رأس
ر - أ - س
جذر- الورود: ١٨
- الآيات: ١٧
- الصيغ: ١١
- المعاجم: ١٣
Baş demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: رءس
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Baş demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٥٨٣باب السين والراء و و ا ي ء معهما
س ر و، س و ر، ر س و، و ر س، س ر ي، س ي ر، ي س ر، س ر أ، س أ ر، أ س ر، ر أ س، أ ر س مستعملات
سرو:
السَّرْوُ: سَخاء في موءة سَرُوَ يسرو، وسرا يسرو، وسَرِيَ يَسْرَى، فهو سَرِيٌّ من قومٍ سَراة، ولم يَجِئْ على فَعَلةٍ غيرها.
والسَّرِيُّ: النّهرُ فوقَ الجدول، ودونَ الجَعفر. والسّريّة: خيل تبلغ أربع مئة أو نحوه.
والسُّرْوَةُ: سَهْمٌ صغير قصير، وجمعه: سِراء قال أبو
باب السين والراء و و ا ي ء معهما س ر و، س و ر، ر س و، و ر س، س ر ي، س ي ر، ي س ر، س ر أ، س أ ر، أ س ر، ر أ س، أ ر س مستعملات سرو: السَّرْوُ: سَخاء في موءة سَرُوَ يسرو، وسرا يسرو، وسَرِيَ يَسْرَى، فهو سَرِيٌّ من قومٍ سَراة، ولم يَجِئْ على فَعَلةٍ غيرها. والسَّرِيُّ: النّهرُ فوقَ الجدول، ودونَ الجَعفر. والسّريّة: خيل تبلغ أربع مئة أو نحوه. والسُّرْوَةُ: سَهْمٌ صغير قصير، وجمعه: سِراء قال أبو الدُّقَيْش: بل هو السّهم ذو القُطْبة والقُطْبةُ: حديدةٌ في رأسِ السَّهم يُرْمى به الهَدَف، قال: وقد رمى بسُراهُ اليومَ معتـمـداً في المَنكِبَيْنِ وفي السّاقين والرَّقَبه وقيل: السُّروةُ: النَّصْل الدّقيق الأَجْرد المدمج مثل المِسَلَّة، وجمعه: سَرَوات. وسَرْوُ حِميَر: محلّة حِمْيَر. وسَراةُ كلّ شيء: ظهره، والجميعُ: سَرَوات. وسَراةُ النّهار: ارتفاعُه. وسَرْو الأرض: ما انحدرَ من حُزُونة الجبل. وسَروْتُ عنه الثَّوبَ: أي: كَشَفْت، وسَرَّى عنه همَّه، بالتّشديد: أي ألقاه. سور: السَّوْرة في الرّأس: تناول الشّراب، والرأسُ يَسُور سَوْراً وسُؤوراً وسُؤراً. وساورتُ فُلانا: تناولتُ رأسه. والمِسوَرةُ: مُتَّكأٌ من أَدَم، وجمعُها: المَساوِر. وفلانٌ ذو سَوْرةٍ في الحرب، أي: ذو بَطْشٍ شديد. والسُّورُ: حائطُ المدينة، ونحوه. وتسوّرتُ الحائط، وسُرْتُه سَوْراً، قال العجّاج: سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ والسَّوّار من الكلاب: الذّي يأخُذُ بالرّأس والسَّوّار: الرّجُلُ الذي يَسُورُ في رأسه الشّراب، قال الأخطل: وشاربٍ مُرْبحٍ، بالكأس نادمَني لا بالحَصُورِ ولا فيها بسَوّارِ أي: بذي عَرْبَدة وخِفّة. والسُّوَرُ: جَمْعُ السُّورة. والسِوُّار القُلْبُ: سِوارُ المرأة والجيمع: أَسوِرة وأساور، والكثير: سُور. والأُسْوار: من أَساورة كِسْرَى، أي: قُوّاده. رسو: رَسَوْتُ لفلانٍ من هذا الأمر أو الحديث، أي ذكرت له طَرَفاً منه. ورسوت الحديثَ: أحكمته فيما بينَك وبينَ نفسك ورسا الجبلُ يرسو، إذا ثبت أصله في الأرض ورست السفينة: انتهت إلى قرار الماء، فبقيت لا تسير. والمِرْساةُ: أَنْجَرٌ يُشَدُّ بالحِبال فيُرْسَلُ في البحر فيُمسِك بالسَّفينةَ ويُرسيها فلا تَسِيرُ. وألقتِ السَّحابةُ مَراسيَها: ثَبَتَتْ في مَوْضعٍ وجادتْ بالمَطَر، قال سليمان: إذا قلت أَكْدَى البرقُ أَلْقَى المَراسيا والفَحْلُ من الإبل إذا تفرّق عنه شُوَّله فهَدَرَ بها وراغت إليه وسَكَنَتْ، قيل: رَسابِها. قال رؤبة: إذا اشمَعَلَّتْ سَنَناً رَسابها والمُرْسَى: مصدر من أَرْسَيْت السّفينة. ورَسَتْ قدماه في الموقف والحرب، أي: ثبتت. وقِدْرٌ راسيةٌ: لا تَبْرحُ مكانَها، ولا يُستْطاعُ تحويلُها. ورس: الوَرْسَ: صِبغٌ، وفِعلُهُ: التَّوْريس. والوارسُ: نَبْتٌ أَصفَرُ كأنّه لَطْخٌ يَخْرج على الرِّمْث بين آخِرِ الشِّتاء، إذ أصاب الثَّوْبَ لَوَّنَهُ، وقد أَوْرَسَ الرِّمْثُ فهو مُورسٌ. والوَرْسيُّ من الأَقْداحِ النُّضار: من أجودها. سير: السَّيْر: معروفٌ سار يَسِير سَيْراً ومَسيراً. وسيّرتُ الثّوبَ والسَّهم: جعلت فيهما خطوطاً. والسِّيراء: بُرُدٌ يُخالطها حرير. والسِّيرُ: الشِّراك، والجَمْعُ: سُيُور. سري: السُّرَي: سير اللّيل، وكلُّ شيءٍ طرق ليلاً فهو سارٍ. سَرَى يسري سُرىً وسَرْياً. والسّاريةُ من السَّحاب: التي تجيء بين الغادية والرّائحة ليلاً، العربُ تؤنِّث السُّرَى، قال: هنّ الغِياثُ إذا تَهَوّلتِ السُّرَى وسَرَى وأَسْرَى، لغتان، وقُرِئَ: "سَرَى بعَبْدِهِ ليلاً". وسَرَى به وأَسرَى به سواء. والسّارية: أُسْطُوانة من حجارةٍ أو آجُرّ. وسَرَى عن فلان، أي: تجلّى عنه الغَضَبَ، أو غشيةٌ عَرَضتْ له. وسَرَى عِرقُ الشَّجرة يسري في الأرض سَرْياً: دبّ دبيباً فيها ليلاً ونهاراً. سرأ: سَرَأَتِ الجرادةُ، أي: ألقت بَيْضَها. وَسِرْؤُها: بيضُها، وكذلك سِرْءُ السَّمَكة. وما أشبهَهُ من البَيْض فهي سَرُوءٌ، والواحدة سِرْأة. وربّما قيل: سَرَأَتِ المرأةُ إذا كَثُر وِلادُها ووَلَدُها، وفي الشِّعْر أحسن. والسِّراءٌ: شًجًرٌ تٌتَّخَذُ منه القِسِيُّ العَرَبيّة، الواحدة: سَراءةٌ، قال زُهَير: ثلاثٌ كأَقْواسِ السَّراء ونـاشـطٌ قد اخضرّ من لَسِّ الغمير جحافلُهْ سأر: السّأر من السُّؤْر، تقول: أَسنأَرَ فلانٌ طعامه وشرابه، أي: أَبْقَى منه بقيّةً، وبقية كلِّ شَيْءٍ: سؤْرُه، كقول طرفة: ورأتني سؤر السّيوف يقبّض نَ يميناً ومَفْرقاً وشـمـالاً وأسأر الحاسب، أي: حسب فأَفضَلَ من حِسابه شيئاً، وفي الشِّعْر أجود لقلّة استعماله، قال: في هجمةٍ يَسْأَر منها الفائض أي: يفضلُ الفائض من حساب المئة، لأنّه إذا بلغ إلى تسعة وتسعين لم يقدر على قبض الفضل لتمام المئة. وأسأروا في الحوض: تركوا فيه بقيّة، قال: جرع الخصيّ سؤرة الثّمائل ويقال للمرأة إذا جاوزت الشَّباب ولم يَعْدَمْها الكِبَر: إنَّ فيها لَسُؤراً، أي: بقيّة ، قال: إزاءُ مَعاشٍ لا يزالُ نِطـاقُـهـا من الكَيس فيها سُؤرةٌ وهي قاعدُ أسر: أَسَرَ فُلانٌ فُلاناً: شدّه وَثاقاً، وهو مأسورٌ. وأُسِرَ بالإِسار، أي بالرِّباط، والإسِارُ: مصدرٌ كالأَسْر. ودابّةٌ مأسورُ المفاصل، أي: شديدُ لامُها، والأَسرُ: قوّة المفاصل والأوصال. وشدّ الله أَسْرَ فلان، أي: قوّة خلقه، قال الله عزّ وجل: "وشَدَدْنا أَسْرَهم"، وكلُّ شيئين مما يَبينُ طرفاهما فشددت أَحَدَهما بالآخر بربِاطٍ واحد فقد أَسَرْتَهما كما يُؤْسَرُ طَرَفا عُرْقُوتَي القَتَب ونحوه، قال الأعشَى: وقيّدني الشِّعْرُ في بـيتـه كما قيّد الآسِراتُ الحِمارا
وأسرتُ السَّرْج والرَّحلَ: ضَمَمْتَ بعضَه إل بعضٍ بسُيُور، والسُّيُور تسمى: تآسير. رأس: رأسُ كلِّ شيء: أعلاه ثلاثة أرؤس، والجميع: الرُّءوس. وفحلٌ أرأس: وهو الضّخم الرأس، وأنا رأسُهم ورئيسُهم، وتَرَأَّسْت عليهم ورَأَّسوني على أَنْفُسهم. والرُّؤاس: عِظَم الرأس فوق قدره، وصاحِبُه: رؤاسيٌّ. وكلبٌ رَؤوسٌ: يُساوِرُ رأسَ الصَّيد. ورجلٌ رئيسٌ مَرْؤوُس، رأَسه السِّرسام فأخذ برأسه. وسَحابةٌ رائسة: التي تتقدّم السَّحاب. وبعضٌ يقول: إنّ السَّيْل يَرْأَسُ الغُثاء والقمام رأساً، وهو جمعه إيّاه ثمّ يحتمله، ويُقال: أَعطني رأساً من ثُوم. والضَّب ربّما رأس الأَفعَى، وربّما ذَنَبَها، وذلك أنّ الأَفْعَى تأتي جُحْر الضّبِّ فتَحرِشُه فيَخْرُجُ أحياناً مُسْتَقَبلَها براسه، فيقال: خَرَجَ مُرَئِّساً، ورُبّما احترشه الرّجل، فيجعل عُوداً في فم جُحْره فيحسَبُه أفعَى، فيخرج مُرَئِّسا أو مُذَنِّبا. وفلانٌ يَرْأَسُ الضِّبابَ، أي: يأخذ رُؤوُسَها. ورَأَس فلانٌ فلاناً: أصابه بضربةٍ على رأسه. ويقال للقوم، إذا كثروا وعزّوا: همرأس، قال عمرو بن كلثوم: برأسٍ من بني جُشَم بن بَكْرٍ نَدُقُّ به السُّهُولة والحُزُونا أرس: أَرَسةُ بن مرّ: اسم جبل. يسر: يُقالُ: إنّه لَيَسْرٌ، خفيف، ويَسَرٌ: أي: ليِّنُ الانقياد، سريع المُتابعة، يُوصَفُ به الإنسانُ والفرس، قال: إنّي على تَحَفُّظي ونزري أعسرُ إن مارستني بعُسْرِ ويَسَرٌ لمن أراد يسري ويُقال: إنّ قوائم هذا الفرس ليَسَراتٌ خِفاف، إذا كُنَّ طَوْعَه. الواحدةُ: يَسَرة. ورجلٌ أعسرُ يَسَرٌ، وامرأة عَسْراءُ يَسَرةٌ، أي: تعملُ بيديها معاً. واليَسَرةُ: فُرجةُ ما بين الأَسِرَّة من أَسرار الرّاحة، يُتَيَمَّنُ بها، وهي من علامات السَّخاء. واليَسارُ: اليَدُ اليُسْرَى. والياسِرُ كاليامِنِ، والمَيْسَرةُ كالميمنة، مجراها في التَّصريف واحد. والأَيسارُ: الذّين يجتمعون على الجَزُور في المَيْسِر، الواحدُ: يَسَرٌ. واليَسَرُ أيضاً: ضَريبُ القِداح. واليُسْرُ: اليَسار، أي: الغِنَى والسَّعة. وقد يَسَّر فَرَسَه فهو مُيَسَّر، أي: مصنوعٌ سَمينٌ. وفرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور، أي: حَسَنُ السِّمَن، قال المرّار: قد بلوناه عـلـى عِـلاّتـه وعلى التَّيسُور منه والضُّمُرْ ويقال: خذ ما تَيَسَّر واستَيْسر. وإذا سَهُلت ولادة المرأة قيل: أَيْسرت، وإذا دُعِيَ لها، قيل: أَيْسَرَتْ وأذكرتْ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٣٩٠الرَأْسُ يجمع في القِلَّةِ أَرْوُسٌ، وفي الكثرة رُءوسٌ. قال الأصمعي: يقال للقومِ إذا كثروا وعَزُّوا: هُمْ رَأْسٌ. وهو قول عمرو بن كُلْثوم:
بِرَأسٍ من بني جُشَمِ بنِ بَكْرٍنَدُقُّ به السُهولَةَ والحُزونا
وأنا أرى أنّه أراد به الرئيس، لأنّه قال ندق به، ولم يقل بهم. ورَأَسَ فلانٌ القومَ يَرْأَسُ بالفتح، رِياسةً، وهو رَئِيسُهُمْ. ويقال أيضاً: رَيِّسٌ. قال الشاعر:
تَلْقى الأَمانَ على حِياضِ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٦٬٣٤٣س ر ( و ا ي ء )
سير ، سري ، سأر ، سور ، رسا ، روس ، ريس ، رأس ، ورس ، أرس ، أسر ، يسر .
( سير ) : أبو عبيد عن أبي زيد : سارَ البعيرُ وسِرتُه ، وقال خالد :
فلا تَغضَبَنْ مِنْ سُنّةٍ أنت سِرْتَها
وأوّلُ راضٍ سُنّةً مَن يَسيرُهَا
وقال ابن بُزرج : سِرْتُ الدَّابة : إذا ركبتَها ، فإذا أردتَ بها المرعَى قلتَ : أَسَرْتُها إلى الكلأ . وأسارَ القومُ أهلَهم ومواشِيَهم إلى الكلأ وهو أن يُرسِلوا فيها
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٥١٨(باب الراء والهمزة وما يثلثهما)
(رأد) الراء والهمزة والدال أُصَيلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركة. يقال امرأة رَأْدةٌ* ورُؤْد، وهي السَّريعة الشَّباب لا تَبْقَى قَمِيئَة. وهو الذي ذكرناه في الحركة. والرَّأْد والرُّؤْد: أصل اللّحْي. ورأْد الضُّحى: ارتفاعه. يقال تَرَأَّدَ([1]) الضُّحى وتراءَدَ. وترأّدت الحيّة: اهتَزّت في انسيابها. وكان الخليل يقول: الرِّئْد: مهموز: التِّرْب.
(رأس) الراء والهمزة
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٨٥- الرأس معروف، وجمعه رؤوس، قال: ﴿واشتعل الرأس شيبا﴾ [مريم/4]، ﴿ولا تحلقوا رؤوسكم﴾ [البقرة/196]، ويعبر بالرأس عن الرئيس، والأرأس: العظيم الرأس، وشاة رأساء: اسود رأسها. ورياس السيف: مقبضة
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٧٧ر أ س
أهـل مكـة يسمـون يـوم القـرّ: يـوم الـرءوس لأنهـم يأكلـون فيـه رءوس الأضاحـي.
ورجـل أرأس ورؤاسي: عظيم الرأس.
وشاة رأساء: سوداء الرأس.
ورئس الرجل وهو مرءوس ورئيس: رأسـه البرسـام وغيـره: أخذ رأسه.
ورأسته بالعصا: ضربت رأسه.
وخرج الضب مرئساً كما تقول: خرج مذنباً.
وخذ برئاس سيفك ورئاسته: بقائمه.
ومن المجاز: عندي رأس من غنم وعدة أرؤس ومالي رأس مال.
ورأس
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬١٠٢رَأْسُ كلّ شيء: أَعلاه، والجمع في القلة أَرْؤُسٌ وآراسٌ على القلب، ورُؤوس في الكثير، ولم يقلبوا هذه، ورؤْسٌ: الأَخيرة على الحذف؛ قال امرؤ القيس:
فيوماً إِلى أَهلي، ويوماً إِليكمُ،
ويوماً أَحُطُّ الخَيْلَ من رُؤْسِ أَجْبالِ
وقال ابن جني: قال بعض عُقَبْل: القافية رأْس البيت؛ وقوله: رؤسُ كَبِيرَيْهِنَّ يَنْتَطِحان
أَراد بالرؤس الرأْسين، فجعل كل جزء منها رأْساً ثم قال ينتطحان، فراجع المعنى.
ورأْسَه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٠٠* ر أ س * جمع * الرَّأْسِ * في القلة * أرْؤُسٌ * و * رَأَسَ * فلان القوم يرأسهم بالفتح * رِيَاسَةً * فهو * رَئِيسُهم * ويقال أيضا * رَيِّسٌ * بوزن قيم وبائع الرءوس * رَءَّاسٌ * والعامة تقول رَوَّاس و * رَأْسُ * عين موضع والعامة تقول رأس العين وتقول أعد علي كلامك من رأس ولا تقل من الرأس والعامة تقوله
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٤٩٠الرأس: م، أي معروف، وأجمعوا على أنه مذكر. والرأس: أعلى كل شيء. ومن المجاز: الرأس: سيد القوم كالريس، ككيس. والرئيس، كأمير. قال الكميت يمدح محمد ابن سليمان الهاشمي:
تلقى الأمان على حياض محمد ثولاء مخرفة وذئب أطلـس
لا ذي تخاف ولا لهذا جـرأة تهدى الرعية ما استقام الريس والثولاء: النعجة. والمخرفة. التي لها خروف يتبعها، ضرب ذلك مثلا لعدله
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٠٥٨رَأَسَهُ
1 رَأَسَهُ ذ , (S, M, K,) aor. رَاََ , (K, TA, [in a copy of the M رَاَُ ,]) inf. n. رَأْسٌ, (M, TA,) He (a man, S) hit, or hurt, his head. (S, M, K.) ― -b2- رَأَسْتُهُ بِالعَصَى I struck his head with the staff, or stick. (A.) ― -b3- رَأَسَهُ البِرْسَامُ The disease called برسام affected, or overcame, (أَخَذَ,) his head. (A.) [And hence,] رُئِسَ, (M, A,) inf. n. رَأْسٌ, (M,) His (a
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٨٣المدخل: رءسرَأَسَ
رَأَسَ A ( n. ac. رَأْس 1 ),
a. Hit on the head, hurt the head of.
b. I ( n. ac.
رِئَاسَة
رِئَاسَة [ 23t ] ),
a. Was the head, chief of; ruled, governed.
رَؤُسَ
رَؤُسَ U ( n. ac. رَئَاْسَة 23t ),
a. Was chief, head, master.
رَأَّسَ
رَأَّسَ II
a. [ acc. & 'Ala ], Made, appointed head, chief over.
تَرَأَّسَ
تَرَأَّسَ V ,
a. Became chief, supreme & c.
اِرْتَأَسَ
اِرْتَأَسَ VIII ,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٧٬٨٤٨المدخل: رءسرءس
رَأَسَ - يَرْأَسُ - رَأس - رُؤُوْس
رَأَسَ - يَرْأَسُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يكون أو يصير رأسه: يعلوه قدراً ومنزلة ومكاناً ويسيطر عليه ويجعله تابعاً لأمره وحكمه
رَأَس: على وزن " فـَعـْـل": اسم فعل " رَأَسَ - يَرْأَسُ ": اسم آلة واسم مكان: المكان أو الآلة أو الأداة التي تكون لها المنزلة الأعلى والتي تسيطر على ما سواها، ولايقوم
الصيغ(١١)
- رَأْسِهِOnun başı(فَعْلِهِ)×٣
- رُءُوسِهِمْOnların başları(فُعُولِهِمْ)×٣
- رُءُوسَكُمْBaşlarınız(فُعُولَكُمْ)×٢
- رُءُوسَهُمْOnların başları(فُعُولَهُمْ)×٢
- رُءُوسُBaşlar(فُعُولُ)×٢
- الرَّأْسُBaş(الْفَعْلُ)×١
- بِرَأْسِBaşı(بِفَعْلِ)×١
- بِرَأْسِيBaşım(بِفَعْلِي)×١
- بِرُءُوسِكُمْBaşlarınızla(بِفُعُولِكُمْ)×١
- رَأْسِيBaşım(فَعْلِي)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٦٠ (الإجمالي: ١٩٥)
- حلق
الآيات المشتركة: ٢ · Boğaz, halka demektir
- نكس
الآيات المشتركة: ٢ · Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır
- صبب
الآيات المشتركة: ٢ · Suyun yukarıdan aşağıya doğru döküldüğü yer, çağlayan…
- خمر
الآيات المشتركة: ٢ · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
- فوق
الآيات المشتركة: ٣ · Üst
- سجن
الآيات المشتركة: ٢ · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
- جرر
الآيات المشتركة: ١ · Cariye sandal demektir
- خبز
الآيات المشتركة: ١ · Hubz ekmek demektir
- شعل
الآيات المشتركة: ١ · Ve tutuştu
- شمت
الآيات المشتركة: ١ · Güldürme
- لحي
الآيات المشتركة: ١ · Sakalım
- نغض
الآيات المشتركة: ١ · Sallayacaklar
الآيات التي ورد فيها(١٧)
… فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا …
Onun başı
يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ
Onun başı
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ
Onun başı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رأس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ortası hemzeli (mehmûzü'l-ayn) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صدر, وجه, عين |
| Zıt Kök | ذنب |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının en üst uzvu, herhangi bir şeyin zirvesi, yükselen ve toplanan tepe noktası |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın idrak ve kimlik merkezi, ibadetlerde temizlik ve teslimiyet uzvu, anapara ve yönetsel öncelik |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapıyı yöneten tepe hiyerarşi, türeyen unsurların kendisine bağlandığı asli sermaye |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir uzva indirgeyip iktisadi ve yapısal tepe noktası ile ilkesel öncelik boyutunu ıskalamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رأ | Algılama, öne çıkma, zihinsel ve duyusal olarak en üst düzeyde fark etme ve yönelme; bu çekirdek رأي (görme, basiret) ve رأف (incelik, derin idrakten doğan şefkat) köklerinde de temel idrak ve temas zeminini kurar. | س | Çekirdeğin işaret ettiği algı ve öne çıkma fiiline tutunma, sabitleşme, dikey eksende dikilme ve yapının zirvesinde belirgin bir tepe oluşturma vasfı kazandırarak soyut fark edişi somut bir tepe noktasına ve baş uzvuna dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın en yüksek kısmını, öncülüğü, idareyi ve ilk temas noktasını temsil eder. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici gücü, yönlendirici ana kudreti ve temel başlangıç ilkesini simgeler. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir omurga üzerinde dik durmayı, tutunmayı, yapıya istikrar ve taşıyıcı eksen sağlamayı ifade eder. |
| رأس | Harflerin birleşimi | Bir bünyenin veya yapının en tepesinde yer alan, yönlendirici gücü bünyesinde toplayan ve dik bir destek sistemi üzerinde yükselerek bütünü sevk ve idare eden tepe noktası hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının boyun üzerinde yükselen en üst uzvu; dağın, bitkinin veya herhangi bir nesnenin en tepe noktası; suyun sürükleyip bir tepecik halinde biriktirdiği çer çöp yığını. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Kulsûm el-Yeşkürî muallakasında kökü kabilenin en tepe ve vurucu gücü anlamında kullanır: بِرأسٍ من بني جُشَمِ بنِ بكرٍ / نَدُقُّ به السُّهولَةَ والحُزُونا |
| Erken Arapça kullanım | İmruü'l-Kays bir beytinde dağ dorukları anlamında kelimenin çoğulunu zikreder: فيوماً إِلى أَهلي، ويوماً إِليكمُ، / ويوماً أَحُطُّ الخَيْلَ من رُؤْسِ أَجْبالِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Şerhu’l-Mu‘allakāti’s-Seb‘.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça رأس kökü, Proto-Sami ortak miras katmanına ait en temel bedensel ve yapısal adlandırmalardan biridir. Bütün merkezi ve kuzeybatı Sami dillerinde düzenli bir fonetik süreklilik gösterir. İbranicede rōš (ראש), Aramice ve Süryanicede rēšā (ܪܝܫܐ), Ugarit dilinde rảš ve Akadcada rēšu(m) biçiminde aynı somut anlamı (baş, kafa, zirve, başlangıç, en üst mevki) koruyarak yaşar. Bu dillerin tamamında kelime hem biyolojik baş uzvunu hem de zamansal ve mekânsal başlangıç noktasını, hiyerarşik liderliği ve ana sermayeyi karşılayacak şekilde genişlemiştir (örneğin İbranicede roş ha-şana 'yılbaşı' veya Akadcada rēş emūqi 'seçkin birlik, ordunun başı'). Arapçada hemzenin korunmasıyla kök fiilleşmiş (başından vurmak, başa geçmek, liderlik etmek), bedensel tepe anlamı üzerinden hiyerarşik başkanlık ve nesnelerin üst tutamak yerleri (kılıç kabzası gibi) türetilmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رأس kökünden türeyen رَأْس, رَئِيس, رِئَاسَة | Bedenin tepe noktasından toplumsal liderliğe, kılıcın kabzasına ve dağ doruğuna uzanan düzenli anlam genişlemesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rōš, Aramice rēšā, Akadca rēšu | Proto-Sami *ra'š- biçiminden tevarüs edilen, baş, başlangıç ve zirve bildiren doğrudan soydaşlık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik *ra's- / *ri's- | Çad ve Berber dillerinde baş ve tepe bildiren bazı morfemlerle muhtemel arkaik bağlar tartışılmıştır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رأس | Anlamlı | Baş, tepe, liderlik | Canlının üst uzvu, anapara, bir topluluğun veya nesnenin zirvesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| رسأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş müsta'mel kaydedilse de müstakil bir kök anlamı oturmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| أرس | Anlamlı | Kök, temel, ziraat | Bir şeyin aslı, kökeni ve toprağı işleme faaliyeti; ırıs biçiminde çiftçi anlamında kullanılır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt dikey kutup (dip-baş) ilişkisi kurar. |
| أسر | Anlamlı | Bağlamak, sıkıca tutmak | Deri kayışla bağlamak, esir almak, yaratılışın muhkem kılınması. | Kur'an'da geçer; başın boyuna ve omurgaya bağlanışındaki muhkem yapı ile anlamsal temas taşır. |
| سرأ | Anlamlı | Yumurtlamak, soy üretmek | Çekirge veya balığın yumurtlaması, asaletli nesil türetmek. | Kur'an'da geçmez. |
| سأر | Anlamlı | Artık bırakmak | Kaptan içildikten sonra geride kalan su, tortu, artık. | Kur'an'da geçmez; zirve ve başın zıddı olarak geriye kalan alt tabakayı ifade eder. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رأس | Merkez | Tepe, üst nokta, baş | Bütünün en yukarısında yer alan, idare ve idraki toplayan dikey zirve noktası. | Bedenin en üst uzvu, anapara ve yönetsel merkez. |
| صدر | Komşu | Ön, başlangıç, göğüs | رأس dikey hiyerarşideki en üst zirveyi bildirirken, صدر yatay veya yönelimsel olarak önde olmayı ve iç mekanı bildirir. | Göğüs, öncülük, ilk ortaya çıkış mahalli. |
| وجه | Komşu | Yüz, yön, itibar | رأس anatomik ve hiyerarşik tepeyi ifade ederken, وجه dış dünyayla doğrudan karşılaşan ön cepheyi ve kimliği ifade eder. | Yüz, istikamet, yönelinen odak. |
| عين | Komşu | Pınar, göz, seçkin unsur | رأس bütünü toplayan tepe iken, عين başın üzerindeki en hassas algı merkezini ve nesnenin kendisini bildirir. | Görme uzvu, su kaynağı, zat. |
| ذنب | Zıt | Kuyruk, son, tebaa | رأس önde ve tepede olanı temsil ederken, ذنب arkada sürüklenen, tabî olan ve en altta kalan uç noktayı temsil eder. | Kuyruk, peşe takılan uç, suç ve günah kalıntısı. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رأس | Baş, zirve, anapara | Beden uzvu, tepe noktası, sermaye aslı ve reislik anlamlarının tamamını kapsar. | Kesin |
| Latince | caput | Baş, lider, ana kaynak | Biyolojik başı, hukuki şahsiyeti ve sermayeyi (capital) karşılar; Arapçadaki semantik genişlemeyle tam örtüşür. | Kesin |
| İngilizce | head, top, principal | Baş, tepe, anapara | 'Head' uzuv ve liderliği, 'principal' finansal anaparayı karşılar; tek kelime tüm kök alanını bütünüyle kuşatmaz. | Kesin |
| Almanca | Kopf, Haupt, Kapital | Baş, reis, anapara | 'Kopf' biyolojik başı, 'Haupt' soyut önceliği ve liderliği, 'Kapital' iktisadi tabanı karşılar. | Kesin |
| Fransızca | tête, chef, capital | Baş, şef/önder, anapara | 'Tête' fiziki uzvu, 'chef' (Latince caput'tan türeme) idari tepeyi ifade eder. | Kesin |
المصدر Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُؤُوس (çoğul) | Biyolojik baş uzvu | İbadet esnasında tıraş edilmesi veya meshedilmesi gereken uzuv bağlamında; Bakara 2:196, Mâide 5:6, Fetih 48:27. |
| الرَّأْس (tekil) | İhtiyarlık ve zayıflığın belirdiği tepe uzuv | Zekeriya aleyhisselamın yaşlılık tasvirinde saçların ağarmasının başı bütünüyle sarması; Meryem 19:4. |
| رُؤُوس أَمْوَال (tamlama) | İktisadi anapara / Asli sermaye | Faizin yasaklanıp yalnızca borç verilen anaparanın geri alınabileceği ilkesi; Bakara 2:279. |
| رُؤُوس الشَّيَاطِين (tamlama) | Çirkinlik ve dehşet timsali tomurcuk/baş | Zakkum ağacının meyvelerinin korkunçluğunu somutlaştıran teşbih bağlamında; Sâffât 37:65. |
| نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ (deyimsel) | Zihinsel altüst oluş, rezillik ve baş aşağı edilme | İbrahim aleyhisselamın putperest muhataplarının delil karşısında bocalamaları ve zilletleri; Enbiyâ 21:65. |
| رَأْس أَخِيهِ (izafet) | Hesap sorma ve öfkeyle tutulan baş/saç | Musa aleyhisselamın Harun aleyhisselamı başından ve sakalından tutarak çekmesi sahnesinde; A'râf 7:150. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve antropomorfizm tartışmaları | Ayet ve hadislerde geçen baş, yüz gibi ifadelerin tenzih ilkesi gereği lafzi mi mecazi mi anlaşılacağı meselesi. | Şahsiyetin ve idrakin merkezi olma yönünde tevil yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Taharet, hac ve muamelat hükümleri | Abdestte başın ne kadarının meshedileceği (bâ harf-i cerri teb'îz mi ilsak mı bildirir) ve hacda başı tıraş etmenin hükmü. | Hükmün taalluk ettiği somut fiziki sınır ve anaparanın (re'sü'l-mâl) faizden arındırılmış korunması. |
| Tefsir | Mecaz ve istiare tahlilleri | 'Başın ihtiyarlıkla alev alması' (Meryem 19:4) ve 'başları üzerine ters çevrilme' (Enbiyâ 21:65) gibi yüksek edebi tasvirlerin izahı. | Psikolojik hezimetin ve biyolojik tükenişin tepe uzuv üzerinden temsili. |
| Hadis | İbadet, rüya ve ahlak rivayetleri | Oruçlunun başını yıkaması veya öpmesi, toplumsal idarede liyakat ('başınıza Habeşi bir köle de tayin edilse') bahisleri. | Liderlik, emir-komuta merkezi ve bedenin hürmetli tepe noktası. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun teslimiyeti ve ibadet intizamı | Tevazu ve arınma mahalli | Kibrin kırılması, Allah karşısında baş eğme ve temizlenme | Başın meshi veya tıraşı, insanın benliğini ve en üst uzvunu ilahi emre teslim etmesini simgeler. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve bilgi hiyerarşisi | Temel aksiyom ve ana mesele | Türev bilgilerin kendisine dayandığı kurucu ilkeler | Her ilmin bir 're's'i (ana ilkesi) vardır; ayrıntılar bu tepe ilkeden dallanıp budaklanır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni ve idare | Emîr, imam, yürütme erki | Dağınıklığı önleme, bütünü sevk ve koordine etme | Başsız (lidersiz) bir toplum felç olur; meşru otorite kararların ve nizamın odak noktasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Re'sü'l-mâl (asli sermaye) | Riski üstlenen, faizden arınmış üretici ana varlık | Borç ilişkisinde adalet sermayenin aslının korunmasıyla sağlanır; faiz başın üzerine binen haksız fazlalıktır. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf teorisinde kök tepe (root node) veya fonksiyonun yerel maksimum noktası | Ağ yapılarında tüm hiyerarşik dallanmanın kendisinden başladığı kurucu tepe düğümü; geometrik ve analitik düzlemde tepe sınırı. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik otorite ve sermaye tabanı (capital base) | Sosyolojide karar alma mekanizmasının merkezileştiği üst tabaka; iktisatta üretimin başlaması için zorunlu olan çekirdek kaynak. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca boynun üstündeki et ve kemikten ibaret biyolojik başa indirgemek ve Kur'an'daki yapısal tepe metaforlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رأس, bir yapının yönünü belirleyen, türevlerin kendisine irca edildiği kurucu asli merkezdir; iktisatta anapara, toplumda lider, insanda idrak odağıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:279'daki 'rükûsü emvâliküm' ifadesini sıradan bir para miktarı sanarak faiz yasağının kurucu anapara teorisini ve sermaye-emek dengesini kavrayamamak; ibadetlerdeki baş ritüellerini anlamsız şekilcilik saymak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem antropolojik insan tasvirinde (kibir, zillet, yaşlılık, teslimiyet) hem de iktisadi adalet nizamında (sermaye-faiz ayrımı) tepe ilkeyi ve ana omurgayı kuran kök kavramlardan biridir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Hac ve abdest ahkamı ayetlerinde (ibadet fıkhı), riba ayetlerinde (iktisat nizamı) ve peygamberlerin tebliğ mücadelelerindeki psikolojik çatışma sahnelerinde (zihniyet ve ahlak). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sermayenin bizatihi kendisinin faiz gibi sömürü aracı olduğu yanılgısını düzelterek 'anapara'nın (re'sü'l-mâl) meşruiyetini tescil eder; insanın onur ve haysiyetinin başın dikliğiyle değil, hakka boyun eğmesiyle korunduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCanlının dikey eksende en üstünde yer alan baş uzvu; bir nesnenin, dağın veya bitkinin en yüksek tepe noktası.
- Soyut anlamBir sistemin karar, idrak ve sevk merkezi; türeyen ve dallanan unsurların dayandığı asıl, kaynak ve ilkesel öncelik.
- Sistematik karşılıkHiyerarşik yapılarda yönlendirici zirve mekanizması, fıkıhta mükellefiyet ve taharetin odak noktası, iktisatta ise faiz fazlalıklarından arındırılmış saf anapara tabanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülün ilk kısmında kümesi bir yapının bütün elemanlarını temsil ederken, elemanı kümedeki diğer tüm elemanlara hiyerarşik veya kurucu olarak öncelenen () tepe noktayı (baş/reis) simgeler. İkinci kısımda ise toplam varlık , anapara () ile sonradan eklenen fazlalıkların () toplamı olarak tanımlanmış; kökün iktisadi karşılığı olan (re'sü'l-mâl), faiz ve türev fazlalıklar dışarıda bırakılarak doğrudan kurucu anapara tabanına () eşitlenmiştir. Model, kökün hem hiyerarşik zirve hem de asli sermaye yapısını sembolize eder.