ليل
ل - ي - ل
جذر- الورود: ٩٢
- الآيات: ٨١
- الصيغ: ١٧
- المعاجم: ١١
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündüz“ demektir. Leyl gece anlamında, “nehar“ ile birlikte kullanılmasına rağmen “leyle“ ile “nehar“ birlikte kullanılmamıştır. “leyl“ cins isim ise “te“ tefrid için kullnılmıştır. Bir gece kastedilmiş olur. “Leyl“ müfred için ise o zaman “te“ çoğul için kulanılır ve buradaki anlamı kadir geceleri olur. O zaman bir gece değil birçok geceleri içermiş olur. İnzalin manası da lafzi inzal yerine, mana inzaline dönüşür.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündüz“ demektir. Leyl gece anlamında, “nehar“ ile birlikte kullanılmasına rağmen “leyle“ ile “nehar“ birlikte kullanılmamıştır. “leyl“ cins isim ise “te“ tefrid için kullnılmıştır. Bir gece kastedilmiş olur. “Leyl“ müfred için ise o zaman “te“ çoğul için kulanılır ve buradaki anlamı kadir geceleri olur. O zaman bir gece değil birçok geceleri içermiş olur. İnzalin manası da lafzi inzal yerine, mana inzaline dönüşür.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨بلا ترجمةالحروف: ١٨٬٢٧٧باب الّلفيف من الّلام
لو،لا، لن، لولا إمّالا، لي، ألا، إلاّ، الألاء، لأي، ل أ ل أ، إلى، أيل، لام الاستغاثة، ألل، يلل، ليل، لوي، ولي، ويل، وأل أول، لات، أولى، أولاء، أولو، أولات مستعملات
لو:
لو: حرفُ أمنيّة، كقولك: لو قَدِم زيدٌ، "لو أنّ لنا كَرَّةً" فهذا قد يُكْتَفَى به عن الجواب.
وقد تكون لو موقوفةً بين نَفْيٍ وأُمْنيّة إذا وُصِلَتْ ب لا. كقولك: لولا أكرمتني، أي: لم تُكرمني، ولا يكون جواب لو
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٠٠الليلُ واحد بمعنى جَمْع، وواحِدته ليلةٌ مثل تمرةٍ ونمرٍ. وقد جُمِع على ليالٍ زادوا فيها الياءَ على غير قياس. ونظيره أهلٌ وأهالٌ. ويقال: كان الأصل فيها لَيلاةٌ فحذفت، لأنَّ تصغيرَها لُيَيْلَية. وليلٌ ألْيَلٌ: شديدُ الظلمة. قال الفرزدق:
والليلُ مُخْتَلِطَ الغَياطِلِ أَلْيَلُ
وليلةٌ لَيْلاءُ وليلٌ لائلٌ، مثل قولك شِعْرٌ شاعرٌ في التأكيد. الكسائي: عاملتُهُ مُلايَلَةً، كما تقول: مُياوَمَةً من اليوم.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٧٢٬٠٨٢باب لفيف حرف اللام
لام ، لو ، لا ، لات ، إمالا ، ألا ، إلا ، إلى ، لي ، ألى ، ألا ، آل ، أل ، ليل ، لوى ، ولى ، أول ، أيلول ، إيليا ، ولول ، تلو
نَبدأ أولاً بالحروف التي جاءت لمعانٍ من باب اللاّم لحاجة الناس إلى معرفتها ، فمنها :
لام : اللام التي توصل بها الأسماء ، والأفعال ، ولها معانٍ شتّى ، فمنها :
لام الملك
كقولك : هذا المالُ لِزيد ، وهذا الفرسُ لِعَمرو .
ومن النحويين من يُسَمِّيها لام
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٦٥٥(باب اللام والياء وما يثلثهما)
(ليا) اللام والياء والألف، يقال إنَّه شيءٌ من النَّبْت. يقولون: اللِّيَاء: شيءٌ كالحِمَّص شديدُ البياض. يقال للمرأة: كأنَّها لِيَاءة.
(ليت) اللام والياء والتاء كلمتانِ لا تنقاسان([1]): إحداهما: اللِّيت: صَفْحة العُنق، وهما لِيتانِ. والأخرى اللَّيْت، وهو النَّقْص. يقال: لاتَه يَلِيتُه: نَقَصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً﴾ [الحجرات 14].
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٧- يقال: ليل وليلة، وجمعها: ليال وليائل وليلات، وقيل: ليل أليل، وليلة ليلاء. وقيل: أصل ليلة ليلاة بدليل تصغيرها على لييلة، وجمعها على ليال. قال الله تعالى: ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿والليل إذا يغشى﴾ [الليل/1]، ﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة﴾ [الأعراف/142]، ﴿إنا أنزلناه في ليلة القدر﴾ [القدر/1]، ﴿والفجر * وليال عشر﴾ [الفجر/1 - 2]، ﴿ثلاث ليال سويا﴾ [مريم/10].
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬١٥٢اللَّيْلُ: عقيب النهار ومَبْدَؤُه من غروب الشمس. التهذيب: اللَّيْلُ ضد النهار واللَّيْلُ ظلام الليل والنهارُ الضِّياءُ، فإِذا أَفرَدْت أَحدهما من الآخر قلت ليلة يوم، وتصغير ليلةٍ لُيَيْلِيَةٌ، أَخرجوا الياء الأَخيرة من مَخْرَجها في الليالي، يقول بعضهم: إِنما كان أَصل تأْسيس بِنائها لَيْلاً مقصور، وقال الفراء: ليلة كانت في الأَصل لَيْلِية، ولذلك صغِّرت لُيَيْلِيَة، ومثلها الكَيْكَةُ البَيْضة كانت
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٧* ل ي ل * * اللَّيْلُ * واحد بمعنى جمع وواحدته * لَيْلَةٌ * مثل تمْرَةِ وتَمْرٍ وقد جُمع على * لَيَالٍ * فزادوا فيه الياء على غير قياس ونظيره أهل وأهال وليل * ألْيُل * شديد الظُّلمة وليلة * لَيْلاءُ * وليل * لاَئِلٌ * مثل شِعْر شاعر في التأكيد وعامله * مُلايَلَةً * مثل مُياومة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٩٤٩الليل: ضد النهار معروف، والليلاه أصله، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد:
في كل يوم ما وكل ليلاه
حتى يقول كل راء إذ راه
يا ويحه من جمل ما أشقاه وحده من مغرب الشمس إلى طلوع الفجر الصادق، أو إلى طلوع الشمس، وتصغيره لييلة أخرجوا الياء الأخيرة من مخرجها في الليالي، وقال الفراء: ليلة كانت في الأصل ليلية ولذلك صغرت لييلية ومثلها الكيكة للبيضة، كانت في الأصل كيكية، وجمعها الكياكي، ج: ليال على
الليل: ضد النهار معروف، والليلاه أصله، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد: في كل يوم ما وكل ليلاه حتى يقول كل راء إذ راه يا ويحه من جمل ما أشقاه وحده من مغرب الشمس إلى طلوع الفجر الصادق، أو إلى طلوع الشمس، وتصغيره لييلة أخرجوا الياء الأخيرة من مخرجها في الليالي، وقال الفراء: ليلة كانت في الأصل ليلية ولذلك صغرت لييلية ومثلها الكيكة للبيضة، كانت في الأصل كيكية، وجمعها الكياكي، ج: ليال على غير قياس، توهموا واحدته ليلاه، ونظيره ملامح ونحوها مما حكاه سيبويه، وقد شذ التحقير كما شذ التكسير، قال أبو الهيثم: وكأن الواحد ليلاه في الأصل، يدل على ذلك جمعهم إياها الليالي، وتصغيرهم إياها لييلة، حكى الكسائي ليائل وهو شاذ، وأنشد ابن بري للكميت: جمعتك والبدر ابن عائشة الذي أضاءت به مسحنككات الليائل وقال الجوهري: الليل واحد بمعنى جمع، وواحده ليلة، مثل تمرة وتمر، وقد جمع على ليال فزادوا فيها الياء على غير قياس، ونظيره أهل وأهال، ويقال: كأن الأصل فيها ليلاه فحذفت. وليلة ليلاء، بالمد وتقصر: طويلة شديدة صعبة، أو هي أشد ليالي الشهر ظلمة، وبه سميت المرأة ليلى، وأنشد ابن بري:
كم ليلة ليلاء ملبسة الـدجـى أفق السماء سريت غير مهيب أو الليلاء: ليلة ثلاثين، والدهماء: ليلة تسع وعشرين، والدعجاء: ليلة ثمان وعشرين، قاله ابن السكيت. وليل أليل ولائل ومليل، كمعظم كذلك؛ أي شديد الظلمة، قال ابن سيده: وأظنهم أرادوا بمليل الكثرة، كأنهم توهموا ليل، قال عمرو بن شأس: وكان مجود كالجلاميد بعدمـا مضى نصف ليل بعد ليل مليل وقال الليث: تقول العرب: هذه ليلة ليلاء: إذا اشتدت ظلمتها، وليل أليل، وأنشد للكميت: ...... وليلهم الأليل قال: وهذا في ضرورة الشعر، وأما في الكلام فليلاء، قال الفرزدق: قالوا وخاثره يرد علـيهـم والليل مختلط الغياطل أليل وألالوا وأليلوا: دخلوا في الليل، وقال النضر: أليل: صار فيه. والليل: الذكر والأنثى جميعا من الحبارى، أو فرخها. كذلك فرخ الكروان، وقول الفرزدق: والشيب ينهض في الشباب كأنه ليل يصيح بجانـبـيه نـهـار قيل: عنى بالليل فرخ الكروان، أو الحبارى، وبالنهار: فرخ القطا فحكي ذلك ليونس، فقال: الليل ليلكم والنهار نهاركم هذا، وقال الجوهري: وذكر قوم أن الليل: ولد الكروان، والنهار: ولد الحبارى، قال: وقد جاء ذلك في بعض الأشعار، قال: وذكر الأصمعي - في كتاب الفرق -: النهار، ولم يذكر الليل، قال ابن بري: الشعر الذي عناه الجوهري بقوله: وقد جاء ذلك... إلخ، هو قول الشاعر: أكلت النهار بنصف النهار وليلا أكلت بليل بـهـيم الليل: سيف عرفجة بن سلامة الكندي كذا في النسخ، والصواب الكلبي من بني زهير، كما هو نص العباب، وفيه يقول: آتيك سلـمـى بـاطـلا والليل ذو الغريبين كمعي إن لم أعـجـل ضـربة ترقص بجمعكم وجمعي وأم ليلى: الخمر السوداء، عن أبي حنيفة، قال ابن بري: وبها سميت المرأة، ولم يقيدها ابن الأعرابي بلون، قال: وليلى: نشوتها، وهو بدء سكرها. ليلى من أسماء النساء، وفي الصحاح: اسم امرأة، ج: ليالي، قال الراجز: لم أر في صواحب النعال اللابسات البدن الحوالي شبها لليلى خيرة الليالي وحرة ليلى: بالبادية، وهي إحدى الحرار، قال الرماح بن ميادة: ألا ليت شعري هل أبيتن ليلة بحرة ليلى حيث ربتني أهلي
وابن ليلى المرماني، هكذا في النسخ، وفي بعضها المزين، وكله غلط، والصواب المزني، كما نص عليه ابن فهد والذهبي، قالا: إسناد حديثه مدني. وأبو ليلى الأشعري، روى عنه عامر بن لدين الأشعري إن صح الحديث. أبو ليلى الخزاعي، ذكره ابن حبان، وهو مجهول. أبو ليلى: النابغة الجعدي، اسمه قيس بن عبد الله بن عمرو، يقال: إنه أنشد النبي صلى الله تعالى عليه وسلم. أبو ليلى: عبد الرحمن بن كعب بن عمرو المازني، مات في أول خلافة عثمان، وهو أخو عبد الله. أبو ليلى الغفاري، يروى عن الحسن البصري عنه حديث كأنه موضوع: صحابيون رضي الله تعالى عنهم. وفاته: أبو ليلى الأنصاري: والد عبد الرحمن بن أبي ليلى، له صحبة، واختلف في اسمه، فقيل: بلال، وقيل: بليل، وقيل: داود بن بلال بن بليل، ويقال: إن بلالا أخوه، روى عنه ابنه عبد الرحمن. وأبو ليلى: عبد الله بن سهل بن عبد الرحمن بن سهل بن كعب الأنصاري، وهو الذي روى عنه مالك حديث القسامة. وأبو ليلى الكندي مولاهم، قيل: اسمه سلمة بن معاوية، وقيل: معاوية بن سلمة، وقال أبو حاتم: اسمه سعيد بن أشرف بن سنان، روى عن سويد بن غفلة. وأبو ليلى الخراساني، روى عنه وكيع بن الجراح، قيل: اسمه عبد الله بن ميسرة الحارثي. يقال: ألبس ليل ليلا: إذا ركب بعضه بعضا، كما في العباب. ولايلته ملايلة وليالا: استأجرته لليلة، عن اللحياني. وعامله ملايلة من الليل، كياومه مياومة من اليوم. ومما يستدرك عليه: الليل: اللين على البدل، حكاه يعقوب. ورجل ليلي: يحب سرى الليل. وإلى نصف النهار تقول: فعلت الليلة، وإذا زالت الشمس قلت: فعلت البارحة؛ لليلة التي قد مضت. ويقال للمضعف والمحمق: أبو ليلى، وكان معاوية بن يزيد يكنى أبا ليلى، قاله علي بن سليمان الأخفش. وقال المدائني: يقال: إن القرشي إذا كان ضعيفا يقال له أبو ليلى، وإنما ضعف معاوية لأن ولايته كانت ثلاثة أشهر، قال: وأما عثمان بن عفان فيقال له أبو ليلى لأن له ابنة يقال لها ليلى. ويقال: أبو ليلى: كنية الذكر، قال نوفل بن ضمرة الضمري: إذا ما ليلي ادجوجى رماني أبو ليلى بمخزية وعـار وليل، وليلى: موضعان في قول النابغة: اضطرك الحزن من ليلى إلى برد تختاره معقلا عن جـش أعـيار وأبو الليل: كنية عطاف بن يوسف بن مطاعن الحسني، جد الليول بالحجاز.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٢٣لَيْلٌ
لَيْلٌ ذ : see نَهَارٌ. ― -b2- بَنَاتُ اللَّيْلِ Wishes: (T, TA in art. بنى:) and anxieties. (TA ibid.) ― -b3- اِبْنُ اللَّيْلِ The thief, or robber: (T in art. بنى:) and the wayfarer, or traveller. (Er-Rلghib in TA in that art.) ― -b4- أَخُو اللَّيْلِ A nightfarer: see a verse cited voce عَدَسَ.
لَيْلَةٌ
لَيْلَةٌ ذ A night-journey, or night's journey. ― -b2- رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ فِى
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨١٨لَالَ
لَالَ ( y )
a. III, Hired for the night.
لَيْل
لَيْل 1 ,
a. Night, night-time.
لَيْلَة
لَيْلَة 1t , ( pl. reg. ,
a. لِيالٍ , لَيَائِل [ لَيَاْئِلُ 46 ]), Night.
b. see 14 .
لَيْلَى
لَيْلَى 1ya ,
a. Leila ( woman't name ). لَيْلِيّ 1yi , Of night, nocturnal; nightly. أَلْيَلُ 14 , Long & dark ( night ).
لَاْيِل
لَاْيِل 21 ,
a. see 14 .
لَيْلَآءُ
لَيْلَآءُ 42 ,
a. fem. of
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨٧ (الإجمالي: ٣١٥)
- نهر
الآيات المشتركة: ٤٢ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- شمس
الآيات المشتركة: ١٢ · Güneş demektir
- قمر
الآيات المشتركة: ١٠ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- سخر
الآيات المشتركة: ٨ · Sahr kayalık sahadır
- ولج
الآيات المشتركة: ٥ · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- سبح
الآيات المشتركة: ٩ · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- جعل
الآيات المشتركة: ١٦ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- قوم
الآيات المشتركة: ٢٢ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- غشو
الآيات المشتركة: ٥ · Örter
- سكن
الآيات المشتركة: ٧ · “Sikkin” bıçak demektir
- سرمد
الآيات المشتركة: ٢ · “Semed” simit, çeperi yuvarlak olan halkadır
- سجد
الآيات المشتركة: ٧ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
الآيات التي ورد فيها(٨١)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ …
Gece
… الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ …
Gece
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
Gece
لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ
Gece
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ
Gece
وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
Gece
إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ
Gece
… اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
Gece
… رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا …
Gece
وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ
Gece
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ليل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef ve simetrik yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظلم, غسق, دجا, سكن |
| Zıt Kök | نهر |
| Çekirdek Özet 1 | Işığın çekilmesiyle yeryüzünü bürüyen, hareketi durultup örten karanlık ve sükûn vakti |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik bir ayet, dinlenme örtüsü, tefekkür, vahiy ve münacat için tayin edilmiş feyizli evre |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık döngüsünde yayılma ve saçılmayı dengeleyen toplayıcı, koruyucu ve içe döndürücü nizam |
| Kritik Hata Riski | Geceyi salt üretimsiz bir boşluk veya şeytani bir karanlık sayıp tefekkür ve sükûn boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لي | Bükülme, sarkma, yayılma, gevşeme ve örtme hareketini temsil eder; لوي, لين, ليس, ليت köklerinde de görüldüğü üzere sertliğin kırılması, esneme ve yönelme durumudur. | ل | Baştaki yöneltici ve sınırlayıcı unsuru sona da taşıyarak sarkma ve örtme hareketini iki uçtan bağlamış; karanlığı yeryüzünü bütünüyle kuşatan, döngüsel ve durağan bir zaman kabuğuna dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi sevk eden, sınır çizen ve kuşatan iradi yöneliş. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kudretin icrası, örtünün yeryüzüne doğru fiilen yayılması ve uzanması. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Uzanıp yayılan örtüyü nihai bir hatta bağlayan, sükûnu sabitleyen sınır. |
| ليل | Kuşatıcı değnekler arasında uzanan örtü | İki sınır arasında yayılarak yeryüzündeki tüm hareketleri toplayan, saran ve durultan kozmik örtüleme hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneş diskinin batı ufkunda kaybolmasıyla başlayıp tan yerinin ağarmasına kadar süren, ışığın el çekip yerini serinlik, koyuluk ve sükûnete bıraktığı fiziksel zaman dilimi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme bir beytinde gündüz ile gece arasındaki baskını anarken kökü şu lafızla kaydeder: وَغارة بين اليوم والليلِ فَلْتَةً |
| Erken Arapça kullanım | Zifiri ve katran gibi koyu geceler için ليلة ليلاء veya ليل أليل terkipleri kullanılmış; göçebelerin sıcaktan kaçınmak için geceleyin yola koyulması (isra) ve gecenin bir sığınak yahut perde edinilmesi yaygın bir pratik olmuştur. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami diller ailesinde bu kök, Proto-Semitik *layl- / *laylay- ortak kök biçimiyle en eski ve kararlı tabakalardan birini teşkil eder. İbranicede layla (לַיְלָה), Ârâmîce ve Süryanicede lelyā (ܠܠܝܐ), Ugarit dilinde ll, Ge'ez dilinde lelit ve Akadcada mūšu yanında ikincil biçimlerde izlenen bu yapı, kök düzeyinde doğrudan ışığın yokluğuyla gelen serinleme, kararma ve örtünme durumuna işaret eder. Sami dil havzasında gündüz ile gece arasındaki zıtlık, yalnızca bir zaman hesabı değil, aynı zamanda varlığın zahir ve batın kutuplarını temsil eden köklü bir semantik matristir. Arapçada ليل kökü, bu kadim kök biçimini hem fonetik dengesiyle korumuş hem de sükûn, örtü (libas) ve manevi yükseliş zeminine bağlayarak en gelişmiş semantik çerçevesine ulaştırmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith Syriac Dictionary.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ليل / ليلة | Gündüz aydınlığının karşıtı olarak karanlığın çökmesi, sükûnetin yayılması ve nesnelerin dış hatlarının örtülmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *layl-, İbranice לַיְלָה, Süryanice ܠܠܝܐ | Bütün merkezi Sami dillerinde aynı ses ve anlam değeriyle korunan ortak miras. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper paralellikleri | Çad ve Doğu Kuşitik dillerinde karanlık/gece bildiren bazı köklerle tipolojik benzerlikler. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ليل | Anlamlı | Gece, örtünme vakti | Işığın çekilip yeryüzünü karanlık ve sükûnetin kaplaması hali. | Kur'an'da geçer, hedef kök |
| للي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يلل | Anlamlı | Dişlerin içe meyletmesi | Dişlerin ağız boşluğuna doğru eğik ve birbirine bitişik durması hali. | Kur'an'da geçmez, Kitâbü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ليل | Merkez | Kozmik zaman ve örtü | Işığın çekilmesiyle oluşan nesnel zaman aralığı ve sükûn evresidir. | Yaratılış nizamında gündüzün karşıtı olan fıtri dinlenme ve tefekkür vaktidir. |
| ظلم | Komşu | Karanlık ve ışıksızlık | ليل tabii bir zaman dilimiyken, ظلم ışığın tamamen yokluğunu ve haddi aşmayı anlatır. | Fiziksel ışıksızlıktan ziyade hakkın zayi edilmesi ve cehalet karanlığıyla birleşir. |
| غسق | Komşu | Zifiri karanlık | ليل tüm süreyi kapsarken, غسق gecenin en koyulaştığı, soğuduğu ilk anı belirtir. | Gecenin başlangıcındaki yoğun ve ürpertici karanlık yoğunlaşmasıdır. |
| سكن | Komşu | Durgunluk ve yatışma | ليل sükûnun vaktini ve örtüsünü, سكن ise hareketin fiilen durmasını kurar. | Gecenin insana ve tabiata sağladığı psikolojik ve biyolojik yatışmadır. |
| نهر | Zıt | Yarılma, aydınlık, gündüz | ليل toplayıp örterken, نهر yarıp fışkırtır, aydınlatır ve hareketi dağıtır. | Gecenin içe dönük sükûnetine karşı dışa dönük faaliyet ve akış ortamıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ليل | Gece | Güneşin batışından doğuşuna kadar süren örtücü zaman dilimi. | Kesin |
| Latince | nox | Gece, karanlık, uyku | Gecenin hem astronomik vaktini hem de getirdiği derin uyku ve dinginliği karşılar. | Kesin |
| İngilizce | night | Gece | Günün karanlık saatlerini karşılar; ancak sükûn ve manevi örtü boyutunu çoğunlukla dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Nacht | Gece | Astronomik karanlık ve dinlenme evresini ifade eder; vahiy ve ibadet çağrışımları zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | nuit | Gece | Karanlık ve istirahat dönemini gösterir; Arapçadaki kozmik nizam ve feyiz boyutunu tam vermez. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Historique de la Langue Française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اللَّيْلِ | Kozmik ayet ve nizam döngüsü | Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişi, evrendeki ilahi kudret delili bağlamı (Bakara 2:164, Yâsîn 36:37). |
| لَيْلَةُ الْقَدْرِ / لَيْلَةً مُبَارَكَةً | Vahiy, takdir ve feyiz vakti | Kur'an'ın indirildiği, ilahi hükümlerin tefrik edildiği mübarek zaman kesiti (Kadir 97:1, Duhân 44:3). |
| اللَّيْلِ (سَكَنًا / لِبَاسًا) | Fıtri istirahat, sükûn ve biyolojik örtü | İnsanın yorgunluğunu gidermesi ve bedenin yenilenmesi için yaratılan dinlenme örtüsü (En'âm 6:96, Nebe 78:10). |
| لَيْلًا (قُمِ اللَّيْلَ / وَبِاللَّيْلِ) | İbadet, teheccüd ve münacat evresi | Gündüzün meşgalesinden sıyrılarak ihlasla rabbe yönelme ve dua vakti (İsrâ 17:79, Müzzemmil 73:2). |
| لَيَالٍ | Manevi arınma, nefis terbiyesi ve süre tayini | Hz. Musa'nın kırk gecelik miyadı veya Zekeriyya'nın sükût süresi gibi ibadet dönemleri (Bakara 2:51, Meryem 19:10, Fecr 89:2). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delil-i nizam ve hudûs | Gece ve gündüzün ardışıklığı üzerinden âlemin sonradan yaratılışı ve mutlak failin birliği. | Tabiat kanunlarının kör bir tesadüf değil, dakik bir ilahi takdir oluşu. |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin tespiti | Akşam, yatsı, teheccüd, sahur, iftar sınırları ile itikaf ve orucun geceyle olan fıkhî hükümleri. | İbadetlerin ifası için güneşin batışıyla başlayan hukuki zaman dilimi. |
| Tefsir | İstiare ve temsil katmanı | Gecenin gaflet, cehalet veya küfür; gündüzün ise risalet, hidayet ve basiret olarak mecazlaştırılması. | Maddi karanlıktan manevi aydınlığa geçişin ontolojik arka planı. |
| Hadis | Nüzul-i ilahi ve teheccüd | Gecenin son üçte birinde duaların icabeti ve Peygamber'in gece ibadetindeki tavsiyeleri. | Rahmet kapılarının açıldığı en samimi ve gizli yöneliş zamanı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Halvet ve teheccüd | Münacat zemini | Riyadan uzaklaşma | Dış dünyanın uyarımını keserek kulu doğrudan ilahi hitapla baş başa bırakır. | Kesin |
| İlmi | Astronomik gözlem ve biyoloji | Gözlem ve sirkadiyen ritim | Biyolojik restorasyon | Semanın incelenmesi ile canlı metabolizmasının hormonal ve hücresel onarımı. | Kesin |
| Siyasi | Asayiş ve emniyet | Teyakkuz ortamı | Kamu güvenliğini sağlama | Kamusal hayatın durulduğu anda devletin koruma ve istihbarat kalkanı kurması. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim döngüsü ve dinlenme | Tüketim ve emek molası | İş gücünü yenileme | Sermaye ve emek hareketlerinin durulması, ertesi güne fıtri hazırlık yapılması. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Periyodik fonksiyonun dip dalgası (trough) ve entropi dengelenmesi | Sinüzoidal döngüde enerjinin çekildiği, sistemin soğuyup kararlı hale geldiği ve termodinamik dengenin korunduğu alt evredir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik içe dönme ve sosyal reküperasyon | Bireyin toplumsal rollerin getirdiği baskıdan sıyrılarak kendi öz benliğine döndüğü ve zihinsel onarım yaşadığı mahrem alandır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Geceyi salt yapay ışıklarla gündüze çevrilmesi gereken atıl bir zaman, kayıp bir süre veya sadece eğlence ve tekinsizlik vakti olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gece bir nimet, bedeni ve ruhu kuşatan koruyucu bir örtü (libas), vahyin indiği feyiz kaynağı ve kainat nizamının vazgeçilmez sükûn direğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Gece sükûnetinin bozulmasıyla insanın fıtri biyolojik dengesinin çökmesi, tefekkür ve gece ibadetinin terk edilerek ruhsal yabancılaşmanın derinleşmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hayat sadece gündüzün dışa dönük çabasından ibaret değildir; gece, insanın kendini ve evreni derinden kavraması için gerekli içsel derinliği sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kevnî ayetlerde tevhid delili olarak zikredilen pasajlarda, gece ibadetini (teheccüd, kıyamü'l-leyl) emreden emirlerde ve Kadir gecesi bağlamındaki vahiy ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Aydınlığın mutlak iyi, karanlığın ise mutlak kötü olduğu şeklindeki düalist yanılgıyı yıkar; gecenin de ilahi bir rahmet, sükûn ve inşa alanı olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGüneşin batmasıyla birlikte yeryüzünü kaplayan, varlıkların hatlarını belirsizleştirip hareketi durduran serin ve karanlık tabiat örtüsü.
- Soyut anlamDağılmış zihni toparlayan, dışsal gürültüleri susturarak içsel idrake imkân veren sükûn, tefekkür ve manevi kurbiyet evresi.
- Sistematik karşılıkNizamın devamı için gündüzün yayılmacı ve tüketici kinetik enerjisini dengeleyen, varlığı koruyucu ve tanzim edici potansiyel dinlenme kutbu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde belirli bir anındaki gece halinin toplam potansiyelini ve sükûn derinliğini temsil eder; varlığı bürüyen kuşatıcı örtü katsayısıdır; dışsal aydınlık ve uyaran düzeyini simgeleyen değişkendir ( aralığında olup gün battığında sıfıra yaklaşarak örtüyü tam kılar); ise sistemin içe dönüş, dinlenme ve tefekkür katsayısını ifade eden sükûnet parametresidir. Model, dış uyaranların çekilmesiyle sükûnun azami seviyeye ulaştığı döngüsel evreyi matematiksel olarak betimler.