صدد
ص - د - د
جذر- الورود: ٤٢
- الآيات: ٤١
- الصيغ: ٢٨
- المعاجم: ٩
معناه في القرآن: Alıkoyarlar
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٧٣باب الصاد والدال
ص د يستعملان فقط
صد:
تقول: صَدَّ يصِدُّ صَدّاً وهو شِدَّة الضَّحِكِ والجَلَبة، قال اللهُ- عزَّ وجَلَّ-: "اذا قَوْمُكَ منه يَصُدُّونَ" اي يَصدّون ويضحَكُون.
وصَدَدتُه عن كذا أصُدُّه صداً أي عَدَلْتُه عنه وصَدَدْتُ عنه بنفسي صُدُوداً.
والصَّديدُ: الدَّمُ الْمُختلطِ بالقَيْح في الجُرْحِ، وتقول: أَصَدَّ
إصداداً أي صارَ فيه الصَّديدُ والْمِدَّةُ. وهو في القرآن، ما سال من أهل النارِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٩١صَدَّ عنه يَصِدُّ صُدوداً: أَعْرَضَ. وصَدَّهُ عنا لأمر صَدّاً. مَنَعَهُ وصَرَفَه عنه. وأَصَدَّهُ لغة. قال الشاعر:
أُناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسَيف عنـهـم صُدودَ السَواقي عن رُءوس المخارم
وصَدَّ يَصُدُّ ويَصِدُّ صَديداً: أي ضَجَّ. والصَدَدُ: القُرْبُ، يقال داري صَدَدَ دارِه، أي قُبالَتَها، نُصِبَ على الظرفِ. والصُدَّادُ، بالضمّ والتشديد: دُوَيْبَّةٌ، وهي من جنس الجُرْدانِ. قال أبو زيد: هو في
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٨٠- الصدود والصد قد يكون انصرافا عن الشيء وامتناعا، نحو: ﴿يصدون عنك صدودا﴾ [النساء/61]، وقد يكون صرفا ومنعا نحو: ﴿وزين لهم الشيطان أعمالهم فصدهم عن السبيل﴾ [النمل/24]، ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله﴾ [محمد/1]، ﴿ويصدون عن سبيل الله﴾ [الحج/25]، ﴿قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله﴾ [البقرة/217]، ﴿ولا يصدنك عن آيات الله بعد إذ أنزلت إليك﴾ [القصص/87]، إلى غير ذلك من الآيات. وقيل: صد يصد صدودا، وصد يصد
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٩٧ص د د
ما صدك عني ولم تصد عني وفلان مصدود عن الخير.
وأرى فيك صدوداً ازوراراً.
وأخذ يصاده ويضادّه.
ولا حدد لي دونه ولا صدد أي لا مانع من حدّه عنه وصده.
وداري صدد داره وبصددها أي قبالتها.
وأخذته من صدد: من قرب.
وأنا بصدد من هذا الأمر.
وهم بين الصدين وهما جانبا الوادي.
وهو يصد من ذلك صديداً إذا ضج منه " إذا قومك منه يصدون " وسمعت لهم صديداً وفديداً.
وأصد الجرح وسال
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٦١٠الصَّدّ: الإِعْراضُ والصُّدُوف. صَدِّ عنه يَصِدُّ ويَصُدُّ صَدّاً وصُدُوداً: أَعرض. ورجل صادٌّ من قوم صُدَّا،، وامرأَة صادَّةٌ من نِسوة صَوادَّ وصُدَّادٍ أَيضاً؛ قال القطامي:
أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ،
وقد أَراهُنَّ عنهم غَيحرَ صُدَّادَ
(*قوله «وقد أراهن عنهم» المشهور: عنى).
ويقال: صدّه عن الأَمر يَصُدُّه صَدّاً منعه وصرفه عنه. قال الله عز وجل: وصدَّها ما كانت تعبد من دون الله؛ يقال
الصَّدّ: الإِعْراضُ والصُّدُوف. صَدِّ عنه يَصِدُّ ويَصُدُّ صَدّاً وصُدُوداً: أَعرض. ورجل صادٌّ من قوم صُدَّا،، وامرأَة صادَّةٌ من نِسوة صَوادَّ وصُدَّادٍ أَيضاً؛ قال القطامي: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ، وقد أَراهُنَّ عنهم غَيحرَ صُدَّادَ (*قوله «وقد أراهن عنهم» المشهور: عنى). ويقال: صدّه عن الأَمر يَصُدُّه صَدّاً منعه وصرفه عنه. قال الله عز وجل: وصدَّها ما كانت تعبد من دون الله؛ يقال عن الايمان، العادةُ التي كانت عليها لأَنها نشأَت ولم تعرف إِلا قوماً يعبدون الشمس، فصَدَّتها العادةُ، وهي عادتها، بقوله: إِنها كانت من قوم كافرين؛ المعنى صَدَّها كونُها من قوم كافرين عن الإِيمان. وفي الحديث: فلا يَصُدَّنَّكم ذلك. وصعدَّه عنه وأَصَدَّه: صرفه. وفي التنزيل: فصدَّهم عن السبيل؛ وقال امرؤ القيس: أَصَدَّ نِشاصَ ذي القَرْنعيْنِ، حتى تَوَلَّى عارِضُ المَلكِ الهُمام وصَدَّدَه: كأَصَدَّه؛ وأَنشد الفراء لذي الرمة: أُناسٌ أَصَدُّوا الناسَ بالسَّيْفِ عنهمُ، صُدُود السَّواقي عَنْ أُنوفِ الحَوائِمِ وهذا البيت أَنشده الجوهري وغيره على هذا النص؛ قال ابن بري: وصاب إِنشاده: صُدُودَ السَّواقي عن رو وسِ المخارِم والسَّواقي: مَجاري الماء. والمَخْرِم: مُنْقَطَعُ أَنِف الجبل. يقول: صَدُّوت الناسَ عنهم بالسيفِ كما صُدَّتْ هذه الأَنهارُ عن المَخارِم فلم تستطع أَن ترتفع إِليها. وحكى اللحياني: لا صَدَّ عن ذلك؛ قال: والتأْويل حَقّاً أَنت فَعَلْتَ ذاك. وصَدَّ يَصِدُّ صَدّاً: اسْتَغْرَب ضَحِكاً. ولما ضخربَ ابنُ مريم مثلاً إِذا قومكَ منه يَصِدُّون؛ وقرئ: ويَصُدُّون، فَيَصِدُّون يَضِجُّون ويَعِجُّون كما قدَّمنا، ويَصُدُّون يُعْرِضون، والله أَعلم. الأَزهري: تقول صَدَّ يَصِدُّ ويَصُدُّ مثل شدَّ يَشِدُّ ويَشُدُّ، والاختيار يصهدون، بالكسر، وهي قراءة ابن عباس،. وفسره يَضِجُّون ويَعِجُّون. وقال الليث: إِذا قومك منه يَصِدُّون، أَي يضحكون؛ قال الأَزهري: وعلى قول ابن عباس في تفسيره العمل. قال أَبو منصور: يقال ثَدَدْتُ فلاناً عن أَمره أَصُدُّه صَدّاً فَصَدَّ يَصخدُّ، يستوي فيه لفظ الواقع واللازم، فإِذا كان المعنى يَضِجُّ ويَعِجُّ فالوجه الجيد صَدَّ يَصِدَّ مثل ضَجَّ يَضِجُّ، ومنه قوله عز وجل: وما كان صلاتُهم عند البيت إِلا مُكاءً وتَصْدِيةً، فالمُكاءُ الصَّفِير والتَّصْدية التصفيق، وقيل للتَّصّفِيق تَصْديَةٌ لأَن اليدين تتصافقان فيقابل صَفْقُ هذه صَفْقَ الأُخرى، وصدُّ هذه صَدَّ الأُخرى وهما وَجْهاها. والصَّدُّ: الهِجْرانُ؛ ومنه فَيَصدُّ هذا ويَصُدُّ هذا أَي يُعرِض بوجهه عنه. ابن سيده: التصدية التَّصفيقُ والصَّوتُ على تحويل التضعيف. قال: ونظيره قَصَّيْتُ أَظفاري في حروف كثيرة. قال: وقد عمل فيه سيبويه باباً، وقد ذكر منه يعقوبُ وأَبو عبيد أَحرفاً. الأَزهري: يقال صَدَّى يُصَدِّي تَصْدُيَةً إِذا صَفَّق، وأَصله صَدَّدِ يُصَدِّد فكثرت الدالات فقلبت إِحداهن ياء، كما قالوا قصيت أَظفاري والأَصل قصَّصتُ أَظفاري. قال: قال ذلك أَبو عبيد وابن السكيت وغيرهما. وصَدِيدُ الجُرْحِ: ماؤُه الرقيقُ المختلط بالدم قبل أَن تَغْلُظ المِدَّة. وفي الحديث: يُسْقَى من صَدِيدِ أَهلِ النارِ؛ وهو الدم والقيح الذي يسيل من الجسد؛ ومنه حديث الصدِّيق في الكفن: إِنما هو للمُهْلِ والصَّدِيدِ؛ ابن سيده: الصديد القَيْح الذي كأَنه ماء وفيه شُكْلةٌ. وقد أَصَدَّ الجرحُ وصَدَّدَ أَي صار فيه المِدَّة. والصَّدِيدُ في القرآن: ما يَسِيلُ من جلود أَهل النار، وقيل: هو الحَمِيم إِذا أُغْلِيَ حتى خَثُرَ. وصديد الفِضَّةِ: ذؤابَتُها، على التشبيه، وبذلك سُمِّي المُهْلَةُ. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: ويُسْقَى من ماءٍ صَدِيدٍ: يَتَجَرَّعُه؛ قال: الصديد ما يسيل الدمُ المختلط بالقيح في الجُرْح. وفي نوادر الأَعراب: الصِّدادُ ما اضْطَرَبَ (* قوله «ما اضطرب إلخ» صوابه ما اصطدمت به المرأة وهو إلخ كتبه السيد مرتضى بهامش الأصل المعول عليه وهو نص القاموس). وهو السِّتْرُ. ابنُ بُزُرخ: الصَّدُودُ ما دَلَكْتَه على مِرْآةٍ ثم كَحَلْتَ به عيناً.والصَّدُّ والصُّدُّ: الجبل؛ قالت ليلى الأَخيلية: أَنابِغَ، لم تَنْبَغْ ولم تَكُ أَوّلا، وكنتَ صُنَيّاً بين صَدَّين، مَجْهَلا والجمع أَصْداد وصُدُود، والسين فيه لغة. والصَّدُّ: المرتفع من السحاب تراه كالجبل، والسين فيه أَعلى. وصُدَّا الجبل: ناحيتاه في مَشْعَبِه. والصَّدَّان: ناحيتا الشِّعْب أَو الجبل أَو الوادي، الواحد صَدٌّ، وهما الصَّدَفان أَيضاً؛ وقال حميد: تَقَلْقَلَ قِدْحٌ، بين صَدَّين، أَشْخَصَتْ له كَفُّ رامٍ وِجْهَةً لا يُريدُها قال: ويقال للجبل صَّدُّ وسَدٌّ. قال أَبو عمرو: يقال لكل جبل صَدٌّ وصُدٌّ وسَدٌّ وسُدٌّ. قال أَبو عمرو: الصُّدَّان الجبلان، وأَنشد بيت ليلى الأَخيلية. وقال: الصُّنَيُّ شِعْبٌ صغير يَسِيل فيه الماء، والصَّدُّ الجانب. والصَّدَدُ: الناحية. والصَّدَدُ: ما اسْتَقْبَلك. وهذا صَدَدَ هذا وبصَدَدِه وعلى صَدَده أَي قُبَالَتَه. والصَّدَدُ: القُرْب. والصَّدَدُ: القَصْد. قال ابن سيده: قال سيبويه هو صَدَدُك ومعناه القصْدُ. قال: وهي من الحروف التي عَزَلَها ليفسر معانيها لأَنها غرائب. ويقال: صَدَّ السبيلُ (* قوله «صد السبيل إلخ» عبارة الأساس صد السبيل إذا اعترض دونه مانع من عقبة أَو غيرها فأخذت في غيره) إِذا اسْتَقْبَلَكَ عَقَبَةٌ صَعْبَةٌ فتركتَها وأَخَذتَ غيرها؛ قال الشاعر:إِذا رأَيْنَ علَماً مُقْوَدَّا، صَدَدْنَ عن خَيْشُومِها وصَدَّا وقول أَبي الهَيْثم: فكُلُّ ذلكَ مِنَّا والمَطِيُّ بنا، إِليكَ أَعْناقُها مِن واسِطٍ صَدَدُ قال: صَدَدٌ قَصْدٌ. وصَدَدُ الطريق: ما استقبلك منه. وأَما قول الله عز وجل: أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فأَنت له تَصَدّى؛ فمعناه تتعرّض له وتَمِيل إِليه وتُقْبِل عليه. يقال: تَصَدّى فلان لفلان يَتَصَدّى إِذا تَعَرَّض له، والأَصل فيه أَيضاً تَصَدَّد يتَصَدَّد. يقال: تَصَدَّيت له أَي أَقْبَلْتُ عليه؛ وقال الشاعر: لمَّا رَأَيْتُ وَلَدي فيهم مَيَلْ إِلى البُيوتِ، وتَصَدَّوْا لِلحَجَلْ قال الأَزهري: وأَصله من الصَّدَد وهو ما اسْتَقبلكَ وصار قُبالَتَكَ. وقال الزجاج: معنى قوله عز وجل: فأَنتَ له تَصَدّى؛ أَي أَنت تُقْبِلُ عليه، جعله من الصَّدَدِ وهو القُبالَةُ. وقال الليث: يقال هذه الدارُ على صَدَدِ هذه أَي قُبالَتَها. وداري صَدَدَ دارِه أَي قُبالَتَها، نَصْب على الظرف. قال أَبو عبيد: قال ابن السكيت: الصَّدَدُ والصَّقَبُ القُرْبُ. قال الأَزهري: فجائز أَن يكون معنى قوله تعالى: فأَنت له تصدّى؛ أَي تَتَقَرَّب إِليه على هذا التأْويل. والصُّدّاد، بالضم والتشديد: دُوَيْبَّةٌ وهي من جنس الجُرْذانِ؛ قال أَبو زيد: هو في كلام قيس سامُّ أَبْرَصَ. ابن سيده: الصُّدَّادُ سامُّ أَبْرَصَ، وقيل: الوَزَغ؛ أَنشد يعقوب: مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدّادِ ثم فسره بالوزغ، والجمع منهما الصَّدائدُ، على غير قياس؛ وأَنشد الأَزهري: إِذا ما رَأَى إِشْرافَهُنَّ انْطَوَى لَها خَفِيٌّ، كَصُدَّادِ الجَديرَةِ، أَطْلَسُ والصَّدّى، مقصورٌ: تِينٌ أَبيضُ الظاهر أَكحلُ الجوفِ إِذا أَريدَ تزبيبهُ فُلْطِح، فيجيءُ كأَنه الفَلَكُ، وهو صادق الحلاوة؛ هذا قول أَبي حنيفة. وصَدّاءُ: اسم بئر، وقيل: اسم رَكِيَّة عذبة الماء، وروى بعضهم هذا المَثَل: ماءٌ ولا كَصَدَّاء؛ أَنشد أَبو عبيد: وإِنِّي وتَهْيامِي بِزَيْنَبَ كالذي يُحاوِلُ، من أَحْواضِ صَدَّاءَ، مَشْرَبا وقيل لأَبي عليّ النحوي: هو فَعْلاءُ من المضاعف، فقال: نعم؛ وأَنشد لضرار بن عُتْبَةَ العبشمي: كأَنِّيَ، مِنْ وَجْدٍ بزَيْنَبَ، هائمٌ، يُخالسُ من أَحْواض صَدَّاءَ مَشْرَبا يَرَى دُونَ بَرْدِ الماءِ هَوْلاً وذادَةً، إِذا شَدَّ صاحوا قَبْلَ أَنْ يَتَحَبَّبَا وبعضهم يقول: صَدْآءُ، بالهمز، مثل صَدْعاءَ؛ قال الجوهري: سأَلت عنه رجلاً في البادية فلم يهمزه. والصُّدَّادُ: (* هو كرمان وكتاب كما في القاموس.): الطريق إِلى الماء.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٧٨* ص د د * * صَدَّ * عنه يصُد بضم الصاد * صُدُوداً * أعرض و * صَدَّهُ * عن الأمر منعه وصرفه عنه من باب رد و * أصَدَّهُ * لغة و * صَدَّ * يصُدُّ ويصِدُّ بالضم والكسر * صَديدا * ضج و * الصَّدَدُ * القرب يقال داري صدد داره أي قبالتها وهو نصب على الظرف و * صَدَّاهُ * بالفتح والتشديد والمد اسم ركية عذبة الماء وفي المثل ماء ولا كصداء وقلت لأبي علي النحويّ هو فعلاء من المضاعف فقال نعم وبعضهم يقول *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٧٧١صدعنه يصد ويصد صدا وصدودا، كقعود أعرض، ورجل صاد، من قوم صداد، وامرأة صادة، من صواد، وصداد أيضا، قال القطامي:
أبصارهن إلى الشبان مـائلة وقد أراهن عنهم غير صدأد ويقال : صد فلانا عن كذا صدا، إذا منعه وصرفه عنه، قال الله عز وجل: وصدها ما كانت تعبد من دون الله أي صدها كونها من قوم كافرين عن الإيمان. وفي التنزيل: فصدهم عن السبيل كأصده إصدادا، وصدده، وأنشد الفراء لذي
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٣٣صَدَّ
صَدَّ U ( n. ac. صُدُوْد 27 )
a. [ 'An ], Turned away from.
b. ( n. ac. صَدّ 1 ) [ acc. & 'An ], Turned away, made to go back from.
c. I , U ( n. ac. صَدِيْد 25 ), Cried out, shouted.
صَدَّدَ
صَدَّدَ II ,
a. Clapped his hands, applauded.
أَصْدَدَ
أَصْدَدَ IV ,
a. Suppurated, discharged, ran ( wound ).
b. see I (b) .
تَصَدَّدَ
تَصَدَّدَ V
a. [ La ], Met, came face to face
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٨١٩صدد
صَدَّ - يَصُدُّ - صُدُوْد
صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى
صُدُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَدَّ - يَصُدُّ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي:
الصيغ(٢٨)
- وَصَدُّواVe alıkoydular(وَفَعَلُوا)×٥
- يَصُدُّونَAlıkoyarlar(يَفْعُلُونَ)×٥
- وَيَصُدُّونَVe alıkoyarlarمعانٍ أخرى: ١(وَيَفْعُلُونَ)×٤
- فَصَدُّواHemen alıkoydular(فَفَعَلُوا)×٣
- فَصَدَّهُمْHemen onları alıkoydu(فَفَعَلَهُمْ)×٢
- تَصُدُّونَAlıkoyarsınız(تَفْعُلُونَ)×١
- تَصُدُّونَاBizi alıkoyarsınız(تَفْعُلُونَا)×١
- صَدَدْتُمْAlıkoydunuz(فَعَلْتُمْ)×١
- صَدَدْنَاكُمْSizi alıkoyduk(فَعَلْنَاكُمْ)×١
- صَدَّAlıkoydu(فَعَلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٦ (الإجمالي: ٢٢٦)
- سبل
الآيات المشتركة: ٢٥ · Biribirini kesen yoldur
- أله
الآيات المشتركة: ٣٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عوج
الآيات المشتركة: ٥ · Kıvrık yol demektir
- كفر
الآيات المشتركة: ١٤ · Hufre, çukur demektir
- حرم
الآيات المشتركة: ٦ · Hiram keçe demektir
- سجد
الآيات المشتركة: ٦ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- بغي
الآيات المشتركة: ٦ · Buğa boğa demektir
- عمل
الآيات المشتركة: ١٠ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- زين
الآيات المشتركة: ٤ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- عكف
الآيات المشتركة: ٢ · Örgülü saç demektir
- شطن
الآيات المشتركة: ٤ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- هدي
الآيات المشتركة: ٧ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
الآيات التي ورد فيها(٤١)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا
Ve alıkoydular
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ
Ve alıkoydular
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ
Ve alıkoydular
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ
Ve alıkoydular
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
Ve alıkoydular
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدد |
| Yapı | Üçlü (mücerred) |
| Özel Durum | Mükerrer (şeddeli / muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, عرض, نكص |
| Zıt Kök | قبل |
| Çekirdek Özet 1 | Karşıya dikilerek yol kesmek, geçişe engel oluşturmak ve yüz çevirip uzaklaşmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yoldan hem bizzat yüz çevirip sapmak hem de başkalarının hakka yönelmesine fiilen engel olmak |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru akışı tıkayan karşı-irade; gerçeğe direnç gösterme ve başkalarını haktan alıkoyma refleksi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif «yüz çevirme» veya yalnızca «engelleme» sayarak, geçişli ve geçişsiz çift yönlü dinamik yapısını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Karşılaşma, set çekme, öne çıkma ve sert bir yüzeyle yönü değiştirme; صدر (öne çıkma, göğüs germe), صدع (sert yüzeyi yarıp açma), صدف (yüz çevirip yan çizme), صدق (sertlik, sarsılmaz tutarlılık) köklerinde de bu mukavemet ve cepheleşme esastır | د | İkinci dal harfinin eklenmesiyle oluşan muzaaf yapı, engeli süreklilik ve direnç kazanan bir barikata dönüştürmüş; hem bizzat geri durma (lazım) hem başkasını durdurma (müteaddi) çatısını perçinlemiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, avcı kancası, avın önünü kesip sıkıştırma | Hareketi durduran, geçişi engelleyen ve yönü kısıtlayan sert müdahale |
| د | Çadır kapısı, perde, geçiş eşiği | Bir alana girişi kapatan ya da geçişi kontrol eden engel |
| د | Çadır kapısı, pekiştirilmiş eşik, ikinci bariyer | Engelin pekişmesi, kapanmanın kesinleşmesi ve mukavemetin çift taraflı tahkim edilmesi |
| صدد | Bir geçiş eşiğine peş peşe çekilen setlerle yolun bütünüyle kapatılması | Yolun karşısına dikilerek geçişi fiziksel veya iradi olarak imkânsız kılma, akışı saptırma ve geri püskürtme |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın ya da vadinin iki yakasında geçit vermeyen yalçın yamaç (es-sadd/es-saded); iki bina veya nesnenin tam karşı karşıya dikilip birbirine cephe alması; yarada cerahat ve irinin (sadîd) et ile deri arasında toplanıp akışı tıkaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde karşı konulmaz bir sel veya ordu hücumunu nitelerken engelleri yarıp hükümdarın öncü birliklerini geri püskürtmeyi ifade etmek üzere bu kökten türeyen fiili kullanmıştır: أَصَدَّ نِشاصَ ذي القَرْنَيْنِ حَتَّى / تَوَلَّى عارِضُ المَلِكِ الهُمامِ |
| Erken Arapça kullanım | Kutâmî bir beytinde kadınların gençlere meyledip onlardan yüz çevirmediğini tasvir ederken kökün lazım biçimini şahit olarak kullanmıştır: أَبْصارُهُنَّ إِلى الشُّبَّانِ مائِلَةٌ / وَقَدْ أَرَاهُنَّ عَنْهُمْ غَيْرَ صُدَّادِ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça صدد kökü, merkezi Sami dillerinde «karşı durmak, set çekmek, yüz çevirmek» anlam alanını koruyan morfolojik bir gelişime sahiptir. İbranicede צָדַד (tsadad) biçimi «yan tarafa çekilmek, yana dönmek, kenara sapmak» anlamında kullanılırken, צַד (tsad) ismi «yan, taraf, böğür» demektir. Süryanicede de benzer şekilde ܨܕܐ kökü yan dönmeyi, yüz çevirmeyi ve ıssız kalmayı çağrıştırır. Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik olgunluğa ulaşmıştır: Kök hem kişinin kendisinin kenara çekilip yüz çevirmesini (صُدُود) hem de bir nesnenin başkasının karşısına bir kenar, duvar ya da cephe gibi dikilerek onun yolunu tıkamasını (صَدّ) ortak bir fiziksel mekân tasavvurundan türetmiştir. Bu durum, ilksel Sami tabakasındaki «yan/taraf oluşturma» fikrinin Arapçada «karşı cephe oluşturarak engelleme» semantiğine evrildiğini gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صدد (sadede / yasuddu / sadden ve sudûden) | Kök lazım olduğunda «yüz çevirip sapmak», müteaddi olduğunda «yolunu kesip alıkoymak» anlamında iki temel kola ayrılır; ayrıca yara irini (sadîd) ve gürültülü bağrışma (sadîd/sadad) yan türevleridir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צד (tsad - yan, kenar) ve צדד (tsadad - yana çekilmek); Süryanice ܨܕܐ | «Taraf/yan olma» ve «yolun dışına sapma» anlam çekirdeği ortak olup Arapçada karşı tarafa dikilme ve engelleme fiiline dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yan/kenar kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerinde mekânsal kenar veya bariyer belirten bazı biçimlerle fonetik benzerlikler ileri sürülmüşse de doğrulanmış doğrudan miras sınırlıdır | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدد | Anlamlı | Alıkoymak, yüz çevirmek, karşı durmak | Yol kesmek, mani olmak ya da bizzat yönünü değiştirmek | Hedef kök; Kur'an'da 42 kez geçer |
| دصد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde dal harfinin sad harfinden önce geldiği bu diziliş kullanılmamıştır | Kitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar |
| ددص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki dal ve bir sad harfinin bu terkibi Arap fonetiğinde terk edilmiştir | Kitābü’l-ʿAyn bu dizilişi mühmel sayar |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدد | Merkez | Engelleme ve yüz çevirme | Hem bizzat geri durmayı hem başkasının önüne geçip yolunu kesmeyi aynı kökte birleştiren aktif ve dirençli tutum | Hem lazım (sapmak) hem müteaddi (engellemek) olarak işler |
| منع | Komşu | İzin vermeme, alıkoyma | Bir şeye ulaşılmasını elindeki güç veya sahiplikle imkânsız kılmak; mutlaka yoldan saptırma kastı taşımaz | صدد kökünde yol kesme ve istikameti bozma nüansı varken, منع kökünde mahrum bırakma öne çıkar |
| عرض | Komşu | Yüz çevirme, ilgisizlik | Kişinin bir çağrıya veya hakikate karşı omuz silkip yan dönmesi; başkasını engelleme şartı yoktur | عرض daha ziyade ferdi bir kayıtsızlık ve kaçınmadır; صدد ise direnç ve cepheleşme içerir |
| نكص | Komşu | Geri çekilme, ricat etme | Karşılaşılan durumdan korkarak ya da vazgeçerek ökçeleri üzerinde geri dönmek | نكص gerisin geri kaçışı anlatırken, صدد hakikate karşı durmayı ve başkasını durdurmayı ifade eder |
| قبل | Zıt | Yönelme, kabul etme, karşılama | Yüzünü hakikate dönmek, karşı çıkmayıp rıza ile teslim olmak ve yola girmek | صدد kökünün yüz çevirme ve engelleme hareketinin tam zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدد | Alıkoymak, yüz çevirmek | Yol kesmek, saptırmak veya kendisi sapmak | Kesin |
| Latince | obstare, avertere | Önüne dikilmek, saptırmak | «Obstare» fiziksel/hukuki engeli, «avertere» ise yönü başka tarafa çevirmeyi karşılar; kökün iki yönünü ayrı kelimeler verir | Güçlü |
| İngilizce | to obstruct, to deter, to turn away | Engellemek, caydırmak, yüz çevirmek | «Obstruct» başkasına mania olmayı, «turn away» bizzat yüz çevirmeyi anlatır; tek kelime iki yönü birlikte karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | abhalten, abwenden, sich abkehren | Alıkoymak, geri çevirmek, yüz çevirmek | «Abhalten» müteaddi engellemeyi, «sich abkehren» ise lazım yüz çevirme tavrını tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | détourner, entraver, se détourner | Saptırmak, köstek olmak, yüz çevirmek | Başkasının yoluna engel koyma ile kendi yönünü haktan çevirme eylemini ayrı çatılarda ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَدَّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ (Müteaddi) | Başkalarını hak yoldan alıkoymak, engellemek | İnkârcıların ve münafıkların insanların İslam’a girmesine mani olmaları (Âl-i İmrân 3:99, Muhammed 47:1) |
| صَدَّ / يَصُدُّونَ عَنْكَ (Lazım) | Bizzat haktan yüz çevirmek, davetten kaçınmak | Münafıkların Resulullah’ın hükmüne çağrıldıklarında kibirle yüz çevirip uzaklaşmaları (en-Nisâ 4:61) |
| صَدٌّ عَنِ المَسْجِدِ الحَرَامِ | İbadete ve kutsal mekâna fiziksel erişimi men etmek | Müşriklerin müminleri Mekke’ye ve Kâbe’ye sokmaması, hac yolunu kesmesi (el-Bakara 2:217, el-Hacc 22:25) |
| يَصِدُّونَ (Kesralı okunuş) | Gürültü yapmak, kahkaha ile gülüşüp bağrışmak | Müşriklerin Hz. İsa örnek verildiğinde alay ve yaygara ile tepki göstermesi (ez-Zuhruf 43:57) |
| مَاءٍ صَدِيدٍ | İrin, yaradan akan sarı cerahat | Cehennemliklere içirilen, et ile deri arasını tıkamış kokuşmuş sıvı (İbrâhîm 14:16) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve idlâl meselesi | İnsanın başkasını haktan alıkoyma fiilinin ilahi takdir ve iradeyle irtibatı; şeytanın ve zorbaların saptırma gücünün sınırı | İlahi irade karşısında insanın kesbi olarak geliştirdiği aktif isyan ve başkalarını ayartma sorumluluğu |
| Fıkıh | İhsâr ve hac yasakları | Hac veya umreye niyet eden bir kimsenin düşman veya otorite tarafından Kâbe’ye varmaktan alıkonulması (sadd) hali ve gereken kurban | İbadetin ifasını imkânsız kılan dışsal, haksız ve fiili engelleme |
| Tefsir | Siyak-sibak ilişkisi | Ayetlerdeki صدد fiilinin lazım (yüz çevirme) mi yoksa müteaddi (alıkoyma) mi olduğu; her iki anlamın aynı anda kastedilip edilmediği | Kur’an üslubunda sapkınlığın yalnızca bireysel kalmayıp zorunlu olarak başkalarını da saptırma hamlesine dönüşmesi |
| Hadis | Fitne ve tebliğ engelleri | İdarecilerin veya toplumun insanları sünnetten ve istikametten alıkoyması; müminlerin fitnelere karşı uyarılması | İtikadi ve ahlaki yürüyüşü kesintiye uğratan kurumsal ve sosyal bariyerler |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve dalalet ekseni | Saptırıcı barikat | İmanın toplumsallaşmasını önleme | Bireyin hakikatle doğrudan bağ kurmasını engellemek için dini alanı tahrif etme veya tebliği bloke etme | Kesin |
| İlmi | Hakikatin ifşası ve bilgi dolaşımı | Sansür ve zihinsel abluka | Gerçeğin üzerini örterek idraki engelleme | Bilimsel ve felsefi hakikatlerin kitlelere ulaşmasını önlemek amacıyla kurulan epistemik ve ideolojik setler | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter tahakküm ve meşruiyet | Siyasi yasakçılık ve cebir | Muhalefetin ve alternatif adaletin yolunu kesme | İktidarı korumak adına meşru muhalefetin, hür iradenin ve adil düzen taleplerinin zor kullanarak engellenmesi | Kesin |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve pazar serbestisi | İhtikâr, tekel ve pazar blokajı | Malın ve imkânların tabii akışını tıkama | Sermayenin tabana yayılmasını önleyerek haksız rant sağlamak üzere ticari kanalları ve serbest mübadeleyi tıkamak | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elektriksel direnç (rezistans) ve hidrolik baraj | Bir akışkanın veya akımın yoluna konulan ve akış şiddetini düşüren ya da bütünüyle kesen set; potansiyel enerjinin hedefe ulaşmasını engelleyen karşı kuvvet | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve sansür mekanizması | Toplumsal değişimi ve hür iletişimi boğmak için otoriter yapıların kamusal alana kurduğu bariyerler; bireyin hakikate erişimini kesen sistemik filtreler | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir «ilgisizlik» ya da pasif bir «yüz çevirme» gibi görerek, arkasındaki organize ve aktif engelleme çabasını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | صدد, ferdi ahlaki bir tavır olmanın ötesinde, hakikate karşı örgütlü bir cephe oluşturmayı, hakkın yoluna taş koymayı ve kamuya açık yolları zorbalıkla tutmayı kapsayan sistemik bir karşı-iradedir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde inkârcıların toplumsal ve siyasi alanda sergiledikleri aktif yasakçı, engelleyici ve tebliği baltalayıcı terörünü sıradan bir inançsızlık gibi yorumlayıp toplumsal mücadelenin boyutunu kavrayamamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da inkârın ve nifakın durağan bir durum olmadığını, hakikate karşı daima taarruz ve blokaj üreten bir direnç mekanizması olduğunu anlamanın anahtarıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların Resulullah’ın hakemliğine karşı direnişlerini anlatan ayetlerde (en-Nisâ 4:61), Mescid-i Haram’a erişimin engellendiğini bildiren cihat ve hac ayetlerinde (el-Bakara 2:217, el-Mâide 5:2) ve inkârcıların tebliğ karşısındaki agresif tavırlarında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak yoldan sapanların sadece kendilerine zarar verdikleri yanılgısını düzeltir; sapanların fıtri bir dürtüyle başkalarını da saptırmaya ve yolu kapatmaya çalıştıklarını açıkça gösterir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir geçiş noktasında iki nesnenin veya cephenin karşı karşıya gelerek yolu kapatması, fiziksel bir set çekilmesi ve et ile deri arasına irinin toplanarak tabii dolaşımı tıkaması.
- Soyut anlamHakikatin sesine karşı kasti olarak yüz çevirme, kibirle yönü değiştirme ve diğer insanların hakka yönelişini fiili veya zihni barikatlarla engelleme.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki tabii akışı (hidayet, hakikat, adalet, mal) kesintiye uğratan, direnç katsayısını yapay biçimde yükselterek akışı durduran karşıt irade ve sansür odağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hakikate veya hayra yönelen tabii ve fıtri yönelimi, ise yol üzerindeki belirli bir noktasında ortaya çıkan ve geçişi engelleyen set çekici direnci temsil eder. fonksiyonu belirli bir hatta (yolda) yoğunlaşan barikatı, ise direnişin ve engellemenin şiddetini simgeler. Eğer bu karşı direnç () aşılmazsa, nihai hareket () sıfırlanır veya ters yöne sapar.