıksız çaba barındıran süreklilik. | Bir ameli hiç aksatmadan ve zahmetine katlanarak yürütmek. |
| دوم | Komşu | Zaman içi devamlılık | Cehde ve yorgunluğa bakılmaksızın sadece zamansal süreyi bildirir. | Bir durumun değişmeden varlığını sürdürmesi hali. |
| سنن | Komşu | Yol ve kural koyma | Bireysel cehtten ziyade nesnel, izlenebilir ve kurallı yol anlamına gelir. | Toplumsal veya ilahi yasaların akış çizgisi. |
| كدح | Komşu | Zahmetle çalışma | Âdet ve kozmik nizamdan ziyade ferdin hedefine varıncaya dek didinmesidir. | Yorucu bir amaç için tüketilen fiziksel veya zihinsel çaba. |
| فتر | Zıt | Gevşeme ve kesilme | Süregelen hareketin hızını kaybetmesi, duraksaması ve gevşemesidir. | Canlılığın ve aralıksız yürüyüşün inkıtaya uğraması. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دأب | Âdet, sürekli ceht, sebat | Yorucu bir eylemi kesintisiz sürdürerek karakter veya kanun haline getirmek. | Kesin |
| Latince | assiduitas, consuetudo | Aralıksız çalışma, yerleşik alışkanlık | Assiduitas gayret ve aralıksız meşguliyeti verirken consuetudo yerleşik alışkanlık boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | assiduity, habitual practice, continuous exertion | Sebatkâr gayret, yerleşik gidişat | Assiduity kökün barındırdığı yorucu ve aralıksız çalışma nüansını yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Beharrlichkeit, stete Gewohnheit | Sebat, aralıksız alışkanlık | Hem iradi çalışmanın aralıksızlığını hem de oturmuş davranışı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | assiduité, coutume constante | Kesintisiz çaba, kökleşmiş teamül | Eylemin duraksamadan icra edilişini ve teamül boyutunu karşılar. | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَأَبًا | Aralıksız, yorulmaksızın ve planlı bir ceht ile ziraat etmek | Kıtlık öncesi yedi yıl boyunca kesintisiz üretim yapma emri; Yûsuf 12:47. |
| دَائِبَيْنِ | Kendi yörüngesinde durup dinlenmeksizin, aksamadan dönen kozmik nizam | Güneş ve ayın insanlığın istifadesine sunulan kusursuz ve kesintisiz hareketi; İbrâhîm 14:33. |
| كَدَأْبِ | Karakter haline gelmiş inkâr tutumu, yerleşik teamül ve müzmin gidişat | Firavun hanedanı ve öncekilerin azaba müstahak olan değişmez şirk ve isyan tavrı; Âl-i İmrân 3:11, Enfâl 8:52, Enfâl 8:54. |
| دَأْبِ | Geçmiş toplumların helaki hak eden ısrarcı inkâr geleneği | Nûh, Âd ve Semûd kavimlerinin kesintisiz şekilde sürdürdükleri peygamber düşmanlığı; Mü'min 40:31. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sünnetullah ve ilahi adalet | Firavun ve benzeri kavimlerin helak edilmesinin keyfi değil, onların kökleşmiş dâbları (müzmin inkâr alışkanlıkları) neticesinde gerçekleştiği. | Amel ile ceza arasındaki nedensellik ve ahlaki süreklilik. |
| Fıkıh | Amelde devamlılık ve örf | Hükme mesnet teşkil eden yerleşik örfün ve kesintisiz iktisadi faaliyetin niteliği. | Kesintiye uğramayan, aksamayan pratik uygulama. |
| Tefsir | Kıssa anlatımı ve kozmoloji | Yûsuf suresindeki iktisadi planlama ile kozmolojik ayetlerdeki güneş ve ayın hareket intizamı. | Hem iradi üretimde hem kozmik nizamda aralıksız işleyiş. |
| Hadis | İbadette itidal ve süreklilik | Resûlullah'ın amelde sürekliliği tavsiye ederken nefsi aşırı yıpratarak dâbe düşmekten (usanç doğuracak aşırı yüklenmeden) sakındırması. | İbadetin az da olsa devamlı ve kökleşmiş olması ilkesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve kolektif ahlak | Seciyeleşmiş niyet ve amel sürekliliği | İmanı pratik bir sebatla korumak | Dinin talep ettiği istikamet, anlık coşkular değil kesintisiz bir kulluk cehdidir. | Kesin |
| İlmi | Evren tasavvuru ve doğa yasaları | Kozmik döngüsel nizam | Yasaların sürekliliğini ve öngörülebilirliğini temin etmek | Güneş ve ayın aksamayan hareketi, bilimsel araştırmanın ön şartı olan nedensellik zeminini kurar. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar ahlakı | Despotik yönetim refleksi | İktidarın baskıcı geleneğini ifşa etmek | Âl-i Firavun dâbı, tiranlığın bireysel bir hata değil kurumsallaşmış bir inkâr mekanizması olduğunu gösterir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kriz yönetimi | Disiplinli ve aralıksız üretim süreci | Kıtlık riskini kesintisiz emekle bertaraf etmek | Yedi yıllık kesintisiz ziraat emri, kalkınmanın tesadüfe değil sürekli planlı emeğe dayandığını ortaya koyar. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürekli fonksiyonlar ve dinamik kararlı hal | Sistemin dış girdilerden bağımsız olarak kendi periyodunu aksatmadan ve sıçrama yapmadan ( süreklilikte) sürdürmesi; fizikteki korunumlu yörünge hareketi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsallaşmış habitus ve eylemlilik sürekliliği | Bireylerin veya toplumların farkında olmadan pratiklerini aynı kalıplar üzerinden sürekli olarak yeniden üretmesi ve bunu değişmez bir karaktere dönüştürmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir alışkanlık, geçmişten devralınan pasif bir gelenek veya durağan bir gelenek kalıntısı derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelime hem insanın ter dökerek yürüttüğü planlı, aralıksız üretim cehdini hem gök cisimlerinin sarsılmaz kozmik intizamını hem de inkârcı sistemlerin kökleşmiş operasyonel reflekslerini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Firavun veya inkârcı kavimlerin tutumunun tesadüfi bir yanılgı sanılması; ayrıca kıtlığa karşı tavsiye edilen yedi yıllık üretimin arkasındaki disiplinli ve yorucu iradenin görmezden gelinmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insan amellerinin anlık patlamalarla değil, aralıksız yinelenen süreçlerle inşa edildiğini; ahlaki veya inkâri duruşun bir süre sonra değişmez bir yasa (dâb) haline geldiğini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi kriz yönetimini anlatan kıssa ayetlerinde, kevnî nizamı delil getiren ayetlerde ve geçmiş kavimlerin helak süreçlerini ahlaki süreklilikle açıklayan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin kavimlere haksız veya sebepsiz yere geldiği zannını çürütür; ilahi cezanın, onların kesintisiz ve kökleşmiş azgınlıklarının kaçınılmaz ontolojik bir meyvesi olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBinek hayvanını ya da bedeni dinlenmeksizin, yorulana kadar ardı ardına gayretle sürmek ve bir işte ter dökerek sebat etmek.
- Soyut anlamBir amelin veya hareketin kesintisiz biçimde tekrarlanarak kişide fıtri bir karaktere, toplumlarda değişmez bir geleneğe, evrende ise sarsılmaz bir nizam kanununa dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkSürekli girdi sağlayan iradi veya kozmik ceht sürecinin, zaman ufkunda kaçınılmaz olarak kararlı bir yapısal çıktı ve ilahi yasaya uygun bir karşılık üretmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde birim zamanda harcanan kesintisiz gayreti, cehti ve ameli temsil eder. İntegral operatörü, bu çabanın zaman () boyunca hiç duraksamadan ve aralıksız olarak birikimini gösterir. Biriken bu ameli durum , zaman sonsuza yaklaştığında veya olgunluğa ulaştığında kaçınılmaz olarak ile sembolize edilen yerleşik bir karaktere, sabit bir âdete, kozmik bir kanuniyete veya kesinleşmiş ilahi bir akıbete dönüşür.