ليل

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ل-ي-لالصيغ: ١٧ · الجذور المجاورة: ٨٧ · الآيات: ٨١ · السور: ٤٩؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».قمرولجاللَّيْلُلَيْلَةٍليلنهروَاللَّيْلِلَيْلَةُشمسعقلسخرجعلاللَّيْلِلَيْلًاسجد

الجذرالصيغ ١٧الآيات ٨١السور ٤٩المجاورة ٨٧

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

ليل

ل - ي - ل

جذر
  • الورود: ٩٢
  • الآيات: ٨١
  • الصيغ: ١٧
  • المعاجم: ١١

Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündüz“ demektir. Leyl gece anlamında, “nehar“ ile birlikte kullanılmasına rağmen “leyle“ ile “nehar“ birlikte kullanılmamıştır. “leyl“ cins isim ise “te“ tefrid için kullnılmıştır. Bir gece kastedilmiş olur. “Leyl“ müfred için ise o zaman “te“ çoğul için kulanılır ve buradaki anlamı kadir geceleri olur. O zaman bir gece değil birçok geceleri içermiş olur. İnzalin manası da lafzi inzal yerine, mana inzaline dönüşür.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١١)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündüz“ demektir. Leyl gece anlamında, “nehar“ ile birlikte kullanılmasına rağmen “leyle“ ile “nehar“ birlikte kullanılmamıştır. “leyl“ cins isim ise “te“ tefrid için kullnılmıştır. Bir gece kastedilmiş olur. “Leyl“ müfred için ise o zaman “te“ çoğul için kulanılır ve buradaki anlamı kadir geceleri olur. O zaman bir gece değil birçok geceleri içermiş olur. İnzalin manası da lafzi inzal yerine, mana inzaline dönüşür.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨بلا ترجمةالحروف: ١٨٬٢٧٧
باب الّلفيف من الّلام لو،لا، لن، لولا إمّالا، لي، ألا، إلاّ، الألاء، لأي، ل أ ل أ، إلى، أيل، لام الاستغاثة، ألل، يلل، ليل، لوي، ولي، ويل، وأل أول، لات، أولى، أولاء، أولو، أولات مستعملات لو: لو: حرفُ أمنيّة، كقولك: لو قَدِم زيدٌ، "لو أنّ لنا كَرَّةً" فهذا قد يُكْتَفَى به عن الجواب. وقد تكون لو موقوفةً بين نَفْيٍ وأُمْنيّة إذا وُصِلَتْ ب لا. كقولك: لولا أكرمتني، أي: لم تُكرمني، ولا يكون جواب لو
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٠٠
الليلُ واحد بمعنى جَمْع، وواحِدته ليلةٌ مثل تمرةٍ ونمرٍ. وقد جُمِع على ليالٍ زادوا فيها الياءَ على غير قياس. ونظيره أهلٌ وأهالٌ. ويقال: كان الأصل فيها لَيلاةٌ فحذفت، لأنَّ تصغيرَها لُيَيْلَية. وليلٌ ألْيَلٌ: شديدُ الظلمة. قال الفرزدق: والليلُ مُخْتَلِطَ الغَياطِلِ أَلْيَلُ وليلةٌ لَيْلاءُ وليلٌ لائلٌ، مثل قولك شِعْرٌ شاعرٌ في التأكيد. الكسائي: عاملتُهُ مُلايَلَةً، كما تقول: مُياوَمَةً من اليوم.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٧٢٬٠٨٢
باب لفيف حرف اللام لام ، لو ، لا ، لات ، إمالا ، ألا ، إلا ، إلى ، لي ، ألى ، ألا ، آل ، أل ، ليل ، لوى ، ولى ، أول ، أيلول ، إيليا ، ولول ، تلو نَبدأ أولاً بالحروف التي جاءت لمعانٍ من باب اللاّم لحاجة الناس إلى معرفتها ، فمنها : لام : اللام التي توصل بها الأسماء ، والأفعال ، ولها معانٍ شتّى ، فمنها : لام الملك كقولك : هذا المالُ لِزيد ، وهذا الفرسُ لِعَمرو . ومن النحويين من يُسَمِّيها لام
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٦٥٥
(باب اللام والياء وما يثلثهما) (ليا) اللام والياء والألف، يقال إنَّه شيءٌ من النَّبْت. يقولون: اللِّيَاء: شيءٌ كالحِمَّص شديدُ البياض. يقال للمرأة: كأنَّها لِيَاءة. (ليت) اللام والياء والتاء كلمتانِ لا تنقاسان([1]): إحداهما: اللِّيت: صَفْحة العُنق، وهما لِيتانِ. والأخرى اللَّيْت، وهو النَّقْص. يقال: لاتَه يَلِيتُه: نَقَصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً﴾ [الحجرات 14].
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٧
- يقال: ليل وليلة، وجمعها: ليال وليائل وليلات، وقيل: ليل أليل، وليلة ليلاء. وقيل: أصل ليلة ليلاة بدليل تصغيرها على لييلة، وجمعها على ليال. قال الله تعالى: ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿والليل إذا يغشى﴾ [الليل/1]، ﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة﴾ [الأعراف/142]، ﴿إنا أنزلناه في ليلة القدر﴾ [القدر/1]، ﴿والفجر * وليال عشر﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿ثلاث ليال سويا﴾ [مريم/10].
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬١٥٢
اللَّيْلُ: عقيب النهار ومَبْدَؤُه من غروب الشمس. التهذيب: اللَّيْلُ ضد النهار واللَّيْلُ ظلام الليل والنهارُ الضِّياءُ، فإِذا أَفرَدْت أَحدهما من الآخر قلت ليلة يوم، وتصغير ليلةٍ لُيَيْلِيَةٌ، أَخرجوا الياء الأَخيرة من مَخْرَجها في الليالي، يقول بعضهم: إِنما كان أَصل تأْسيس بِنائها لَيْلاً مقصور، وقال الفراء: ليلة كانت في الأَصل لَيْلِية، ولذلك صغِّرت لُيَيْلِيَة، ومثلها الكَيْكَةُ البَيْضة كانت
رابط المدخل

اللَّيْلُ: عقيب النهار ومَبْدَؤُه من غروب الشمس. التهذيب: اللَّيْلُ ضد النهار واللَّيْلُ ظلام الليل والنهارُ الضِّياءُ، فإِذا أَفرَدْت أَحدهما من الآخر قلت ليلة يوم، وتصغير ليلةٍ لُيَيْلِيَةٌ، أَخرجوا الياء الأَخيرة من مَخْرَجها في الليالي، يقول بعضهم: إِنما كان أَصل تأْسيس بِنائها لَيْلاً مقصور، وقال الفراء: ليلة كانت في الأَصل لَيْلِية، ولذلك صغِّرت لُيَيْلِيَة، ومثلها الكَيْكَةُ البَيْضة كانت في الأَصل كَيْكِية، وجمعها الكَياكي. أَبو الهيثم: النَّهار اسم وهو ضدُّ الليل، والنهارُ اسم لكل يوم، واللَّيْل اسم لكل ليلة، لا يقال نَهار ونَهاران ولا ليل ولَيْلان، إِنما واحد النهار يوم وتثنيته يومان وجمعه أَيام، وضدّ اليوم ليلة وجمعها لَيال، وكان الواحد لَيْلاة في الأَصل، يدلُّ على ذلك جمعهم إِياها اللَّيالي وتصغيرهم إِياها لُيَيْلِيَة، قال: وربما وضعت العرب النهار في موضع اليوم فيجمعونه حينئذ نُهُر؛ وقال دُرَيْد بن الصِّمَّة: وَغارة بين اليوم والليلِ فَلْتَةً، تَدارَكْتُها وَحْدي بسِيدٍ عَمَرَّد فقال: بين اليوم والليلِ، وكان حقُّه بين اليوم والليلة لأَن الليلة ضدّ اليوم واليوم ضد الليلة، وإِنما الليلة ضد النهار كأَنه قال بين النهار وبين الليل، والعرب تستَجِيز في كلامها: تعالى النهارُ، في معنى تعالى اليوم. قال ابن سيده: فأَما ما حكاه سيبويه من قولهم سير عليه لَيْلٌ، وهم يريدون ليل طويل، فإِنما حذف الصفة لما دل من الحال على موضعها، واحدته لَيلة والجمع لَيالٍ على غير قياس، توهَّموا واحدته لَيْلاة، ونظيره مَلامِح ونحوها مما حكاه سيبويه، وتصغيرها لُيَيْلِيَة، شذّ التحقير كما شذّ التكسير؛ هذا مذهب سيبويه في كل ذلك، وحكى ابن الأَعرابي لَيْلاة؛ وأَنشد:في كلِّ يَوْمٍ ما وكلِّ لَيْلاهْ حتى يقولَ كلُّ راءٍ إِذ رَاهْ: يا وَيْحَهُ من جَمَلٍ ما أَشْقاهْ وحكى الكسائي: لَيايِل جمع لَيْلة، وهو شاذ؛ وأَنشد ابن بري للكميت: جَمَعْتُك والبَدْرَ بنَ عائشةَ الذي أَضاءتْ به مُسْحَنْكِكاتُ اللَّيَايِل الجوهري: الليل واحد بمعنى جمع، وواحده ليلة مثل تَمْرة وتَمْر، وقد جمع على لَيالٍ فزادوا فيه الياء على غير قياس، قال: ونظيره أَهل وأَهالٍ، ويقال: كأَنَّ الأَصل فيها لَيْلاة فحذفت. واللَّيْنُ: اللَّيْل على البدل؛ حكاه يعقوب؛ وأَنشد: بَناتُ وُطَّاءٍ على خَدِّ اللَّيْنْ، لا يَشْتَكِينَ عَمَلاً ما أَنْقَيْنْ، ما دامَ مُخٌّ في سُلامَى أَو عَيْنْ قال ابن سيده: هكذا أَنشده يعقوب في البدل ورواه غيره: بَناتُ وُطّاءٍ على خَدّ اللَّيْلْ لأُمِّ مَنْ لم يَتَّخِذْهُنَّ الوَيْلْ وليلة لَيْلاءُ ولَيْلى: طويلة شديدة صعبة، وقيل: هي أَشد لَيالي الشهر ظلمة، وبه سميت المرأَة ليلى، وقيل: اللَّيْلاء ليلة ثلاثين، ولَيْلٌ أَلْيَلُ ولائلٌ ومُلَيَّلٌ كذلك، قال: وأَظنهم أَرادوا بِمُلَيَّل الكثرة كأَنهم توهَّموا لُيِّل أَي ضُعِّف ليالي؛ قال عمرو بن شَأْس: وكان مجُودٌ كالجَلامِيدِ بعدَما مَضى نصفُ لَيْلٍ، بعد لَيْلٍ مُلَيَّلِ (* قوله «وكان مجود» هكذا في الأصل). التهذيب: الليث تقول العرب هذه لَيْلةٌ لَيْلاءُ إِذا اشتدَّت ظُلمتها، ولَيْلٌ أَلْيَل. وأَنشد للكُميت: ولَيْلهم الأَليَل؛ قال: وهذا في ضرورة الشعر وأَما في الكلام فلَيْلاء. وليلٌ أَلْيَلُ: شديد الظلمة؛ قال الفرزدق: قالوا وخاثِرُهُ يُرَدُّ عليهمُ، والليلُ مُخْتَلِطُ الغَياطِلِ أَلْيَلُ ولَيْلٌ أَليَلُ: مثل يَوْم أَيْوَمُ. وأَلالَ القومُ وأَليَلوا: دخلوا في الليل. ولايَلْتُه مُلايَلةً ولِيالاً: استأْجرته لليلة؛ عن اللحياني. وعامَله مُلايَلةً: من الليل، كما تقول مُياوَمة من اليوم. النضر: أَلْيَلْتُ صِرْت في الليل؛ وقال في قوله: لَسْتُ بِلَيْلِيٍّ ولكِنِّي نَهِرْ يقول: أَسير بالنهار ولا أَستطيع سُرى الليل. قال: وإِلى نصف النهار تقول فعلتُ الليلةَ، وإِذا زالت الشمس قلتَ فعلتُ البارحةَ لِلَّيْلةِ التي قد مضت. أَبو زيد: العرب تقول رأَيت الليلةَ في منامي مُذْ غُدْوةٍ إِلى زَوال الشمس، فإِذا زالت قالوا رأَيت البارحةَ في منامي، قال: ويقال تَقْدَمُ الإِبلُ هذه الليلةَ التي في السماء إِنما تعني أَقربَ الليلي من يومك، وهي الليلةُ التي تليه. وقال أَبو مالك: الهِلالُ في هذه الليلةِ التي في السماء يعني الليلةَ التي تدخلها، يُتَكَلَّم بهذا في النهار. ابن السكيت: يقال لِلَيْلة ثمانٍ وعشرين الدَّعْجاءُ، ولليلة تسعٍ وعشرين الدَّهماءُ، ولليلة الثلاثين اللَّيْلاءُ، وذلك أَظلمها، وليلةٌ ليْلاءُ؛ أَنشد ابن بري: كم ليلةٍ لَيْلاءَ مُلْبِسة الدُّجَى أُفْقَ السماء سَرَيْت غير مُهَيَّب واللَّيْلُ: الذكَر والأُنثى جميعاً من الحُبارَى، ويقال: هو فَرْخُهما، وكذلك فَرْخ الكَرَوان؛ وقول الفرزدق: والشَّيْب ينْهَضُ في الشَّبابِ، كأَنه لَيْلٌ يَصِيحُ بِجانِبَيْهِ نَهارُ قيل: عنى باللَّيْل فَرْخَ الكَرَوان أَو الحُبارَى، وبالنَّهار فرخ القَطاة، فحُكِيَ ذلك ليونس فقال: اللَّيْل ليلُكم والنَّهار نَهاركم هذا. الجوهري: وذكر قوم أَن اللَّيْل ولد الكَروان، والنَّهار ولد الحُبارى، قال: وقد جاء في ذلك في بعض الأَشعار، قال: وذكر الأَصمعي في كتاب الفَرْقِ النَّهارَ ولم يذكُر الليلَ؛ قال ابن بري: الشعر الذي عَناه الجوهريُّ بقوله وقد جاء ذلك في بعض الأَشعار هو قول الشاعر: أَكَلْتُ النَّهارَ بنِصْفِ النَّهار، ولَيْلاً أَكَلْتُ بليلٍ بَهِيم وأُمُّ لَيْلى: الخمرُ السَّوْداء؛ عن أَبي حنيفة. التهذيب: وأُم ليلى الخمر، ولم يقيِّدها بلون، قال: وليلى هي النَّشْوَةُ، وهو ابتداءُ السُّكْر. وحَرَّةُ لَيْلى: معروفة في البادية وهي إِحْدَى الحِرَار. ولَيْلى: من أَسماء النساء؛ قال الجوهري: هو اسم امرأَة، والجمع لَيَالي؛ قال الراجز: لم أَرَ في صَواحِبِ النِّعالِ، اللاَّبِساتِ البُدَّنِ الحَوَالي، شِبْهاً لِلَيْلى خِيرةِ اللَّيَالي قال ابن بري: يقال لَيْلى من أَسماء الخمرة، وبها سميت المرأَة؛ قال: وقال الجوهري وجمعه ليالي، قال: وصوابه والجمع لَيالٍ. ويقال للْمُضَعَّفِ والمُحَمَّقِ: أَبو لَيْلى. قال الأَخفش علي بن سليمان: الذي صح عنده أَن معاوية بن يزيد كان يُكْنى أَبا لَيْلى؛ وقد قال ابن همام السَّلُولِيّ: إِنِّي أَرَى فِتْنةً تَغْلي مَرَاجِلُها، والمُلْكُ بعد أَبي لَيْلى لمن غَلَبا قال: ويحكى أَن معاوية هذا لما دُفِن قام مَرْوان بن الحَكَم على قبره ثم قال: أَتَدْرُون مَن دفنتم؟ قالوا: معاوية فقال: هذا أَبو ليلى؛ فقال أَزْنَمُ الفَزَارِي: لا تخْدَعَنَّ بآباءٍ ونِسْبَتِها، فالمُلْكُ بعدَ أَبي لَيْلى لمن غَلَبا وقال المدايني: يقال إِنَّ القُرَشِيَّ إِذا كان ضعيفاً يقال له أَبو لَيْلى، وإِنما ضعف معاوية لأَنَّ وِلايته كانت ثلاثة أَشهر؛ قال: وأَما عثمان بن عفان، رضي الله عنه، فيقال له أَبو لَيْلى لأَنَّ له ابنة يقال لها لَيْلى، ولما قتل قال بعض الناس: إِنِّي أَرَى فتنةً تَغْلي مَراجِلُها، والمُلْكُ بعد أَبي لَيْلى لِمن غَلَبا قال: ويقال أَبو لَيْلى أَيضاً كُنْيةُ الذكَر؛ قال نوفل بن ضمرة الضَّمْري: إِذا ما لَيْلِي ادْجَوْجَى، رَماني أَبو لَيْلى بِمُخْزِيةٍ وعَارِ ولَيْلٌ ولَيْلى: موضعان؛ وقول النابغة: ما اضْطَرَّك الحِرْزُ من لَيْلى إِلى بَرَد تَخْتارُه مَعْقِلاً عن جُشِّ أَعْيارِ (* قوله «وقول النابغة ما اضطرك إلخ» كذا بالأصل هنا، وفي مادة جشش وفي ياقوت هنا ومادة برد: قال بدر بن حزان). يروى: من لَيْلٍ ومن لَيْلى.

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٧
* ل ي ل * * اللَّيْلُ * واحد بمعنى جمع وواحدته * لَيْلَةٌ * مثل تمْرَةِ وتَمْرٍ وقد جُمع على * لَيَالٍ * فزادوا فيه الياء على غير قياس ونظيره أهل وأهال وليل * ألْيُل * شديد الظُّلمة وليلة * لَيْلاءُ * وليل * لاَئِلٌ * مثل شِعْر شاعر في التأكيد وعامله * مُلايَلَةً * مثل مُياومة
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٩٤٩
الليل: ضد النهار معروف، والليلاه أصله، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد: في كل يوم ما وكل ليلاه حتى يقول كل راء إذ راه يا ويحه من جمل ما أشقاه وحده من مغرب الشمس إلى طلوع الفجر الصادق، أو إلى طلوع الشمس، وتصغيره لييلة أخرجوا الياء الأخيرة من مخرجها في الليالي، وقال الفراء: ليلة كانت في الأصل ليلية ولذلك صغرت لييلية ومثلها الكيكة للبيضة، كانت في الأصل كيكية، وجمعها الكياكي، ج: ليال على
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٢٣
لَيْلٌ لَيْلٌ ذ : see نَهَارٌ. ― -b2- بَنَاتُ اللَّيْلِ Wishes: (T, TA in art. بنى:) and anxieties. (TA ibid.) ― -b3- اِبْنُ اللَّيْلِ The thief, or robber: (T in art. بنى:) and the wayfarer, or traveller. (Er-Rلghib in TA in that art.) ― -b4- أَخُو اللَّيْلِ A nightfarer: see a verse cited voce عَدَسَ. لَيْلَةٌ لَيْلَةٌ ذ A night-journey, or night's journey. ― -b2- رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ فِى
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨١٨
لَالَ لَالَ ( y ) a. III, Hired for the night. لَيْل لَيْل 1 , a. Night, night-time. لَيْلَة لَيْلَة 1t , ( pl. reg. , a. لِيالٍ , لَيَائِل [ لَيَاْئِلُ 46 ]), Night. b. see 14 . لَيْلَى لَيْلَى 1ya , a. Leila ( woman't name ). لَيْلِيّ 1yi , Of night, nocturnal; nightly. أَلْيَلُ 14 , Long & dark ( night ). لَاْيِل لَاْيِل 21 , a. see 14 . لَيْلَآءُ لَيْلَآءُ 42 , a. fem. of
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١٧)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٨٧ (الإجمالي: ٣١٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. نهر

    الآيات المشتركة: ٤٢ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…

  2. شمس

    الآيات المشتركة: ١٢ · Güneş demektir

  3. قمر

    الآيات المشتركة: ١٠ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  4. سخر

    الآيات المشتركة: ٨ · Sahr kayalık sahadır

  5. ولج

    الآيات المشتركة: ٥ · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir

  6. سبح

    الآيات المشتركة: ٩ · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…

  7. جعل

    الآيات المشتركة: ١٦ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  8. قوم

    الآيات المشتركة: ٢٢ · Hayvanların ön ayaklarına denir

  9. غشو

    الآيات المشتركة: ٥ · Örter

  10. سكن

    الآيات المشتركة: ٧ · “Sikkin” bıçak demektir

  11. سرمد

    الآيات المشتركة: ٢ · “Semed” simit, çeperi yuvarlak olan halkadır

  12. سجد

    الآيات المشتركة: ٧ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

الآيات التي ورد فيها(٨١)

  1. إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ …

    Gece

  2. … الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ …

    Gece

  3. تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

    Gece

  4. لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ

    Gece

  5. إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ

    Gece

  6. وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

    Gece

  7. إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ

    Gece

  8. … اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

    Gece

  9. … رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا …

    Gece

  10. وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ

    Gece

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökليل
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef ve simetrik yapı
Bağlamsal Yakın Köklerظلم, غسق, دجا, سكن
Zıt Kökنهر
Çekirdek Özet 1Işığın çekilmesiyle yeryüzünü bürüyen, hareketi durultup örten karanlık ve sükûn vakti
Çekirdek Özet 2Kozmik bir ayet, dinlenme örtüsü, tefekkür, vahiy ve münacat için tayin edilmiş feyizli evre
Çekirdek Özet 3Varlık döngüsünde yayılma ve saçılmayı dengeleyen toplayıcı, koruyucu ve içe döndürücü nizam
Kritik Hata RiskiGeceyi salt üretimsiz bir boşluk veya şeytani bir karanlık sayıp tefekkür ve sükûn boyutunu yok saymak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ليBükülme, sarkma, yayılma, gevşeme ve örtme hareketini temsil eder; لوي, لين, ليس, ليت köklerinde de görüldüğü üzere sertliğin kırılması, esneme ve yönelme durumudur.لBaştaki yöneltici ve sınırlayıcı unsuru sona da taşıyarak sarkma ve örtme hareketini iki uçtan bağlamış; karanlığı yeryüzünü bütünüyle kuşatan, döngüsel ve durağan bir zaman kabuğuna dönüştürmüştür.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaHareketi sevk eden, sınır çizen ve kuşatan iradi yöneliş.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaKudretin icrası, örtünün yeryüzüne doğru fiilen yayılması ve uzanması.
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaUzanıp yayılan örtüyü nihai bir hatta bağlayan, sükûnu sabitleyen sınır.
ليلKuşatıcı değnekler arasında uzanan örtüİki sınır arasında yayılarak yeryüzündeki tüm hareketleri toplayan, saran ve durultan kozmik örtüleme hareketi.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGüneş diskinin batı ufkunda kaybolmasıyla başlayıp tan yerinin ağarmasına kadar süren, ışığın el çekip yerini serinlik, koyuluk ve sükûnete bıraktığı fiziksel zaman dilimi.
Cahiliye şiiri kullanımıDüreyd b. es-Sımme bir beytinde gündüz ile gece arasındaki baskını anarken kökü şu lafızla kaydeder: وَغارة بين اليوم والليلِ فَلْتَةً
Erken Arapça kullanımZifiri ve katran gibi koyu geceler için ليلة ليلاء veya ليل أليل terkipleri kullanılmış; göçebelerin sıcaktan kaçınmak için geceleyin yola koyulması (isra) ve gecenin bir sığınak yahut perde edinilmesi yaygın bir pratik olmuştur.

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami diller ailesinde bu kök, Proto-Semitik *layl- / *laylay- ortak kök biçimiyle en eski ve kararlı tabakalardan birini teşkil eder. İbranicede layla (לַיְלָה), Ârâmîce ve Süryanicede lelyā (ܠܠܝܐ), Ugarit dilinde ll, Ge'ez dilinde lelit ve Akadcada mūšu yanında ikincil biçimlerde izlenen bu yapı, kök düzeyinde doğrudan ışığın yokluğuyla gelen serinleme, kararma ve örtünme durumuna işaret eder. Sami dil havzasında gündüz ile gece arasındaki zıtlık, yalnızca bir zaman hesabı değil, aynı zamanda varlığın zahir ve batın kutuplarını temsil eden köklü bir semantik matristir. Arapçada ليل kökü, bu kadim kök biçimini hem fonetik dengesiyle korumuş hem de sükûn, örtü (libas) ve manevi yükseliş zeminine bağlayarak en gelişmiş semantik çerçevesine ulaştırmıştır.

درجة الثقة Kesin

المصدر Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith Syriac Dictionary.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönليل / ليلةGündüz aydınlığının karşıtı olarak karanlığın çökmesi, sükûnetin yayılması ve nesnelerin dış hatlarının örtülmesi.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiProto-Semitik *layl-, İbranice לַיְלָה, Süryanice ܠܠܝܐBütün merkezi Sami dillerinde aynı ses ve anlam değeriyle korunan ortak miras.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik çeper paralellikleriÇad ve Doğu Kuşitik dillerinde karanlık/gece bildiren bazı köklerle tipolojik benzerlikler.Muhtemel

المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ليلAnlamlıGece, örtünme vaktiIşığın çekilip yeryüzünü karanlık ve sükûnetin kaplaması hali.Kur'an'da geçer, hedef kök
لليKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
يللAnlamlıDişlerin içe meyletmesiDişlerin ağız boşluğuna doğru eğik ve birbirine bitişik durması hali.Kur'an'da geçmez, Kitâbü'l-ʿAyn'da müsta'meldir

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ليلMerkezKozmik zaman ve örtüIşığın çekilmesiyle oluşan nesnel zaman aralığı ve sükûn evresidir.Yaratılış nizamında gündüzün karşıtı olan fıtri dinlenme ve tefekkür vaktidir.
ظلمKomşuKaranlık ve ışıksızlıkليل tabii bir zaman dilimiyken, ظلم ışığın tamamen yokluğunu ve haddi aşmayı anlatır.Fiziksel ışıksızlıktan ziyade hakkın zayi edilmesi ve cehalet karanlığıyla birleşir.
غسقKomşuZifiri karanlıkليل tüm süreyi kapsarken, غسق gecenin en koyulaştığı, soğuduğu ilk anı belirtir.Gecenin başlangıcındaki yoğun ve ürpertici karanlık yoğunlaşmasıdır.
سكنKomşuDurgunluk ve yatışmaليل sükûnun vaktini ve örtüsünü, سكن ise hareketin fiilen durmasını kurar.Gecenin insana ve tabiata sağladığı psikolojik ve biyolojik yatışmadır.
نهرZıtYarılma, aydınlık, gündüzليل toplayıp örterken, نهر yarıp fışkırtır, aydınlatır ve hareketi dağıtır.Gecenin içe dönük sükûnetine karşı dışa dönük faaliyet ve akış ortamıdır.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaليلGeceGüneşin batışından doğuşuna kadar süren örtücü zaman dilimi.Kesin
LatincenoxGece, karanlık, uykuGecenin hem astronomik vaktini hem de getirdiği derin uyku ve dinginliği karşılar.Kesin
İngilizcenightGeceGünün karanlık saatlerini karşılar; ancak sükûn ve manevi örtü boyutunu çoğunlukla dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaNachtGeceAstronomik karanlık ve dinlenme evresini ifade eder; vahiy ve ibadet çağrışımları zayıftır.Güçlü
FransızcanuitGeceKaranlık ve istirahat dönemini gösterir; Arapçadaki kozmik nizam ve feyiz boyutunu tam vermez.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Historique de la Langue Française.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
اللَّيْلِKozmik ayet ve nizam döngüsüGece ile gündüzün birbiri ardınca gelişi, evrendeki ilahi kudret delili bağlamı (Bakara 2:164, Yâsîn 36:37).
لَيْلَةُ الْقَدْرِ / لَيْلَةً مُبَارَكَةًVahiy, takdir ve feyiz vaktiKur'an'ın indirildiği, ilahi hükümlerin tefrik edildiği mübarek zaman kesiti (Kadir 97:1, Duhân 44:3).
اللَّيْلِ (سَكَنًا / لِبَاسًا)Fıtri istirahat, sükûn ve biyolojik örtüİnsanın yorgunluğunu gidermesi ve bedenin yenilenmesi için yaratılan dinlenme örtüsü (En'âm 6:96, Nebe 78:10).
لَيْلًا (قُمِ اللَّيْلَ / وَبِاللَّيْلِ)İbadet, teheccüd ve münacat evresiGündüzün meşgalesinden sıyrılarak ihlasla rabbe yönelme ve dua vakti (İsrâ 17:79, Müzzemmil 73:2).
لَيَالٍManevi arınma, nefis terbiyesi ve süre tayiniHz. Musa'nın kırk gecelik miyadı veya Zekeriyya'nın sükût süresi gibi ibadet dönemleri (Bakara 2:51, Meryem 19:10, Fecr 89:2).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamDelil-i nizam ve hudûsGece ve gündüzün ardışıklığı üzerinden âlemin sonradan yaratılışı ve mutlak failin birliği.Tabiat kanunlarının kör bir tesadüf değil, dakik bir ilahi takdir oluşu.
Fıkıhİbadet vakitlerinin tespitiAkşam, yatsı, teheccüd, sahur, iftar sınırları ile itikaf ve orucun geceyle olan fıkhî hükümleri.İbadetlerin ifası için güneşin batışıyla başlayan hukuki zaman dilimi.
Tefsirİstiare ve temsil katmanıGecenin gaflet, cehalet veya küfür; gündüzün ise risalet, hidayet ve basiret olarak mecazlaştırılması.Maddi karanlıktan manevi aydınlığa geçişin ontolojik arka planı.
HadisNüzul-i ilahi ve teheccüdGecenin son üçte birinde duaların icabeti ve Peygamber'in gece ibadetindeki tavsiyeleri.Rahmet kapılarının açıldığı en samimi ve gizli yöneliş zamanı.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniHalvet ve teheccüdMünacat zeminiRiyadan uzaklaşmaDış dünyanın uyarımını keserek kulu doğrudan ilahi hitapla baş başa bırakır.Kesin
İlmiAstronomik gözlem ve biyolojiGözlem ve sirkadiyen ritimBiyolojik restorasyonSemanın incelenmesi ile canlı metabolizmasının hormonal ve hücresel onarımı.Kesin
SiyasiAsayiş ve emniyetTeyakkuz ortamıKamu güvenliğini sağlamaKamusal hayatın durulduğu anda devletin koruma ve istihbarat kalkanı kurması.Güçlü
İktisadiÜretim döngüsü ve dinlenmeTüketim ve emek molasıİş gücünü yenilemeSermaye ve emek hareketlerinin durulması, ertesi güne fıtri hazırlık yapılması.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPeriyodik fonksiyonun dip dalgası (trough) ve entropi dengelenmesiSinüzoidal döngüde enerjinin çekildiği, sistemin soğuyup kararlı hale geldiği ve termodinamik dengenin korunduğu alt evredir.Kesin
Beşeri bilimlerPsikolojik içe dönme ve sosyal reküperasyonBireyin toplumsal rollerin getirdiği baskıdan sıyrılarak kendi öz benliğine döndüğü ve zihinsel onarım yaşadığı mahrem alandır.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiGeceyi salt yapay ışıklarla gündüze çevrilmesi gereken atıl bir zaman, kayıp bir süre veya sadece eğlence ve tekinsizlik vakti olarak görmek.
Kur'an içi daha geniş anlamGece bir nimet, bedeni ve ruhu kuşatan koruyucu bir örtü (libas), vahyin indiği feyiz kaynağı ve kainat nizamının vazgeçilmez sükûn direğidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataGece sükûnetinin bozulmasıyla insanın fıtri biyolojik dengesinin çökmesi, tefekkür ve gece ibadetinin terk edilerek ruhsal yabancılaşmanın derinleşmesi.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık tasavvurunda hayat sadece gündüzün dışa dönük çabasından ibaret değildir; gece, insanın kendini ve evreni derinden kavraması için gerekli içsel derinliği sağlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kevnî ayetlerde tevhid delili olarak zikredilen pasajlarda, gece ibadetini (teheccüd, kıyamü'l-leyl) emreden emirlerde ve Kadir gecesi bağlamındaki vahiy ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Aydınlığın mutlak iyi, karanlığın ise mutlak kötü olduğu şeklindeki düalist yanılgıyı yıkar; gecenin de ilahi bir rahmet, sükûn ve inşa alanı olduğunu ortaya koyar.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamGüneşin batmasıyla birlikte yeryüzünü kaplayan, varlıkların hatlarını belirsizleştirip hareketi durduran serin ve karanlık tabiat örtüsü.
  • Soyut anlamDağılmış zihni toparlayan, dışsal gürültüleri susturarak içsel idrake imkân veren sükûn, tefekkür ve manevi kurbiyet evresi.
  • Sistematik karşılıkNizamın devamı için gündüzün yayılmacı ve tüketici kinetik enerjisini dengeleyen, varlığı koruyucu ve tanzim edici potansiyel dinlenme kutbu.
  • LaTeX modeliΨ(t)=κ⋅(1−α(t))⋅σ
  • LaTeX açıklamasıFormülde Ψ(t) belirli bir t anındaki gece halinin toplam potansiyelini ve sükûn derinliğini temsil eder; κ varlığı bürüyen kuşatıcı örtü katsayısıdır; α(t) dışsal aydınlık ve uyaran düzeyini simgeleyen değişkendir (0≤α≤1 aralığında olup gün battığında sıfıra yaklaşarak örtüyü tam kılar); σ ise sistemin içe dönüş, dinlenme ve tefekkür katsayısını ifade eden sükûnet parametresidir. Model, dış uyaranların çekilmesiyle sükûnun azami seviyeye ulaştığı döngüsel evreyi matematiksel olarak betimler.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ل