ضرب
ض - ر - ب
جذر- الورود: ٥٨
- الآيات: ٥٤
- الصيغ: ٣٠
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Örnek verdi
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٩٩١باب الضاد والراء والباء معهما
ض ر ب، ر ض ب، ب ر ض، ر ب ض، ض ب ر مستعملات
ضرب:
الضَّرْبُ يقَع على جميع الأعمال، ضَرْب في التجارةِ، وفي الأرض، وفي سبيل اللهِ، يصِفُ ذَهابَهم وأَخْذَهم فيه.
وضَرَبَ يَدَه الى كذا، وضَرَبَ فلانٌ على يَدِ فلانٍ: حَبَسَ عليه أمراً أَخَذَ فيه وأراده، ومعناه: حَجَرَ عليه.
والطَّيْرُ الضَّوارِبُ: المُخْتَرِقاتُ الأرضِ، الطّالباتُ الرِّزقِ.
وضَرَبَ الدَّهْرُ من ضَرَباته
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٨٠٠ضربه يضرِبه ضرباً. وضرب في الأرض ضرباً ومَضرَباً بالفتح، أي سار في ابتغاء الرزق. يقال: إنّ في ألفِ درهمٍ لمضرَبا أي ضربا. و "ضربَ اللهُ مثلاً" أي وصفَ وبيَّن. وقولهم: فضرَب الدهر ضَرَبانَه كقولهم: فقضَى، من القضاء. وضرب الفحلُ الناقةَ ضِراباً. وضربَ الجُرح ضَرَباناً. وضربَ على يد فلانٍ، إذا حَجَر عليه. والطير الضَوارب: التي تطلب الرزق. وضرب البعيرُ في جَهازه، أي نَفَرَ. وضربَتْ فيه فلانة بِعِرْقٍ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٧٬٩٦٠ض ر ب
ضرب ، ضبر ، رضب ، ربض ، برض ، بضر : مستعملة .
ضرب : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضَّربُ : الشكْلُ في القَدّ والخَلْق .
الحرّانيّ عن ابن السِّكِّيت قال : الضَّربُ الصِّنف من الأشياء ؛ يقال : هذا من ضَربِ ذاك ، أي : من نحوه ، وجمعُه ضروب . قال : والضَّربُ : الرجلُ الخفيف اللَّحم . وأنشد قَول طرَفة :
أنا الرجلُ الضَّرْب الذي تعرفونه
خَشَاشٌ كرأْسِ الحيَّة المتوقِّدِ
قال : والضربُ : مصدر
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٧٠٩(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس:
(باب الضاد والراء وما يثلثهما) (ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة. (ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال: إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس. وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس. (ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة: أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟". ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال: وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة. قال الأصمعيّ: يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة. (ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال. (ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال: ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه. ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم. (ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر. فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان. قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق. وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه. ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ. (ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال: فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال: ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة. ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت. فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها. ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس. ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال: أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً. (ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال: * وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) * ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم. ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ. (ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان. فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه. وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ. --------------ـــ ([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر). ([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115. ([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه. ([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل". ([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس. ([6]) في الأصل: "بالضريبة". ([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة. ([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه: مما تعالت من البهمى ذوائبها *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٧١٦- الضرب: إيقاع شيء على شيء، ولتصور اختلاف الضرب خولف بين تفاسيرها، كضرب الشيء باليد، والعصا، والسيف ونحوها، قال: ﴿فاضربوا فوق الأعناق واضربوا منهم كل بنان﴾ [الأنفال/12]، ﴿فضرب الرقاب﴾ [محمد/4]، ﴿فقلنا اضربوه ببعضها﴾ [البقرة/73]، ﴿أن أضرب بعصاك الحجر﴾ [الأعراف/160]، ﴿فراغ عليهم ضربا باليمين﴾ [الصافات/93]، ﴿يضربون وجوههم﴾ [محمد/27]، وضرب الأرض بالمطر، وضرب الدراهم، اعتبارا بضرب المطرقة، وقيل: له:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٬١١٦ض ر ب
ضربه بالسيف وغيره وضاربه وتضاربوا واضطربوا وضربوا أعناقهم وأمر بتضريب الرقاب.
وسيوف مفلولة المضارب جمع: مضرب ومضربة.
ورجل مضرب وضراب.
وضروب.
واضطرب الولد في البطن.
واضطربت الأمواج.
ورجل ضرب: خفيف اللحم غير جسيم.
وأنه الراح بالضرب وهو العسل الغليظ: واستضرب العسل: غلظ.
وسقاه ضريب الشول وهو ما حلب بعضه على بعض من عدة لقاح.
قال ابن أحمر: وما كنت أدري أن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٩٢٨الضرب معروف، والضَّرْبُ مصدر ضَرَبْتُه؛ وضَرَبَه يَضْرِبُه ضَرْباً وضَرَّبَه. ورجل ضارِبٌ وضَرُوبٌ وضَريبٌ وضَرِبٌ ومِضْرَبٌ، بكسر الميم: شديدُ الضَّرْب، أَو كثير الضَّرْب. والضَّريبُ: الـمَضْروبُ.
والـمِضْرَبُ والـمِضْرابُ جميعاً: ما ضُرِبَ به.
وضَارَبَهُ أَي جالَدَه. وتَضاربا واضْطَرَبا بمَعـنًى. وضَرَبَ الوَتِدَ يَضْرِبُه ضَرْباً: دَقَّه حتى رَسَب في الأَرض. ووَتِدٌ ضَرِيبٌ: مَضْرُوبٌ؛ هذه عن
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٦٦* ض ر ب * * ضَرَبَهُ * يضربه * ضَرْباً * و * ضَرَبَ * في الأرض يضرب * ضَرْبا * ومضربا بفتح الراء أي سار لابتغاء الرزق يقال إن في ألف درهم لمضربا أي ضربا وضرب الله مثلا أي وصف وبين وضرب الجرح * ضَرَباناً * بفتح الراء و * أضْرَبَ * عنه أعرض و * تَضَارَبا * و * اضْطَرَبا * بمعنى والموج * يَضْطَرِبُ * أي يضرب بعضه بعضا و * الاضْطِرابُ * الحركة و * اضْطَرَبَ * أمره اختل و * ضَارَبَهُ * في المال من
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢١٬٢٥٥ضربه يضربه ضربا، والضرب معروف وضربه مشددا وهو ضارب وضريب كأمير وضروب كصبور وضرب ككتف ومضرب بكسر الميم كثيره أي الضرب أو شديده ومضروب وضريب كلاهما بمعنى. وقد جمع المؤلف بين هذه الصفات دون تمييز بين فاعل أو مفعول أو صفة مشبهة أو أسماء مبالغة، وفي نمط واحد، وهو نوع من التخليط ينبغي التنبيه له، كذا قاله شيخنا. والمضرب والمضراب بكسرهما جميعا: ما ضرب به. وضربت يده ككرم: جاد ضربها. من المجاز: ضربت الطير
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٥٥٬٨٨٩ضَرَبَهُ
1 ضَرَبَهُ ذ , aor. ضَرِبَ , (S, O, K, &c.,) inf. n. ضَرْبٌ, (S, O, &c.,) [He beat, struck, smote, or hit, him, or it;] and ↓ ضرّبهُ [signifies the same in an intensive sense, i. e. he beat, &c., him, or it, much, or violently; or in a frequentative sense, i. e. several, or many, times: or rather ضرّب is used in relation to several, or many, objects, as will be shown in what follows]:
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٣٨٧ضَرَبَ
ضَرَبَ I ( n. ac. ضَرْب 1 )
a. [ acc. & Bi ], Struck, hit, beat, smote with; horsewhipped, flogged; scourged; fell upon.... with ( sword ).
b. [ acc. & Bi ], Mixed, mingled ( a thing ) with.
e. Afflicted ( fortune ).
d. Stung; bit.
e. Oscillated.
f. Flew ( bird ).
g. [ Ila ], Inclined, leant towards.
h. [ 'An ], Withheld from; turned away from.
i. [ Bi ], Indicated.
j.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٢٬٠٤٧ضرب
ضَرَبَ - يَضْرِبُ - ضَرْب
ضَرَبَ - يَضْرِبُ + كائن + كائناً: يؤثر على جسم ما بقوة محركة، فيجعله يتحرك حركة انتقالية مفاجئة فيها اندفاع
ولا يراد بفعل " ضرب " مجرد إلقاء يده على آخر أو دفع عصا عليه، وإنما لا بد لكي يكون الفعل ضرباً أن يكون لفعله أثر يحرك ويدفع المضروب بحركة انتقالية مفاجئة صغيرة كانت أو كبيرة
{واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن
الصيغ(٣٠)
- ضَرَبَÖrnek verdi(فَعَلَ)×٦
- وَضَرَبَVe örnek verdiمعانٍ أخرى: ١(وَفَعَلَ)×٤
- اضْرِبْVur(افْعِلْ)×٣
- ضَرَبُواÖrnek verdilerمعانٍ أخرى: ١(فَعَلُوا)×٣
- ضَرَبْتُمْSeyahat ettiniz(فَعَلْتُمْ)×٣
- ضَرَبْنَاÖrnek verdik(فَعَلْنَا)×٣
- وَاضْرِبْÖrnek ver(وَافْعِلْ)×٣
- يَضْرِبُÖrnek verirمعانٍ أخرى: ١(يَفْعِلُ)×٣
- يَضْرِبُونَVururlarمعانٍ أخرى: ١(يَفْعِلُونَ)×٣
- ضَرْبًاSeyahat etmekمعانٍ أخرى: ١(فَعْلًا)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ١١٨ (الإجمالي: ٣٧٢)
- مثل
الآيات المشتركة: ٢٩ · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- أنس
الآيات المشتركة: ١٣ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- عصو
الآيات المشتركة: ٣ · Asân
- رجل
الآيات المشتركة: ٥ · Rical ayak demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٢٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبل
الآيات المشتركة: ٧ · Biribirini kesen yoldur
- كفر
الآيات المشتركة: ١٢ · Hufre, çukur demektir
- ثني
الآيات المشتركة: ٣ · Sena yaka demektir
- منن
الآيات المشتركة: ٣ · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
- رزق
الآيات المشتركة: ٥ · Üzüm demektir
- بطل
الآيات المشتركة: ٣ · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- خوف
الآيات المشتركة: ٥ · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
الآيات التي ورد فيها(٥٤)
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ
Örnek verdi
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ …
Örnek verdi
ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا …
Örnek verdi
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
Örnek verdi
وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ
Örnek verdi
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ …
Örnek verdi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضرب |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرع, جلد, وقع, سير |
| Zıt Kök | كفف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi diğerinin üzerine tesir bırakacak, biçimlendirecek veya iz açacak şekilde kuvvetle ulaştırmak; vurmak, basmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zihne hakikati yerleştirmek üzere mesel irad etmek, yeryüzünde rızık ve cihad için mesafe katetmek, ceza veya tespiti somut olarak uygulamak |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin, hükmün veya modelin zihinsel ve toplumsal zemine damga gibi basılarak belirgin, bağlayıcı ve dönüştürücü hale getirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden cezasına veya kaba şiddete indirgeyerek mesel getirme, seyahat, perde çekme ve damgalama boyutlarını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضر | Şiddet, baskı, darlık ve dışarıdan gelen sert tesir; nitekim ضرر kökünde zarara uğratma ve yıpratma, ضرع kökünde ise bu baskı karşısında boyun eğme ve küçülme anlamı esastır. | ب | Temas, bitişme ve yüzeye doğrudan çarpma anlamı taşıyan dudak ünsüzü eklenerek sert baskı ve tesir eylemi, doğrudan bir nesnenin başka bir nesne üzerine inmesi, iz bırakması, damga vurması veya zeminde yol açması şeklinde somutlaştırılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya yan yatmış beden imgesinden türetme; yan taraf, sert kabuk veya keskin baskı | Hareketin taşıdığı sert, ezici ve yönlendirici ilk baskı kuvvetini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, bilinçli hareket | Kuvvetin gelişigüzel değil, belirli bir hedefe, yüzeye veya amaca doğru yönlendirildiğini gösterir. |
| ب | Ev, çadır; içe girme, temas etme, yerleşme | Yönlendirilen kuvvetin muhatap nesneye temas etmesini, onun üzerinde iz, sınır veya şekil bırakmasını ifade eder. |
| ضرب | Sert baskının hedefe yönelerek yüzeyde temas ve tesir meydana getirmesi | Bir varlığın veya iradenin başka bir varlık üzerine kuvvetle inerek onda derin bir iz, kalıp, seyrüsefer veya bağlayıcı durum oluşturması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin diğerine çarpması, çadır kazığının yere çakılması, madenin darbedilerek para veya kalıp haline getirilmesi ve devenin ayaklarıyla yeri çiğneyerek yürümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde soğuk havanın veya kırağının yeryüzünü vurması anlamında zikredilmiş, sözlüklerde geçen şu beyitte soğuktan inleyen nesne için kullanılmıştır: ومضروب يئن بغير ضرب / يطاوحه الطراف إلى الطراف |
| Erken Arapça kullanım | Çadır kurarken kazıkların yere çakılması ضرب الخيمة veya paranın kalıpla basılması ضرب الدرهم ifadelerinde olduğu gibi, bir etkiyi zemine sabitleme ve iz çıkarma eylemi olarak yaygın biçimde kullanılmıştır. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ضرب kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle vurma, çarpma ve şekil verme eylemini ifade eden fonetik bir kökle temsil edilir. İbranicede doğrudan aynı kök dizilişi yerine benzer eylemler için טרף (parçalama, vurma) veya נגף kökleri öne çıksa da, Güney Sami (Arapça ve Güney Arapça) kolunda kök; çekiçle dövme, kalıba dökme, yol alma ve bir nesneyi diğerinin üzerine tam olarak oturtma şeklinde zengin bir anlamsal genişleme göstermiştir. Kökün ilksel çekirdeği rastgele bir darbe değil; çadır kazığı çakmada, maden işlemede ve ayakların toprağa ritmik inişinde görüldüğü üzere amaçlı, biçimlendirici ve iz bırakan bir vuruştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi diğerinin üzerine çarpmak, çadır kurmak, yol katetmek, mesel getirmek | Fiziksel temas ve biçimlendirme eyleminden soyut beyan ve ibret çıkarma düzeyine geçiş düzenli bir semantik genişlemedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde darbe, dövme ve biçim verme kökleriyle fonetik uyum | Erken dönemde madencilik, çadır hayatı ve çöl yolculuğundaki adım sesleriyle ilişkili olarak gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış düzenli bir dil ailesi bağı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضرب | Anlamlı | Vurmak, çarpmak, mesel vermek, yola çıkmak | Hedef köktür; bir nesneyi diğerinin üzerine tesir edecek şekilde indirmeyi bildirir. | Kur’an’da geçer |
| ضبر | Anlamlı | Sıkıştırmak, bir araya toplamak, sıçramak | Taşları üst üste yığmak, atın ayaklarını toplayarak sıçraması ve kitapları bir araya getirmek anlamındadır. | Ortak çekirdek; kuvvet ve toplama; Kur’an’da geçmez |
| رضب | Anlamlı | Tükürük, bal damlası, emmek | Ağızdaki tatlı tükürük veya taşların ufalanarak dağılmasıdır. | Ters dönme (kalb); sert darbe yerine ince damlama; Kur’an’da geçmez |
| ربض | Anlamlı | Çökmek, yerleşmek, çevrelemek | Hayvanın göğsü üzerine yere yatması, bir yerin etrafı ve yerleşik sığınaktır. | Darbenin zıddı olarak sükûnet ve yere yerleşme; Kur’an’da geçmez |
| بضر | Anlamlı | Azıcık sızmak, damlamak | Suyun veya kanın azar azar çıkması, et parçasıdır. | Zayıf ve sınırlı temas; Kur’an’da geçmez |
| برض | Anlamlı | Az vermek, az çıkmak | Suyun veya bitkinin az miktarda belirmesidir. | Sert darbe ve iz bırakmanın zıddına zayıf beliriş; Kur’an’da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضرب | Merkez | Vurmak, iz bırakmak, ibret veya kalıp sunmak | Bir şeyi diğerinin üzerine etki, şekil veya iz bırakacak biçimde kararlılıkla indirmektir. | Fiziksel ve zihinsel damga vurma |
| قرع | Komşu | Kapı veya nesneye ses çıkaracak şekilde vurmak | Ses çıkarma ve uyarma kastı öne çıkar; şekil verme veya iz bırakma zorunlu değildir. | Uyarıcı darbe |
| جلد | Komşu | Tene vurmak, kırbaçlamak | Vuruşun özellikle deri veya tene ceza amacıyla tatbik edilmesini anlatır. | Bedensel ceza darbesi |
| وقع | Komşu | Bir şeyin yukarıdan aşağıya düşmesi, vuku bulması | Düşme ve gerçekleşme kendiliğinden veya takdirle olur; ضرب kökünde doğrudan failin darbe iradesi vardır. | İniş ve gerçekleşme |
| سير | Komşu | Yolda yürümek, hareket etmek | Salt intikal ve akışı ifade eder; ضرب kökündeki ayakların yeri çiğneyerek mesafe katetmesi ve zorlu çaba unsuru bulunmaz. | Genel hareket |
| كفف | Zıt | El çekmek, engellemek, temastan kaçınmak | Eylemi durdurup temas ve tesiri tamamen sonlandırmayı anlatır. | Geri çekilme ve durdurma |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضرب | Vurmak, kalıp dökmek, mesel getirmek | Fiziksel çarpmadan zihinsel temsil kurmaya kadar uzanan geniş eylem. | Kesin |
| Latince | Percutere, cudere, ferire | Vurmak, maden basmak, darbetmek | Vurma ve para basma yönünü karşılar; mesel getirme ve seyahat anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Strike, cast, coin, set forth | Vurmak, kalıba dökmek, para basmak, örnek vermek | Strike kelimesi hem fiziksel vurmayı hem grev veya yola çıkmayı karşılasa da Kur'an'daki hikmet ve mesel boyutunu tam örtmez. | Güçlü |
| Almanca | Schlagen, prägen, darlegen | Vurmak, damgalamak/biçimlendirmek, sergilemek | Prägen (şekillendirme/iz bırakma) ve darlegen (örnek sergileme) kavramları kökün iki ana vechesini iyi açıklar. | Güçlü |
| Fransızca | Frapper, forger, proposer | Vurmak, biçim vermek, örnek sunmak | Frapper hem fiziki darbeyi hem de zihne tesir etmeyi karşılar ancak yerleşik mesel mantığı için ek fiiller gerekir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَرَبَ مَثَلًا / اضْرِبْ لَهُمْ | Misal getirmek, zihinde hakikati canlandırmak, model sunmak | Zihinsel idraki açmak ve delil sergilemek üzere mesel irad edilen bağlamlar (İbrâhîm 14:24, Kehf 18:32, Yâsîn 36:78). |
| ضَرَبَ فِي الأَرْضِ | Yolculuk yapmak, ticaret veya cihad için mesafe katetmek | Rızık arayışı, sefer hükümleri ve cihad bağlamındaki seyahatler (Nisâ 4:101, Bakara 2:273, Müzzemmil 73:20). |
| اضْرِبْ بِعَصَاكَ / فَاضْرِبُوا | Fiziksel olarak vurmak, çarpmak | Mucize esnasında asanın vurulması veya savaşta düşmanın etkisiz kılınması (Bakara 2:60, Enfâl 8:12, Muhammed 47:4). |
| ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ | Kuşatmak, zorunlu kılmak, damgalamak | İlahi ceza veya durumun muhatapların üzerine çadır gibi geçirilip sabitlenmesi (Bakara 2:61, Âl-i İmrân 3:112). |
| فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ | Çekmek, dikmek, ayırıcı engel koymak | İki alan veya topluluk arasına kesin bir sınır ve perde inşa edilmesi (Hadîd 57:13). |
| فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا | Açmak, belirgin kılmak, yol var etmek | Denizde kuru bir yolun asa ve ilahi kudretle belirginleştirilip açılması (Tâhâ 20:77). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Emsâlü’l-Kur’ân ve ilahi sıfatlar | Allah’ın misal getirmesinin (ضرب الأمثال) hikmeti, müşriklerin itirazlarına karşı mesellerin delil değeri ve hakikatin idrakine katkısı. | Hakikati somutlaştırarak zihne damga gibi nakşeden tebliğ yöntemi. |
| Fıkıh | Had cezaları, aile hukuku ve mudârabe şirketi | Nisâ 34. ayetteki lafzın mahiyeti ve sınırları; yolculuk yapanın sermaye ile ortaklığı (mudârabe / ضرب في الأرض) ve sefer hükümleri (namazın kısaltılması). | Yetki aşımını engelleyen, tedip ve iktisadi teşebbüsü kurallara bağlayan normatif çerçeve. |
| Tefsir | Vücûh ve nezâir tahlili | Tek bir kökün darbe, yolculuk, mesel, mühürleme ve perde çekme gibi çok farklı anlamlara gelmesinin dildeki 'damga/tesir' üst ilkesiyle izahı. | Bağlama göre fiziki darbeden zihinsel temsile açılan çok katmanlı beyan. |
| Hadis | Ahlak, fitne ve kıyamet rivayetleri | Fitne anında kılıçların kırılması veya yüzlere vurulmasının yasaklanması; dinin kalıba dökülüş biçimleri. | Şiddetin sınırlandırılması ve adaletin kalıplaşmış icrası. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin anlatımı ve vahyin temsili | Temsil ve tebliğ (Mesel) | İdraki sabitleme | Soyut hakikatleri müşahhas örneklerle kalbe ve zihne silinmez bir damga gibi vurmak. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve kavramsal modeller | Model kurma ve türetme | Zihinsel kalıp oluşturma | Karmaşık olguları basitleştirilmiş ilkelerle formüle edip kavranabilir kılmak. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve sınır tayini | Hüküm icrası ve sınır çekme | Düzeni tesis etme ve engelleme | Meşru otoritenin hak ile batıl, suç ile ceza arasına kesin duvarlar (sûr) çekmesi ve hadleri uygulaması. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari sefer ve sermaye ortaklığı | Mudârabe ve piyasa dolaşımı | Değer üretme ve rızık arayışı | Sermaye ile emeğin yeryüzünde adım atarak (ضرب في الأرض) birleşmesi, dolaşım ve para basımı. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çarpma işlemi (Multiplication) ve İzdüşüm (Projection) | Bir büyüklüğün diğeri üzerine katlanarak tesir etmesi ve yeni bir nicelik üretmesi; aynı zamanda bir vektörün belirli bir düzlem üzerine iz düşürülerek kalıbının çıkarılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama (Labeling) ve Sosyal Tip İnşası | Toplumsal yapıda bir kimliğin, rolün veya cezanın fert üzerine kesin bir statü veya etiket olarak yapıştırılması, zihinlerde kalıcı modeller inşa edilmesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca bedensel şiddet ve kaba darp eylemine hapsederek Kur’an’daki zengin mesel, seyahat, perde çekme ve damgalama bağlamlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; zihinde hakikati aydınlatan misaller getirmekten iktisadi seferlere, ontolojik sınırların tayininden toplumsal durumların tesciline kadar ilahi inşanın temel bir dilsel aracıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Özellikle aile ve ceza hukuku ayetlerinde lafzı bağlamından ve diğer Kur'ani ilkelerden kopararak kaba bir şiddet meşruiyetine dönüştürmek veya mesel ayetlerindeki zihinsel modeli kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en temel pedagojik ve beyan yöntemlerinden biri olan mesel irad etmenin (ضرب الأمثال) anahtarıdır; ilahi hitabın zihne nasıl nakşedildiğini ve yeryüzündeki insan hareketliliğinin felsefesini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emsâlü'l-Kur'an ayetlerinde (örneğin Bakara 2:26, İbrâhîm 14:24), yolculuk ve sefer hükümleri taşıyan ayetlerde (Nisâ 4:101, Müzzemmil 73:20) ve toplumsal düzenlemelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın şiddet dili ürettiği şeklindeki sığ iddiaları çürütür; darbe eyleminin aslında bir şekillendirme, iz bırakma, yola koyulma ve temsil getirme sistemi olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir cismin veya kuvvetin başka bir nesne üzerine doğrudan temas ederek iz, şekil, ses veya yön oluşturacak biçimde inmesi.
- Soyut anlamBir hakikatin, hükmün, modelin veya niyetin hedef alana damgalanarak belirginleştirilmesi, kavranması veya bağlayıcı kılınması.
- Sistematik karşılıkBir kuvvet veya temsil operatörünün hedef zemin üzerinde kalıcı dönüşüm ve sınır meydana getirmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , uygulanan tesir, mesel veya darbe operatörünü; , bu operatörü harekete geçiren iradeyi veya delili; , muhatap olan zihni, zemini veya nesneyi temsil eder. Bileşke işlemi , operatörün zeminle doğrudan temasını ve üst üste oturmasını ifade eder. ise bu temas sonucunda üzerinde silinmez bir iz, yeni bir biçim, açık bir yol veya dönüştürücü bir idrak kalmış olan nihai durumu sembolize eder.