عرج
ع - ر - ج
جذر- الورود: ٩
- الآيات: ٩
- الصيغ: ٦
- المعاجم: ١١
معناه في القرآن: Çıkar
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬٢٤٣باب العين و الجيم والراء معهما
) ع ج ر، ع ر ج، ر ع ج، ج ع ر، ج ر ع، ر ج ع مستعملات( عجر: الأعجر: الأعجر: الضخم الوسط من الناس، وقد عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والعُجْرَةُ: موضع العَجَر منه.
والأَعْجَرُ: كل شيء ترى فيه عقدا. كيس أَعْجَرُ، وبطن أَعْجَرُ إذا امتلأ جدا.
قال عنترة:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ
وأنشد أبو ليلى:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا والضيف من
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٣٤٢عَرَجَ في الدَرجة والسلَّم يَعْرُج عُروجاً، إذا ارْتَقى. وعَرَجَ أيضاً، إذا أصابه شيء في رجله فَخَمَع ومشى مشْيةَ العُرْجان وليس بخِلقه. فإذا كانَ ذلك خِلْقةً قلت: عَرِجَ بالكسر، فهو أعرج بيِّن العَرَج، من قوم عُرْجٍ وعُرْجانٍ. وأعرجه الله، وما أشدُّ عَرجَه. ولا تقل: ما أعْرَجَهُ: لأنَّ ما كانَ لوناً أو خِلقةً في الجسد لا يقال منه ما أفْعَلَه إلا مع أشَدَّ. والعَرَجان، بالتحريك: مِشية الأعرج.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٨٬٧٢٥باب العين والجيم مع الراء
عرج ، عجر ، جرع ، جعر ، رجع ، رعج : مستعملات .
عرج : قال الله جلّ وعزّ : ( الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ) ( المعَارج : 4 ) أي تصعد . يقال : عَرَج يَعرُج عُروجاً . وقوله جلّ وعزّ : ( دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 3 ) قال قتادة : ذي المعارج ذي الفواضل والنِّعَم . وقيل مَعارجُ الملائكة ، وهي مَصاعدُها التي تصعَد فيها
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٦٬٧٧٧(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال:
إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال:
وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4])
ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧١٢- العروج: ذهاب في صعود. قال تعالى: ﴿تعرج الملائكة والروح﴾ [المعارج/ 4]، ﴿فظلوا فيه يعرجون﴾ [الحجر/14]، والمعارج: المصاعد. قال: ﴿ذي المعارج﴾ [المعارج/3]، وليلة المعراج سميت لصعود الدعاء فيها إشارة إلى قوله: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10]، وعرج عروجا وعرجانا: مشى مشي العارج. أي: الذاهب في صعود، كما يقال: درج: إذا مشى مشي الصاعد في درجه، وعرج: صار ذلك خلقة له (انظر: الأفعال 1/187)، وقيل للضبع:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٣٦٧العَرَجُ والعُرْجة: الظَّلَعُ. والعُرْجة أَيضاً: موضع العَرَج من الرِّجْل.
والعَرَجان، بالتحريك: مِشْية الأَعرج.
ورجل أَعرج من قوم عُرْج وعُرجان، وقد عَرَج يَعْرُج، وعَرُج وعَرِج عَرَجاناً: مشى مِشْية الأَعرج بعَرَضٍ فغمز من شيءٍ أَصابه، وعَرَج، لا غير: صار أَعْرَجَ. وأَعرج الرجلَ: جعله أَعْرَجَ؛ قال الشماخ: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ
لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ
وأَعرجه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٨٧٨* ع ر ج * * عَرَجَ * في السلم ارتقى وعَرَجَ أيضا إذا أصابه شيء في رجله فمشى مشية * العُرْجَانِ * وبابهما دخل فإن كان خِلقة فباب الثاني طرب فهو * أعْرَجُ * وهم * عُرْجٌ * و * عُرْجَانٌ * و * أعْرَجَهُ * الله وما أشد عرجه ولا تقل ما أعرجه لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه ما أفعله إلا مع أشده أو نحوه و * العَرَجَانُ * بفتحتين مشية الأعرج و * التَّعْرِيجُ * على الشيء الإقامة عليه يقال *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٦٩٩عرج في الدرجة والسلم يعرج، بالضم عروجا ومعرجا ، بالفتح :ارتقى ، وعرج في الشيء وعليه يعرج، بالكسر، ويعرج، بالضم عروجا أيضا: رقي. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا. قال أبو ذؤيب:
كما نور المصباح للعجم أمرهم بعيد رقاد النـائمـين عـريج وعرج زيد يعرج، بالضم : أصابه شيء في رجله فخمع وليس بخلقة. فإذا كان خلقة فعرج، كفرح ، ومصدره العرج، محركة. والعرجة، بالضم أو
عرج في الدرجة والسلم يعرج، بالضم عروجا ومعرجا ، بالفتح :ارتقى ، وعرج في الشيء وعليه يعرج، بالكسر، ويعرج، بالضم عروجا أيضا: رقي. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا. قال أبو ذؤيب: كما نور المصباح للعجم أمرهم بعيد رقاد النـائمـين عـريج وعرج زيد يعرج، بالضم : أصابه شيء في رجله فخمع وليس بخلقة. فإذا كان خلقة فعرج، كفرح ، ومصدره العرج، محركة. والعرجة، بالضم أو يثلث، في غير الخلقة، وهو أعرج بين العرج، من قوم عرج وعرجان . بالضم فيهما، وعرج، بالكسر لا غير: صار أعرج. وأعرجه الله تعالى : جعله أعرج. وما أشد عرجه. ولا تقل: ما أعرجه، لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه: ما أفعله، إلا مع أشد. والعرجان، محركة: مشيته ، أي الأعرج. وعرج عرجانا: مشى مشية الأعرج بعرض فغمز من شيء أصابه. ويقال: أمر عريج : إذا لم يبرم . وعرج البناء تعريجا: ميل فتعرج. وعرج النهر: أماله. وعرج عليه: عطف. و عرج بالمكان: إذا أقام . ومن التعريج على الشيء: الإقامة عليه. وعرج فلان على المنزل. وفي الحديث: فلم أعرج عليه أي لم أقم ولم أحتبس. و عرج: حبس المطية على المنزل . يقال: عرج الناقة: حبسها. والتعريج أن تحبس مطيتك مقيما على رفقتك أو لحاجة، كتعرج . قرأت في التهذيب في ترجمة عرض : تعرض يا فلان، وتهجس، وتعرج: أي أقم. والمنعرج من الوادي: المنعطف منه يمنة ويسرة، كلاهما بفتح العين على صيغة اسم المفعول، ووهم من قال خلاف ذلك. وانعرج: انعطف. وانعرج القوم عن الطريق: مالوا. ويقال للطريق إذا مال: انعرج. ويقال: مالي عندك عرجة، بالكسر، ولا عرجة، بالفتح، ولا عرجة، محركة، ولا عرجة، بالضم، ولا تعرج: أي مقام، وقيل: محبس. والمعراج والمعرج ، بحذف الألف والمعرج بالفتح؛ نقله الجوهري عن الأخفش ونظره بمرقاة ومرقاة :السلم أو شبه درجة، تعرج عليه الأرواح إذا قبضت، يقال: ليس شيء أحسن منه إذا رآه الروح لم يتمالك أن يخرج. والمعرج: المصعد ، والطريق الذي تصعد فيه الملائكة جمعه المعارج. وفي التنزيل: من الله ذي المعارج قيل: معارج الملائكة: مصاعدها التي تصعد فيها وتعرج فيها. وقال قتادة: ذي المعارج: ذي الفواضل والنعم. وقال الفراء ذي المعارج من نعت الله، لأن الملائكة تعرج إلى الله تعالى، فوصف نفسه بذلك. قال الأزهري: ويجوز أن يجمع المعراج معارج، والمعراج: السلم ومنه ليلة المعراج والجمع معارج ومعاريج مثل مفاتح ومفاتيح. قال الأخفش: إن شئت جعلت الواحد معرجا ومعرجا. والعرج، محركة: غيبوبة الشمس أو انعراجها نحو المغرب ، وأنشد أبو عمرو: حتى إذا ما الشمس همت بعرج
والعرج ككنف: ما لا يستقيم مخرج بوله من الإبل ، والعرج فيه كالحقب، فيقال: حقب البعير حقبا، وعرج عرجا، فهو عرج، ولا يكون ذلك إلا للجمل إذا شد عليه الحقب، يقال: أخلف عنه لئلا يحقب. والعرج بالفتح: د، باليمن، وواد بالحجاز ذو نخيل، و: ع، ببلاد هذيل . قال شيخنا: إن كان هو الذي بالطائف فالصواب فيه التحريك كما جزم به غير واحد، وإن كان منزلا آخر لهذيل فهو بالفتح، وبه جزم ابن مكرم انتهى قلت: ليس في كلام ابن مكرم ما يدل على ما قاله شيخنا، كما ستعرف نصه، ومنزل بطريق مكة ، شرفها الله تعالى. في اللسان: العرج بفتح العين وإسكان الراء: قرية جامعة من أعمال الفرع. وقيل هو موضع بين مكة والمدينة وقيل: هو على أربعة أميال من المدينة. منه عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان ثالث الخلفاء، العرجي الشاعر ، رضي الله عنه، الذي قال: أضاعوني وأي فتى أضاعوا ليوم كريهة وسداد ثـغـر وفي بعض النسخ: عبد الله بن عمر بن عمرو بن عثمان، ولم يتابع عليه. وله قصة غريبة نقلها شراح المقامات. وقول شيخنا: وفي لسان العرب ما يقضي أن الشاعر غير عبد الله وهو غلط واضح، وإن توقف فيه الشيخ علي المقدسي لقصوره، غير وارد على صاحب اللسان، فإنه لم يذكر قولا يفهم منه التغاير، مع أني تصفحت النسخة -وهي الصحيحة المقروءة- فلم أجد فيها ما نسب شيخنا إليه، والله أعلم. والعرج: القطيع من الإبل ما بين السبعين إلى الثمانين أو نحو الثمانين ، وهكذا وجد بخط أبي سهل، أو منها إلى تسعين، أو مائة وخمسون وفويقها ، ونسبه الجوهري إلى أبي عبيدة، أو من خمسمائة إلى ألف ، ونسبه الجوهري إلى الأصمعي. وقال أبو زيد: العرج: الكثير من الإبل. وقال أبو حاتم: إذا جاوزت الإبل المائتين وقاربت الألف فهي عرج. وقرأت في الأنساب للبلاذري قول العلاء بن قرظة خال الفرزدق: وقسم عرجا كأسه فوق كفه وآب بنهب كالفسيل المكمم قال: العرج: ألف من الإبل. ويكسر، ج أعراج وعروج ، قال ابن قيس الرقيات: أنزلوا من حصونهن بنات الت رك يأتون بعد عرج بعـرج وقال: يوم تبدى البيض عن أسوقها وتلف الخيل أعراج النعـم وقال ساعدة بن جؤية: واستدبروهم يكفئون عروجهم مور الجهام إذا زفته الأزيب والعريجاء، ممدودة ، مضمومة: الهاجرة، وأن ترد الإبل يوما نصف النهار ويوما غدوة وبهذا اقتصر الجوهري. وقيل: هو أن ترد غدوة ثم تصدر عن الماء، فتكون سائر يومها في الكلأ وليلتها ويومها من غدها، فترد ليلا الماء، ثم تصدر عن الماء فتكون بقية ليلتها في الكلأ ويومها من الغد وليلتها، ثم تصبح الماء غدوة، وهي من صفات الرفه؛ وأن يأكل الإنسان كل يوم مرة ، يقال: إن فلانا ليأكل العريجاء، إذا أكل كل يوم مرة واحدة. ونقل شيخنا عن أمثال حمزة أن العريجاء أن ترد الإبل كل يوم ثلاث وردات، وصححه جماعة. قلت: وهو غريب. وعريجاء، بلا لام: ع . وأعرج الرجل: حصل له إبل عرج ، بالضم، هكذا في سائر النسخ، والصواب: حصل له عرج من الإبل، أي قطيع منها، كما في اللسان وغيره. و أعرج الرجل دخل في وقت غيبوبة الشمس، كعرج تعريجا و أعرج فلانا: أعطاه عرجا من الإبل، أي وهبه قطيعا منها. والأعور الأعرج: الغراب ، لحجلانه. وثوب معرج: مخطط في التواء
وعرج، وعراج بضمهما معرفتين ممنوعتين من الصرف: الضباع، يجعلونها بمنزلة القبيلة ولا يقال للذكر: أعرج. قال أبو مكعت الأسدي: أفكان أول ما أثبت تهارشت أبناء عرج عليك عند وجار يعني أبناء الضباع، وترك صرفها لجعلها اسما للقبيلة. وأما ابن الأعرابي فقال: لم يجر عرج وهو جمع، لأنه أراد التوحيد، والعرجة، فكأنه قصد إلى اسم واحد، وهو إذا كان اسما غير مسمى نكرة. والعرجاء: الضبع ، خلقة فيها، والجمع عرج. وذو العرجاء: أكمة بأرض مزينة. وعراجة، كثمامة: اسم . وعريجة، كحنيفة: جد نسير بن ديسم . وبنو الأعرج: حي م ، أي معروف، وكذلك بنو عريج، وسيأتي. والعرج -بالضم- من المحدثين: كثيرون . والأعيرج مصغرا: حية صماء من أخبث الحيات لا تقبل الرقية تثب حتى تصير مع الفارس في سرجه. قال أبو خيرة: وتطفر كالأفعى . وقيل: هي حية عريض له قائمة واحدة عريضة. قال الليث بن مظفر: لا يؤنث و ج الأعيرجات . والعارج: الغائب ، هكذا بالغين المعجمة عندنا، والصواب العائب بالمهملة كما في اللسان. والعرنجج اسم حمير بن سبأ ، قاله السهيلي في الروض، وابن هشام وابن إسحاق في سيرتهما. واعرنجج،: جد في الأمر ، قيل: ومنه أخذ اسم العرنجج. ومما يستدرك عليه: العرجة: الظلع، وموضع العرج من الرجل. وتعارج: حكى مشية الأعرج. والعرج: النهر، والوادي، لانعراجهما. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا والروح معروج في قول الحسين بن مطير أي معرج به، فحذف. والأعرج: حية أصم خبيث. والعرج: ثلاث ليال من أول الشهر، حكي ذلك عن ثعلب. وبنو عريج، كأمير: من بني عبد مناة بن كنانة بن خزيمة بن مدركة، وهم قليلون، كما في المعارف لابن قتيبة. ومنهم أبو نوفل بن أبي عقرب، وثقه في التقريب. وذكر في أحكام الأساس هنا: العرجون، لانعراجه، وثوب معرجن فيه صور العراجين. قلت: وهذا إذا قيل بزيادة النون، فليراجع.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬٥٤٠عَرَجَ
1 عَرَجَ ذ , (S, A, O, K,) aor. عَرُجَ , (S,) inf. n. عُرُوجٌ (S, O, K) and مَعْرَجٌ, (O, K,) He ascended, or mounted. (S, A, O, K.) So in the saying عَرَجَ فِى الدَّرَجَةِ and فى السُّلَّمِ [He ascended, or mounted, the stair, or the series of steps, and the ladder]. (S, O.) And عَرَجَ فِى الشَّىْءٍ, and عَلَيْهِ, aor. عَرُجَ and عَرِجَ , inf. n. عُرُوجٌ, He ascended, or mounted, upon the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٦١عَرَجَ
عَرَجَ U ( n. ac. مَعْرَج 17 , عُرُوْج 27 )
a. [ Fī ], Mounted, ascended.
b. [ pass. ] [ Bi ], Was borne aloft.
c. U ( n. ac. عَرْج 1 ), Limped, halted.
عَرِجَ
عَرِجَ A ( n. ac. عُرْجَة 3t , عَرَج 4 ),
a. Limped, was lame.
b. Was low, was setting ( sun ).
عَرُجَ
عَرُجَ U ( n. ac. عَرَجَاْن 36 ),
a. see ( عَرِجَ ) ( a ).
عَرَّجَ
عَرَّجَ II ,
a. Sloped, leant over, inclined.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٢٬٣٥٦عرج
عَرَجَ - يَعْرُجُ - مِعْرَج (مِعْراج) - مَعَارِِج
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن: ينتقل من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى: وذلك غالباً بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن + إلى مكان: ينتقل إلى مكان آخر أعلى من الحالي، وذلك بتحركه من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٢ (الإجمالي: ٩٠)
- ولج
الآيات المشتركة: ٢ · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- حرج
الآيات المشتركة: ٢ · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- ألف
الآيات المشتركة: ٢ · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
- سنه
الآيات المشتركة: ٢ · Seneler
- مرض
الآيات المشتركة: ٢ · “Bürde” gocuk demektir
- سمو
الآيات المشتركة: ٤ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- عمي
الآيات المشتركة: ٢ · Kör demektir
- فتح
الآيات المشتركة: ٢ · Feth, kapının açılması demektir
- بيت
الآيات المشتركة: ٢ · Beyt ev demektir
- عمم
الآيات المشتركة: ١ · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
- سقف
الآيات المشتركة: ١ · Sekf tavan demektir
- شتت
الآيات المشتركة: ١ · Bölük bölük
الآيات التي ورد فيها(٩)
يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ
Çıkar
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ
Çıkar
… وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ …
Çıkar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صعد, رقي, سمو |
| Zıt Kök | هبط |
| Çekirdek Özet 1 | Doğrusal olmayan, eğimli, kavisli ve basamaklı bir hat izleyerek yukarıya doğru yükselme veya bir yana meylederek aksama |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik ve manevi varlıkların, meleklerin, ruhun ve emirlerin dikey boyutta kavisli ve merhaleli yollar izleyerek Allah katına yükselişi |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel bedendeki yapısal eğiklik ve topallığın mazeret teşkil etmesi ile ontolojik yükselişin belirli kademeli kanunlara bağlılığı |
| Kritik Hata Riski | Kökün yükseliş anlamını doğrusal ve anlık bir sıçrama sanıp Kur'an'ın işaret ettiği basamaklı, kavisli ve zamana yayılan hareket yasasını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, belirme, engebeli veya pürüzlü biçimde öne fırlama anlamı taşır; عرض, عرف, عرش, عري gibi köklerde bir şeyin zemininden yükselerek veya ayrılarak kendini göstermesi ortak eksendir. | ج | Harekete taşıma, aşamalı yol alma ve kavisli intikal boyutu ekleyerek belirginleşen yapının dikey düzlemde eğimli ve basamaklı yükselişine ya da yürüyüşte bir yana meyleden aksamaya dönüşmesini sağlamıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yönün ve basamağın farkında olma, göğe ve kaynağa doğru çevrilmiş odak |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dikey eksende en tepe nokta, yukarıda olan mertebe, zirve |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Adım adım mesafe katetme, yükü taşıyarak kavisli yolda aşama aşama ilerleme |
| عرج | عرج | Kaynağa ve en üst mertebeye doğru, doğrudan düz bir çizgi yerine kavisli, basamaklı ve merhaleli bir güzergâh üzerinden intikal etme hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir bacağın diğerinden kısa olması veya sakatlık sebebiyle yürürken bir yana meyledip basarak yükselip alçalmak; yolun ve vadinin düz gitmeyip kıvrılması; develerin konaklama yerinde durdurulup yolun eğrilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında develerin büyük sürüsünü ifade etmek üzere bu kökü kullanır: يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها / وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ |
| Erken Arapça kullanım | Şemmah b. Dırâr şiirinde yılanın sokması sonucu meydana gelen aksamayı ve topallamayı şöyle tasvir eder: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ / لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafe b. el-Abd.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde عرج kökü, fiziksel düzlemde bir yana eğilme, aksama, eğrilik yapma ve dikey olarak yukarı doğru yönelme veya bir şeye aşırı arzuyla tırmanıp uzanma semantik ekseninde yer alır. İbranicede yer alan ערג (`‘-r-g`) biçimi, özellikle su yataklarına veya yüksek bir hedefe doğru can atarak uzanma, boyun büküp yönelme ve tırmanış anlamıyla fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök bir yandan bedensel aksaklık ve yolun kıvrılması gibi fiziksel meyl anlamını korumuş, diğer yandan göğe yükseliş, basamaklar üzerinden kat edilen kavisli tırmanış (`el-urûc`) kavramının merkezî taşıyıcısı olmuştur. Erken Sami katmanındaki eğrilik ve aşamalı hareket karakteri, Arapçada hem yeryüzündeki topallık hem de kozmik boyuttaki kademeli yükseliş kanununu izah eden çift kutuplu tutarlı bir kök çatısı üretmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرج kökünün meyl, aksama ve irtifa anlamları | Fiziksel bir yana eğilme hali ile basamaklı ve kavisli olarak yukarı tırmanma hareketi tek bir dinamik ilkede birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ערג (`‘-r-g`) ve Süryanice paralel türevler | Doğrusal olmayan yöneliş, uzanma, su kaynağına veya yukarıya doğru meylederek tırmanma semantiği ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda kavisli hareket ve yükselme göstergeleri | Bedensel asimetri ve kademeli tırmanış bildiren morfemlerle yapısal uyum görülür. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرج | Anlamlı | Eğimli yükselme, topallama | Dikey boyutta kavisli çıkış ve bedensel aksama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عجر | Anlamlı | Yumru olma, düğümlenme | Bir şeyin ortasının şişkin ve eğri büğrü olması, bükülme | Maddede meyl ve çıkıntı ortaklığı; Kur'an'da geçmez |
| رعج | Anlamlı | Çakma, hareketlenme, kaynama | Şimşeğin hızla parlaması veya kalabalığın dalgalanması | Hareket ve yer değiştirme bağı; Kur'an'da geçmez |
| رجع | Anlamlı | Geri dönme, intikal | Bir noktadan çıkıp kaynağına veya aslına yönelme | Çıkışın tersi yönünde döngüsel hareket; Kur'an'da geçer |
| جعر | Anlamlı | Katılaşma, pislik bırakma | Hayvanın arkasından çıkan kuru dışkı veya geride kalan iz | Alt ve atık zemin çağrışımı; Kur'an'da geçmez |
| جرع | Anlamlı | Yutma, boğazdan geçirme | Sıvıyı peş peşe yudumlayarak içeri çekme | Boşluktan geçiş ve basamaklı akış; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرج | Merkez | Kavisli ve basamaklı yükseliş | Dikey hareketi doğrusal değil kademeli ve eğimli yollar üzerinden gerçekleştirir | Hem bedensel meyli hem ontolojik çıkış yollarını ifade eder |
| صعد | Komşu | Dikey yükselme | Zeminden yukarıya doğru dosdoğru ve zorlu bir şekilde tırmanmayı anlatır | عرج kökündeki kavis ve basamak vurgusu yerine dikine güç harcama öne çıkar |
| رقي | Komşu | Derece derece tırmanma | Bir merdivenin veya hiyerarşinin basamaklarını adım adım aşarak yukarı çıkmaktır | Maddi basamaklar ve mertebeler üzerinden yükselmeyi ifade eder |
| سمو | Komşu | Yücelik ve yükseklik | Hareketsel bir tırmanıştan ziyade itibar, mevki ve soyut konum bakımından yüksekte bulunmaktır | Süreç bildiren dinamik intikalden çok durum ve nitelik bildirir |
| هبط | Zıt | Aşağı inme, düşme | Yüksek bir mevkiden veya makamdan alt düzleme doğru iniş ve inişe zorlanış | عرج kökünün temsil ettiği yukarı yönlü intikalin zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرج | Eğimli yükselme, topallama | Dikey eksende basamaklı ve kavisli intikal veya bedensel asimetri | Kesin |
| Latince | Ascendere, claudicare | Yükselmek, topallamak | Ascendere yükselişi verir ancak kavis nüansını taşımaz; claudicare ise yalnızca topallığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To ascend via spiral/winding path, to limp | Kavisli yükselmek, aksamak | Ascend tek başına dikey hareketi verir; spiral/winding nitelemesi kökün özgün eğimini yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Aufsteigen, hinken | Yukarı çıkmak, topallamak | Aufsteigen genel yükselmedir; hinken fiziksel yürüme kusurunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Monter en lacets, boiter | Kıvrılarak yükselmek, aksamak | Monter en lacets kökteki virajlı ve basamaklı çıkışı en iyi veren kullanımdır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِيهِ يَعْرُجُونَ / تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ | Kozmik ve melekûtî yükseliş | Meleklerin, ruhun ve ilahi emirlerin gök kapılarından ve merhaleli yollardan Allah katına çıkışı; Hicr 15:14, Secde 32:5, Meâric 70:4 |
| ذِي الْمَعَارِجِ / وَمَعَارِجَ | Çıkış yolları, basamaklar ve dereceler | Hem Allah'ın mutlak yüceliğini gösteren manevi dereceler hem de dünyevi zenginlik sembolü olan fiziksel merdivenler; Zuhruf 43:33, Meâric 70:3 |
| لَيْسَ عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ | Fiziksel bedensel engel, topallık | Cihad, savaşa katılma veya toplumsal muaşeret ortamlarında yükümlülüğü hafifleten meşru bedensel mazeret; Nûr 24:61, Fetih 48:17 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsra ve Miraç hadisesi, Allah'ın mekândan münezzeh oluşu | Peygamber'in bedenen mi ruhen mi uruc ettiği ve Allah'a 'yükselme' tabirinin cismani bir yöneliş değil manevi mertebe oluşu | Mekânsal yer değiştirmeden aşkınlık ve manevi kurbiyet derecelerine doğru soyutlanma |
| Fıkıh | Mazeretler ve teklifin sınırları bahsi | Yürüme engeli ve topallığın cihada katılma, hac, cemaat namazı gibi mükellefiyetlerde sorumluluğu düşürmesi | Hukuki sorumluluğun bedensel imkânla orantılı kılınması |
| Tefsir | Kozmik varlıkların hareketi ve zaman izafiyeti | Meleklerin ve emirlerin yükseldiği mearic yollarının uzunluğu ve bir günün bin ya da elli bin yıla denk oluşunun izahı | Uzay-zaman eğriliği, gök katmanları ve basamaklı varlık hiyerarşisi |
| Hadis | Gece ibadeti, amellerin arzı ve miraç rivayetleri | Gündüz ve gece meleklerinin nöbet değişimi sırasında kulların amellerini Allah'a yükseltmesi | Amellerin ve duaların belirli vakitlerde basamaklı kabul kapılarına intikali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve ilahi huzura yöneliş | Meratib ve urûc | Kulun amellerinin ve idrakinin kademe kademe tekamül ederek Allah'a yükselmesi | İbadet ve dualar anlık boşlukta kalmaz; melekler vasıtasıyla basamaklı ilahi nizamda yukarı iletilir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel evren, uzay geometrisi ve eğri hareket | Kavisli geodezik hatlar | Maddenin ve ışığın kütleçekim alanlarında doğrusal değil eğri yollar izleyerek intikali | Evrende dikey hareketler düz çizgisel değil, kavisli ve basamaklı potansiyel eğrileri üzerinden gerçekleşir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki adalet ve dezavantajlı fertlerin korunması | Pozitif ayrımcılık ve mazeret hukuku | Bedensel engeli bulunan bireylerin ağır mükellefiyetlerden muaf tutulması | Devlet, vatandaşlarının fiziki asimetrilerini gözeterek teklif ve vazife dağılımında adil bir denge kurar. | Kesin |
| İktisadi | Sınıfsal kademeler ve refah araçlarına tırmanış | Merdiven ve erişim yolları | Zenginliğin dikey hiyerarşi ve kibir vesilesi yapılmasının engellenmesi | Zuhruf 43:33 bağlamında maddi basamakların mutlak üstünlük ölçüsü olamayacağı, aşamalı paylaşımın esas olduğu belirtilir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Helisel / spiral hareket ve potansiyel basamakları | Parçacıkların veya elektromanyetik dalgaların dik bir çizgi yerine spiral yörüngeler çizerek enerji seviyeleri arasında sıçraması ve yükselmesi yapısıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal hareketlilik ve merhaleli statü intikali | Bireyin veya toplumun doğrudan ve sıçramalı değil, kurumsal basamakları, adaptasyon eğrilerini ve meşru aşamaları katederek dikey hareketlilik kazanmasıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bedensel bir sakatlık olan 'topallık' ile sınırlandırmak ya da Miraç hadisesini mekanik bir roket uçuşu gibi salt geometrik bir dikey çıkış sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, evrenin dokusundaki kavisli intikal yollarını, melekût âleminin kademeli hiyerarşisini, zamanın izafiyetini ve aynı zamanda yeryüzündeki bedensel zaaflara gösterilen ilahi rahmeti kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kozmik ayetlerdeki 'urûc' fiillerini düz çizgisel bir yer değiştirme zannederek ayetlerin işaret ettiği uzay-zaman eğriliğini, dereceli intikali ve fıkıhtaki mazeret felsefesini kavrayamamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yer ve gök arasındaki ilişkinin statik ve doğrudan değil, yollar, basamaklar ve kavisli intikaller üzerinden işleyen dinamik bir nizama bağlı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik süreçleri anlatan ayetlerde (Secde, Sebe, Hadîd), meleklerin ve emrin iniş-çıkışını bildiren surelerde (Meâric, Hicr) ve mükellefiyet sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde (Nûr, Fetih). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yükselmenin daima düz ve engelsiz bir hat gerektirdiği zannını yıkar; gerek varlıkta gerekse insani eylemde kavislerin, basamakların ve fiziki eksikliklerin ilahi yasaya aykırı olmadığını gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyaktaki veya yoldaki eğrilik sebebiyle bir tarafa meylederek adım atmak, kıvrılarak yükselen yollardan veya basamaklardan tırmanmak.
- Soyut anlamVarlığın alt mertebeden üst mertebeye doğrudan değil, kademeli, kavisli ve belirli intikal basamaklarını aşarak yükselmesi.
- Sistematik karşılıkKozmolojide kavisli yörüngeler ve potansiyel basamakları, teolojide amellerin ve ruhların dereceli tekamülü, fıkıhta ise yapısal sınırların meşru mazeret oluşturması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel, kökün ifade ettiği hareketi iki bileşenli bir helis ve basamak integrali olarak sembolize eder. terimi açısal frekans ile yatay düzlemdeki kavisli, meyledici ve dairesel hareketi; ise dikey eksendeki yükseliş hızını gösterir. fonksiyonu bu yükselişin tek parça ve anlık değil, biçimindeki ayrık basamaklar ve mertebeler toplamı ( adet kademe) boyunca katedildiğini temsil eder. Böylece kökün hem meyil/kavis karakteri hem de basamaklı yükseliş yapısı formüle edilmiştir.