ريب
ر - ي - ب
جذر- الورود: ٣٦
- الآيات: ٣٥
- الصيغ: ١٤
- المعاجم: ١٢
“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli olmayan süt demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٨٥٣باب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤١٧الرَيْبُ: الشَكُّ. والرَيْبُ: ما رابَكَ من أمر. والاسم الريبةُ بالكسر، وهي التُهمة والشكُ. ورابَني فلان، إذا رأيتَ منه ما يريبَكَ وتَكْرَهه. وهُذَيلٌ تقول: أَرابَني فلانٌ. وأَرابَ الرجلُ: صار ذا رِيبَةٍ، فهو مُريبٌ. وارتاب فيه، أي شَكَّ. واسْتَرَبْتُ به، إذا رَأَيْتَ منه ما يُريبُكَ. ورَيْبُ المُنونِ، حوادثُ الدَّهرِ. والرَيْبُ: الحاجةُ. قال الشاعر:
قَضَيْنا من تِهامَةَ كُلِّ رَيْبٍوخَيْبَر ثم
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٦٠٤(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٤٥١- يقال رابني كذا، وأرابني، فالريب: أن تتوهم بالشيء أمرا ما، فينكشف عما تتوهمه، قال تعالى: ﴿يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث﴾ [الحج/5]، ﴿وإن كنتم في ريب مما نزلنا على عبدنا﴾ [البقرة/23]، تنبيها أن لا ريب فيه، وقوله: ﴿ريب المنون﴾ [الطور/30]، سماه ريبا لا أنه مشكك في كونه، بل من حيث تشكك في وقت حصوله، فالإنسان أبدا في ريب المنون من جهة وقته، لا من جهة كونه، وعلى هذا قال الشاعر:
*الناس قد علموا
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٦٦ر ي ب
" لا ريب فيه ".
ورابني منك كذا وأرابني.
وفلان مريب.
وهذا أمر مريب وهو ذو ريبة وريب.
وارتبت به واستربت وتريّبت.
قال العجاج يصف ثوراً: واستمع الأصوات أو تريبـا وأصابه ريب المنون.
ولا تربه بشيء: لا تفعل به ما يشك له في الأمن والسلامة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٨٦٤الرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهْرِ. والرَّيْبُ والرِّيبةُ: الشَّكُّ، والظِّـنَّةُ، والتُّهْمَةُ. والرِّيبةُ، بالكسر، والجمع رِيَبٌ. والرَّيْبُ: ما رابَك مِنْ أَمْرٍ. وقد رابَنِـي الأَمْر، وأَرابَنِـي. وأَرَبْتُ الرجلَ: جَعَلْتُ فيه رِيبةً. ورِبْتُه: أَوصَلْتُ إِليه الرِّيبةَ. وقيل: رابَني: عَلِمْتُ منه الرِّيبة، وأَرابَنِـي؛ أَوهَمَني الرِّيبةَ، وظننتُ ذلك به. ورابَنِـي فلان يَريبُني إِذا رَأَيتَ منه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٨٠* ر ي ب * * الرَّيْبُ * الشك والاسم * الرِّيْبَةُ * وهي التهمة والشك و * رَابَنِي * فلان من باب باع إذا رأيت منه ما يريبك وتكرهه و * اسْتَرَبْتُ * به مثله وهذيل تقول * أرابَنِي * و * أَرَابَ * الرجل صار ذا ريبة فهو * مُرِيبٌ * و * ارْتَابَ * فيه شك و * رَيْبُ * المنون حوادث الدهر
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٨٣٦الريب: صرف الدهر وحادثه، وريب المنون: حوادث الدهر، وهو مجاز، كما في الأساس.
والريبت: الحاجة قال كعب ابن مالك الأنصاري:
قضينا من تهامة كل ريب وخيبر ثم أجمعنا السيوفا وفي الحديث أن اليهود مروا برسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال بعضهم: سلوه، وقال بعضهم: ما رابكم إليه أي ما أربك وحاجتكم إلى سؤاله، وفي حديث ابن مسعود ما رابك إلى قطعها قال ابن الأثير: قال
الريب: صرف الدهر وحادثه، وريب المنون: حوادث الدهر، وهو مجاز، كما في الأساس. والريبت: الحاجة قال كعب ابن مالك الأنصاري: قضينا من تهامة كل ريب وخيبر ثم أجمعنا السيوفا وفي الحديث أن اليهود مروا برسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال بعضهم: سلوه، وقال بعضهم: ما رابكم إليه أي ما أربك وحاجتكم إلى سؤاله، وفي حديث ابن مسعود ما رابك إلى قطعها قال ابن الأثير: قال الخطابي: هكذا يروونه يعني بضم الباء، وإنما وجهه ما أربك، أي ما حاجتك، قال أبو موسى: يحتمل أن يكون الصواب ما رابك، أي ما أقلقك وألجأك إليه، قال: وهكذا يرويه بعضهم.
والريب: الظنة والشك والتهمة، كالريبة بالكسر، والريب: ما رابك من أمر، وقد رابني الأمر وأرابني، في لسان العرب: اعلم أن أراب قد يأتي متعديا وغير متعد، فمن عداه جعله بمعنى راب، وعليه قول خالد الآتي ذكره: كأنني أربته بريب وعليه قول أبي الطيب: أيدري ما أرابك من يريب ويروى قول خالد: كأنني قد ربته بريب فيكون على هذا رابني وأرابني بمعنى واحد، وأما أراب الذي لا يتعدى فمعناه أتى بريبة، كما تقول: ألام: أتى بما يلام عليه، وعلى هذا يتوجه البيت المنسوب إلى المتلمس أو إلى بشار بن برد: أخوك الذي إن ربته قال إنما أربت وإن لاينته لان جانبه والرواية الصحيحة في هذا البيت بضم التاء أي أنا صاحب الريبة حتى تتوهم فيه الريبة، ومن رواه أربت بفتح التاء زعم أن ربته بمعنى أوجبت له الريبة، فأما أربت بالضم فمعناه أوهمته الريبة، ولم تكن واجبة مقطوعا بها، وأربته: جعلت فيه ريبة، وربته: أوصلتها أي الريبة إليه وقيل: رابني: علمت منه الر[يبة، وأرابني: ظننت ذلك به، وجعل في الريبة الأخير حكاه سيبويه أو أرابني: أوهمني الريبة نقله الصاغاني، أو رابني أمره يريبني ريبا وريبة، بالكسءر قال اللحياني: هذا كلام العرب إذا كنوا أي أوصلوا الفعل بالكناية، وهو الضمير عند الكوفيين ألحقوا الفعل الألف أي صيروه رباعيا وإذا لم يكنوا لم يوصلوا الضمير، قالوا: راب ألقوها، أو يجوز فيما يوقع أن تدخل الألف فتقول أرابني الأمر، قاله اللحياني، قال خالد بن زهير الهذلي: يا قوم ما لي وأبا ذؤيب كنت إذا أتوته من غيب يشم عطفي ويبز ثوبي كأنني أربتـه بـريب وفي التهذيب أنه لغة رديئة. وأراب الأمر: صار ذا ريب وريبة، فهو مريب، حكاه سيبويه، وفي لسان العرب عن الأصمعي: أخبرني عيسى بن عمر أنه سمع هذيلا تقول أرابني أمره، وأراب الأمر: صار ذا ريب، وفي التنزيل العزيز إنهم كانوا في شك مريب أي ذي ريب، قال ابن الأثير: وقد تكرر ذكر الريب وهو بمعنى الشك مع التهمة تقول: رابني الشيء وأرابني بمعنى شككني وأوهمني وأوهمني الريبة به فإذا استيقنته قلت: رابني، بغير ألف، وفي الحديث دع ما يريبك إلى ما لا يريبك يروى بفتح الياء وضمها، أي دع ما يشك فيه إلى ما لا يشك فيه. وفي حديث أبي بكر في وصيته لعمر رضي الله عنهما عليك بالرائب من الأمور وإياك والرائب منها المعنى عليك بالذي لا شبهة فيه كالرائب من الألبان، وهو الصافي، وإياك والرائب منها أي الأمر الذي فيه شبهة وكدر، فالأول من راب اللبن يروب فهو رائب، والثاني من راب يريب إذا وقع في الشك، ورابني فلان يريبني: رأيت منه ما يريبك وتكرهه واستراب به إذا رأي منه ما يريبه، قالته هذيل، وفي حديث فاطمة رضي الله عنها يريبني ما يريبها أي يسوءني ما يسوءها ويزعجني ما يزعجها، وفي حديث الظبي الحاقف لا يريبه أحد بشيء أي لا يتعرض له ويزعجه.
وأمرق رياب، كشداد: مفزع. وارتاب فيه: شك. ورابني الأمر ريبا، أي نابني وأصابني، ورابني أمره يريبني، أي أدخل علي شرا وخوفا. وارتاب به: اتهمه. وفي التهذيب: أراب الرجل يريب إذا جاء بتهمة، وارتيبت فلانا: اتهمته، كذا في التهذيب والريب شك مع التهمة، و: ع قال ابن أحمر: فسار به حتى أتى بيت أمه مقيما بأعلى الريب عند الأفاكل وقد حركه أنيف بن حكيم النبهاني في أرجوزته: هل تعرف الدار بصحراء ريب إذ أنت غيداق الصباجم الطرب وبيت ريب: حصن باليمن ويعد من توابع قلعة مسور المنتاب، وهي قلاع كثيرة يأتي ذكر بعضها في محلها. وأرياب: قرية باليمن من مخاليف قيظان من أعمال ذي جبلة، قال الأعشى: وبالقصر من أرياب لو بت ليلةلجاءك مثلوج من الماء جامد كذا في المعجم. وراب: موضع جاء في الشعر. والريب بن شريق: صاحب هداج: فرس له. ذكره المصنف في هدج . ومالك بن الريب أحد الشعراء. وريب بن ربيعة بن عوف بن هلال الفزاري، قيده الحافظ. \\//فصل الزاي
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٬٧٥٥رَابَنِى
1 رَابَنِى ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَرِيبُ, (M, Mgh, Msb, K,) inf. n. رَيْبٌ (T, M, Mgh, Msb, &c.) and رِيبَةٌ, (M, K,) or the latter is a simple subst., (S, Msb,) It (a thing) occasioned in me disquiet, disturbance, or agitation, of mind: (Ksh and Bd in ii. 1:) [this is the primary signification; (see رِيبَةٌ;) a signification also borne by ↓ أَرَابَنِى; (see the verses of Khلlid cited
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٦٨رَابَ
رَابَ ( y ) I ( n. ac. رَيْب 1 ),
a. Made uneasy, suspicious; unsettled, disturbed.
b. Suspected, was suspicious of.
أَرْيَبَ
أَرْيَبَ IV ,
a. see I (a) , ( b ).
c. Was an object of doubt, suspicion.
تَرَيَّبَ
تَرَيَّبَ V
a. [ Min ], Mistrusted.
اِرْتَيَبَ
اِرْتَيَبَ VIII , اِسْتَرْيَبَ X
a. [ Bi or Fī ], Doubted, suspected.
b. [ Min ], Was doubtful, uncertain about.
رَيْب
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢١٬٩٧٥ريب
رَابَ - يَرِيبُ - رَيْب - رِيْبَة - ارْتَابَ - يَرْتَابُ - مُرْتَاب - أَرَابَ - يُرِيْبُ - مُرِيْب
رَابَ - يَرِيْبُ + شيء + كائناً: يجعل الشيءُ أو المعلومةُ أو الخبرُ الكائنَ في ريب: يجعله في حالة وسط بين الإيمان والكفر: يجعله في حالة من تردد التصديق والقبول بصواب معلومة أو خبر أو حقيقة شيء: حيث يقبل (يؤمن) أن القضية صحيحة جزئياً، وينكر
الصيغ(١٤)
- رَيْبَŞüphe(فَعْلَ)×١٥
- مُرِيبٍŞüphelendiren(مُفْعِلٍ)×٧
- ارْتَبْتُمْŞüphelendiniz(افْتَعَلْتُمْ)×٢
- رَيْبٍŞüphe(فَعْلٍ)×٢
- ارْتَابُواŞüphelendiler(افْتَعَلُوا)×١
- تَرْتَابُواŞüphelenirsiniz(تَفْتَعِلُوا)×١
- رَيْبِهِمْOnların şüphesi(فَعْلِهِمْ)×١
- رِيبَةًŞüphe(فِعْلَةً)×١
- لَارْتَابَÖyleyse şüphelendi(لَافْتَعَلَ)×١
- مُرْتَابٌŞüphelenen(مُفْتَعِلٌ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٤ (الإجمالي: ٢٤٣)
- شكك
الآيات المشتركة: ٧ · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- كتب
الآيات المشتركة: ١٠ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- أجل
الآيات المشتركة: ٥ · İcl havuz demektir
- بين
الآيات المشتركة: ١١ · Beyn topraktaki yarık demektir
- جمع
الآيات المشتركة: ٦ · Yumruk demektir
- سوع
الآيات المشتركة: ٤ · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- أله
الآيات المشتركة: ٢١ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبق
الآيات المشتركة: ٣ · Yarış meydanı demektir
- زول
الآيات المشتركة: ٢ · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
- أبي
الآيات المشتركة: ٢ · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- ربص
الآيات المشتركة: ٢ · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
- بني
الآيات المشتركة: ٢ · Yapı demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٥)
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
Şüphe
رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Şüphe
فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
Şüphe
اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
Şüphe
… عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
Şüphe
وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ
Şüphe
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا
Şüphe
… لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ …
Şüphe
وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ
Şüphe
تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ
Şüphe
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريب |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî (orta harfi illetli / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شك, ظنن, مري |
| Zıt Kök | يقن |
| Çekirdek Özet 1 | Zihinde ve nefiste huzursuzluk, tedirginlik ve güven sarsıntısı oluşturan tereddüt hâli |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin kaynağı, âhiret ve hesap günü konusunda kalbi içten içe kemiren ve eylemsizliğe iten istikrarsızlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir inanç veya bilgi sisteminde sağlam zemin kaybı, iç çatışma ve şüphenin ahlakî-amelî bozulmaya dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını zihinsel, nötr ve masum bir merak veya basit bir soru sorma hâli olarak daraltıp, kavramın taşıdığı ahlakî çözülme, itham ve iç tedirginlik boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihnin, tefekkür merkezinin veya bir meselenin başlangıç ve idrak noktasının harekete geçmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Zihne takılan unsura müdahale etme, tutma veya meseleye doğru uzanma çabası |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Şüphenin ve huzursuzluğun insanın iç dünyasına, kalbin mahremine yerleşip orayı kuşatması |
| ريب | İdrak merkezine giren belirsizliğin zihni kurcalayıp iç dünyaya huzursuzluk ve güvensizlik olarak yerleşmesi | Zihnin ilk algıda yakaladığı bir çelişkiyi el yordamıyla yoklarken, o belirsizliğin kalbin barınağına bir çatlak ve güvensizlik hâli olarak yerleşmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün duruluğunu kaybedip kesilme ile mayalanma arasında bozulmaya yüz tutması (روب ile ilişkili olarak), bedende ya da eşyada saklı kalan kusurun tedirginlik ve kuşku vermesi, zamanın ansızın getirdiği felaket ve sarsıntılar. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî avlanan yaban sığırlarının ses işitip ürkmesini tasvir ederken kökü yay vuruşunun çıkardığı tedirgin edici ses bağlamında kullanır: فَشَرِبْنَ ثُمَّ سَمِعْنَ حِسّاً دُونَهُ / شَرَفُ الحِجَابِ وَرَيْبَ قَرْعٍ يُقْرَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Zamane musibetleri ve beklenmedik felaketler için رَيْبُ الدَّهْرِ ve رَيْبُ المَنُونِ terkipleri kullanılmıştır; nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî mersiyesinde bu kullanımı şöyle şahitlendirir: أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ / وَالدَّهْرُ لَيْسَ بِمُعْتِبٍ مَنْ يَجْزَعُ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ريب kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle zihinsel tedirginlik, kuşku, korku ve itham semantik dairesinde özelleşmiş bir yapı arz eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan ses denkliğiyle gelen ריב (r-y-b / rîḇ) kökü; çekişmek, davalaşmak, itham etmek ve hukuki ihtilaf çıkarmak anlamlarına gelir. Bu anlamsal bağ, Arapçadaki رِيبَةٌ (töhmet, güvensizlik, şüpheyle itham etme) boyutuyla doğrudan örtüşmektedir. Aramice ve Süryanicede de benzer şekilde sürtüşme, dava ve zihni kurcalayan itham izleri bulunur. Erken güney Sami katmanında ise kelime iç huzursuzluk, kaygı ve istikrarsızlık hissini öne çıkarır. Dolayısıyla kökün arka planında salt entelektüel bir belirsizlikten ziyade, taraflar arasında veya kişinin kendi vicdanında çatışma, dava ve tedirginlik doğuran bir sarsıntı mevcuttur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ريب ile روب kökleri arasındaki ses ve mana geçişliliği | Sütün kesilip pıhtılaşması ve saflığını yitirmesi ile zihnin duruluğunu kaybedip kuşkuya bulanması arasındaki semantik aktarım. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice r-y-b (ריב: çekişmek, davalaşmak, itham etmek) | Hukuki ve ahlakî alanda itham ve kuşku doğuran sürtüşme manasından içsel huzursuzluk ve töhmet kavramına semantik daralma. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Anlamlı | Şüphe, tedirginlik, töhmet | İç huzurun bozulması, kalpte yer eden kuşku ve güven sarsıntısı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ربي | Anlamlı | Artmak, çoğalmak, büyümek | Maddî veya manevî olarak fazlalaşma, boy atma, gelişme. | Kur'an'da geçer (ربو / ربي). |
| يرب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يبر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle türetilmiş bir kök yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |
| بري | Anlamlı | Yontmak, kurtulmak, arınmak | Bir şeyden ilişiğini kesmek, borçtan veya kusurdan uzaklaşmak, yaratmak. | Kur'an'da geçer; zıt yönde arınma taşır. |
| بير | Anlamlı | Kuyu kazmak, ortaya çıkarmak | Çukur açmak veya kuyu manasındaki بئر ile sesdeşlik kurmak. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريب | Merkez | Kuşku, tedirginlik, töhmet | İnsanın iç huzurunu bozan, kaygı, itham ve pratik eylemsizlik doğuran şüphe. | Bilgideki eksiklikten ziyade kalpte oluşan huzursuzluk ve güven bunalımıdır. |
| شك | Komşu | İki ihtimal arasında duraksama | Birbirine denk iki ihtimal arasında zihnin askıda kalması ve kesin hükme varamaması. | Zihinsel bir kararsızlıktır; ريب kökündeki gibi korku, töhmet ve iç huzursuzluk şart değildir. |
| ظنن | Komşu | İhtimale dayalı kanaat | Taraflardan birini diğerine üstün tutarak hüküm verme, zanna dayanma. | Kesin bilgi olmasa da bir yöne meyil vardır; ريب ise durulmayan bir çalkantıdır. |
| مري | Komşu | Çekişmeli şüphe, münakaşa | Delil ortaya konmasına rağmen inatla tartışmaya girip kuşkuyu sürdürme. | Dışa vuran bir münakaşa ve haksız bir cedel tonu barındırır. |
| يقن | Zıt | Kesin ve sarsılmaz bilgi | Kalbin hiçbir tereddüt ve çalkantı barındırmadan gerçeğe mutmain olması. | Zihnin ve vicdanın tam bir sükûnet, aydınlık ve güven içine girmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريب | Şüphe, töhmet, iç tedirginliği | Kalbin güven duygusunu yitirmesi, kaygı veren belirsizlik. | Kesin |
| Latince | Suspicio, anxietas | Kuşku, güvensizlik, iç kaygısı | Hem güvensizlik ve itham boyutunu (suspicio) hem de huzursuzluğu (anxietas) kısmen karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Doubt, suspicion, disquiet | Şüphe, kuşku, huzursuz edici güvensizlik | Entelektüel şüpheyi aşan, kalbi tedirgin eden ve şaibe taşıyan güvensizlik hâlidir. | Güçlü |
| Almanca | Zweifel, Argwohn, Unruhe | Şüphe, kuruntu, içsel huzursuzluk | Salt mantıksal kararsızlığı değil, güvensizlikten kaynaklanan ruhsal sarsıntıyı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Doute, suspicion, inquiétude | Şüphe, zan, iç tedirginliği | Güveni sarsan ve kaygı uyandıran belirsizlik durumuna tekabül eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَيْبَ | Vahyin ve kıyametin hakikati karşısında hiçbir kuşku ve eksiklik bulunmaması | İlahi kelamın mükemmelliği ve hesap gününün kesinliği bağlamında; Bakara 2:2, Âl-i İmrân 3:9. |
| مُرِيبٍ | İnsanı derin bir şüpheye, huzursuzluğa ve eylemsizliğe sevk eden durum | Geçmiş kavimlerin elçilere karşı takındığı tereddüt ve itham tavrı; Hûd 11:62, İbrâhîm 14:9. |
| ارْتَابُوا / ارْتَبْتُمْ | İmandan sonra tereddüde düşme, kalbî güvensizlik ve nifak | Münafıkların ruh hâli, şahitlikte şüpheye düşülmesi ve ahdi bozma hâlleri; Mâide 5:106, Nûr 24:50. |
| رِيبَةً | Kalbe çöken, bir türlü sökülüp atılamayan nifak tortusu ve kuruntu | Münafıkların kurduğu nifak yuvalarının kalplerinde bıraktığı daimi huzursuzluk; Tevbe 9:110. |
| رَيْبَ الْمَنُونِ | Zamana bağlı musibetler, ölümün ansızın gelmesi korkusu | Müşriklerin Peygamber için beklediği ölüm veya yıkım felaketi bağlamında; Tûr 52:30. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-şüphe zıtlığı ve imanın mahiyeti | İmanın bilgi ve kalp tasdikiyle olan bağı tartışılırken, ريب imanı zedeleyen veya yok eden itikadî tereddüt ve nifak alâmeti sayılmıştır. | İtikadı ifsat eden, yakînin karşıtı kalbî maraz. |
| Fıkıh | Şüphenin akitlere, ibadetlere ve şahitliğe etkisi | رِيبَةٌ kavramı; nikâh, vasiyet, şahitlik ve alışverişte akdin sıhhatini gölgeleyen töhmet ve güvensizlik hâli olarak ele alınır. | Hukuki işlemi şaibeli kılan ve kesinliği bozan töhmet. |
| Tefsir | Kur'an'ın kaynağı ve vahiy hakikati | Bakara 2:2'deki kullanım gereği, metnin iç ve dış tutarlılığında kusur bulunmadığı, ancak kalbinde maraz olanın vehme kapıldığı vurgulanır. | Vahiyde nesnel hiçbir kusur olmaması, şüphenin muhatabın zaafından doğması. |
| Hadis | Takva, vera' ve helal-haram sınırları | "Sana şüphe ve huzursuzluk veren şeyi bırak, vermeyene bak" (دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ) prensibinde olduğu gibi vicdanın sinyali sayılmıştır. | Kalbin mutmain olmayıp tedirginlik duyması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve âhiret tasdiki | İnançta sarsıntı ve nifak | Güven bağını koparma | Kalbin hakikate teslimiyetini engelleyen ve kişiyi münafıklık psikolojisine sürükleyen iç çürümedir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve metodoloji | Yıkıcı epistemik güvensizlik | Delile direnme | Sağlam deliller ortadayken gerekçesiz biçimde hakikati reddetmeye bahane üretilen psikolojik kuşku. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve nizam | Fitne ve otoriteye güvensizlik | İstikrarı bozma | Toplum fertleri ve yönetim arasında karşılıklı töhmet ve şüphenin hâkim olmasıyla birliğin dağılması. | Güçlü |
| İktisadi | Akitler, ticaret ve mülkiyet | Şaibe, aldatma ve töhmet | Piyasada güven krizine yol açma | Sözleşmelerin şeffaf olmaması sebebiyle doğan ve alışverişi tıkayan güvensizlik ortamı. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz gürültüsü, sinyaldeki dalgalanma veya termodinamik dengesizlik | Sistemin kararlı durumunu bozan, sinyalin iletiminde parazit üreterek kesinliği ve stabiliteyi zaafa uğratan mikro kararsızlıklar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal güvensizlik sendromu | Bireyin veya grubun değerler dizgesine olan inancını yitirmesi sonucu içselleşen kuruntu, şüphecilik ve eylemsizlik krizi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ريب kavramını modern dönemin metodik, eleştirel ve yapıcı ilmî sorgulamasıyla eşitleyip, sadece entelektüel bir "soru sorma" hâli olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök; hakikat apaçık ortadayken kalbin samimiyetsizliği, ahlakî tembelliği veya kibir sebebiyle tereddüde sarılması, iç huzursuzluğu ve töhmeti beslemesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Metodik ilmi araştırmanın Kur'an tarafından yerildiği zannına varılması veya tersine, münafıklığın çekirdeği olan ahlakî-amelî tereddüt ve nifak marazının meşru bir entelektüel arayış sanılması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi metinsel güvenilirliğini (Bakara 2:2) ve vahyin ilahi menşeini ilan ederken seçtiği temel kavramdır; imanın zıddının sadece inkâr değil, aynı zamanda kalbi kemiren içsel istikrarsızlık olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mushafın girişinde vahyin mahiyetini anlatan ayetlerde, elçilerin davetine karşı kavimlerin psikolojik direncini nakleden kıssalarda ve Medine döneminde münafıkların iç yapısını teşhir eden nifak bağlamlarında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şüphenin yalnızca mantıksal bir yetersizlikten kaynaklandığı algısını düzeltir; kuşkunun ardındaki iradî direnci, ahlakî zaafı, kalbî tedirginliği ve töhmet psikolojisini açığa çıkarır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSütün kesilmeye yüz tutup duruluğunu kaybetmesi; bedende, eşyada veya olayda ansızın baş gösteren huzursuzluk, töhmet ve kusur.
- Soyut anlamZihnin açık delile rağmen tatmin olmayıp kalpte kaygı, güvensizlik, çekişme ve amelî eylemsizlik üreten çalkantılı hâli.
- Sistematik karşılıkBir bilgi, inanç veya nizam sisteminde referans noktasının yitirilmesiyle meydana gelen iç sürtüşme, istikrarsızlık ve işlevsizleşme katsayısı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde harfi kökün temsil ettiği reyb hâlini (içsel tereddüt, tedirginlik ve şüpheyi); mutlak kesinlik, tatmin ve güveni (yakîn durumunu, burada ); zihinsel duraklama ve belirsizliği (şekk faktörünü); ise nefisteki korku, kaygı ve töhmet tortusunu simgelemektedir. Kesinlik ve güven () bire yaklaştıkça reyb sıfıra iner; yakîn azaldıkça belirsizlik ile töhmet birleşerek kalpteki sarsıntıyı ve nifak marazını büyütür.