أدم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-د-م5 sîga, 40 mücavir kök, 25 ayet, 9 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ذررقولجننلِآدَمَنبأأدمبلسأبيوَيَاآدَمُآدَمَسجدشطنملكحيثلبس

KökSîga 5Ayet 25Sure 9Mücavir 40

▶ Ağı aç (3B)

أدم

أ - د - م

KÖK
  • 25 geçiş
  • 25 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Edim dibalı deri demektir. Edm, siyah deri demektir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءدم · آدم · ادم

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Edim dibalı deri demektir. Edm, siyah deri demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.426 harf
باب الدال والميم و و ء ي معهما د و م، د ي م، أ د م، م د ي، أ م د، م ي د، د م ي، و م د، م أ د، د أ م مستعملات دوم، ديم: ماء دائم: ساكن. والدَّوْمُ مصدر دامَ يدوم. ودامَ الماءُ يدومُ دَوْماً وأَدَمْتُه إِدامةً إذا سَكَّنتُه، وكُلُّ شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أدَمْتَه. والدِّيمةُ: المطر الذي يدوم دوماً يوماً وليلةً أو أكثر. وفي حديث عائشة: أنّها سُئِلَت هل كان رسول اللهِ -صَلّى الله عليه وسَلَّم
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.057 harf
الأَدَمُ: جمع الأَديمِ، وقد يجمع على آدِمَةٍ وربما سُمِّي وجهُ الأرض أديماً. قال الأعشى: يوماً تراها كشِبْهِ أَرْدِيةِ العَصْب ويوماً أَديمُها نَغِلا وفلانٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ، أي قد جمع لِينَ الأَدَمَةِ وخُشونة البشرة. ويقال أيضاً: جعلتُ فلاناً أَدَمَةَ أهلي، أي إسْوَتَهُمْ. والأُدْمَةُ بالضم: السُمرة. والأُدْمَةُ أيضاً: الوسيلة إلى الشيء. والآدَمُ من الناس: الأسمر، والجمع أُدْمانٌ. وآدَمُ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok16.703 harf
د م ( وايء ) أدم ، دوم ، ديم ، دمى ، أمد ، ومد ، مأد ، دأم . دوم ديم : قال الليث : دَامَ الشيءُ يَدُوم دَوْماً ، والدِّيمةُ مَطَرٌ يَدُوم يوماً وليلةً أو أكثر . وفي حديث عائشة : أنها سُئِلتْ هل كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يُفَضِّلُ بعض الأيام على بعض فقالت : كان عَمَلهُ دِيمَةً . قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيره : أصل الدِّيمَةِ المطرُ الدَّائمُ مع سكون . قال أبو عبيدُ : فَشَبَّهَتْ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.359 harf
(باب الهمزة والدال وما معهما في الثلاثي) (أدر) الهمزة والدال والراء كلمةٌ واحدة، فهي الأَدْرَةُ والأَدَرَةُ، يقال أَدِرَ يَأْدَرُ، وهو آدَرُ. قال: نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ (أدل) الهمزة والدال واللام أصلٌ واحدٌ يتفرّع منه كلمتان متقاربتان في المعنى، متباعدتان في الظَّاهر. فالإدْلُ اللّبَنُ الحامض. والعرب تقول: جاء بِإدْلَةٍ ما تُطاقُ [حَمَضاً
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR978 harf
Madde başı: آدم- أبو البشر، قيل: سمي بذلك لكون جسده من أديم الأرض، وقيل: لسمرة في لونه. يقال: رجل آدم نحو أسمر، وقيل: سمي بذلك لكونه من عناصر مختلفة وقوى متفرقة، كما قال تعالى: ﴿من نطفة أمشاج نبتليه﴾ [الإنسان/2]. يقال: جعلت فلانا أدمة أهلي، أي: خلطته بهم (قال ابن فارس: وجعلت فلانا أدمة أهلي، أي: أسوتهم، وقال الفراء: الأدمة أيضا: الوسيلة. وقال الزمخشري: وهو أدمة قومه: لسيدهم ومقدمهم. انظر: المجمل 1/90، وأساس
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR660 harf
أ د م ومن المجاز‏:‏ فلان مؤدم مبشر للين في خشونة‏.‏ وليس تحت أديم السماء أكرم منه وأتيته شد الضحى ورأد الضحى وأديم الضحى بمعنىً‏.‏ وظل أديم النهار صائمـاً وأديـم الليـل قائمـاً أي كله‏.‏ قال بشر يصف إبلا‏:‏ فباتت ليلة وأديم يوم على المتهى يجز لها الثغام وقال معقل بن عوف بن سبيع‏:‏ فباتوا حلونا حرساً وباتت أديم الليل لا يعذفن عوداً وفلـان إدام قومـه وأدم بني أبيه‏:‏ لثمالهم وقوامهم ومن يصلح
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR14.053 harf
الأُدْمةُ: القَرابةُ والوَسيلةُ إِلى الشيء. يقال: فلان أُدْمَتي إِليك أَي وَسيلَتي. ويقال: بينهما أُدْمةٌ ومُلْحة أَي خُلْطةٌ، وقيل: الأُدْمة الخُلْطة، وقيل: المُوافَقةُ. والأُدْمُ: الأُلْفَةُ والاتِّفاق؛ وأَدَمَ الله بينهم يَأْدِمُ أَدْماً. ويقال: آدَم بينهما يُؤْدِمُ إِيداماً أَيضاً، فَعَل وأَفْعَل بمعنى؛ وأَنشد: والبِيضُ لا يُؤْدِمْنَ إِلاَّ مُؤْدَما أَي لا يُحْبِبْنَ إِلاَّ مُحَبَّباً موضِعاً
Maddenin bağlantısı

الأُدْمةُ: القَرابةُ والوَسيلةُ إِلى الشيء. يقال: فلان أُدْمَتي إِليك أَي وَسيلَتي. ويقال: بينهما أُدْمةٌ ومُلْحة أَي خُلْطةٌ، وقيل: الأُدْمة الخُلْطة، وقيل: المُوافَقةُ. والأُدْمُ: الأُلْفَةُ والاتِّفاق؛ وأَدَمَ الله بينهم يَأْدِمُ أَدْماً. ويقال: آدَم بينهما يُؤْدِمُ إِيداماً أَيضاً، فَعَل وأَفْعَل بمعنى؛ وأَنشد: والبِيضُ لا يُؤْدِمْنَ إِلاَّ مُؤْدَما أَي لا يُحْبِبْنَ إِلاَّ مُحَبَّباً موضِعاً (* قوله «الا محبباً موضعاً» الذي في التهذيب: الا محبباً موضعاً لذلك). وأَدَمَ: لأَمَ وأَصْلَح وأَلَّفَّ ووفَّق وكذلك آدم يُؤْدِمُ، بالمدّ، وكل موافق إِدامٌ؛ قالت غاية الدُّبَيْرِيَّة: كانوا لِمَنْ خالَطَهُمْ إِداما وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه قال للمغيرة بن شُعبة وخَطَبَ امرأَة لو نَظَرْت إِليها فإِنه أَحْرى أَن يُؤْدَمَ بينكما؛ قال الكسائي: يُؤدَم بينكما يعني أَن تكون بينهما المحبَّة والاتِّفاق؛ قال أَبو عبيد: لا أَرى الأَصل فيه إِلا من أَدْمِ الطعام لأَن صَلاحَه وطِيبَه إِنما يكون بالإِدامِ، ولذلك يقال طعام مَأْدُومٌ. قال ابن الأَعرابي: وإِدامُ اسم امرأَة من ذلك؛ وأَنشد: أَلا ظَعَنَتْ لِطِيَّتِها إِدامُ، وكلُّ وِصالِ غانِيةٍ زِمامُ (* قوله «زمام» كذا في الأصل، وشرح القاموس بالزاي، ولعله بالراء). وأَدَمَهُ بأَهْلهِ أَدْماً: خَلَطه. وفلان أَدْمُ أَهْلِه وأَدْمَتُهم أَي أُسْوَتُهم، وبه يُعْرَفون. وأَدَمَهم يَأْدُمُهم أَدْماً: كان لهم أَدَمَةٌ؛ عن ابن الأَعرابي. التهذيب: فلان أَدَمَةُ بني فلان، وقد أَدَمَهم يَأْدُمُهم وهو الذي عَرّفهم الناس. الجوهري: يقال جعلتُ فلاناً أَدَمَةَ أَهلي أَي أُسْوَتَهُم. والإِدامُ: معروف ما يُؤْتَدَمُ به مع الخبز. وفي الحديث: نِعْمَ الإِدام الخَلُّ؛ الإِدام، بالكسر، والأُدْمُ، بالضم: ما يؤكل بالخبز أَيَّ شيء كان. وفي الحديث: سَيِّدُ إِدامِِ أَهْل الدُّنيا والآخرة اللحمُ؛ جعل اللحم أُدْماً وبعض الفقهاء لا يجعله أُدْماً ويقول: لو حَلَفَ أَن لا يَأْتَدِمَ ثم أَكل لَحْماً لم يحنَث، والجمع آدِمةٌ وجمع الأُدْمِ آدامٌ، وقد ائتَدَمَ به. وأَدَمَ الخبز يَأْدِمُه، بالكسر، أَدْماً: خلطه بالأُدْم، وقال غيره: أَدَمَ الخبزَ باللحم؛ وأَنشد ابن بري: إِذا ما الخُبْزُ تَأْدِمُه بلَحْمٍ، فذاك أَمانَة الله الثَّريدُ وقال آخر: تَطْبُخه ضُروعُها وتَأْدِمُهْ قال: وشاهد الإِدامِ قولُ الشاعر: الأَبْيَضانِ أَبْرَدا عِظامِي: الماءُ والفَثُّ بلا إِدامِ وفي حديث أُمّ مَعْبَد: أَنا رأَيت الشاةَ وإِنها لَتأْدُمُها وتَأْدُم صِرْمَتها (* قوله «وانها لتأدمها وتأدم صرمتها» ضبط في الأصل والنهاية بضم الدال). وفي حديث أَنس: وعَصَرَتْ عليه أُمُّ سُلَيْم عُكَّةً لها فأَدَمَتْه أَي خَلَطته وجعلت فيه إِداماً يؤْكل، يقال فيه بالمَدّ والقَصْر، وروي بتشديد الدال على التكثير. وفي الحديث: أَنه مَرَّ بقوم فقال: إِنَّكم تَأْتَدِمون على أَصحابكم فأَصْلِحوا رِحالَكم حتى تكونوا شامَةً في الناس، أَي إِنَّ لكم من الغِنى ما يُصْلِحكم كالإِدامِ الذي يُصلِح الخُبز، فإِذا أَصلَحتم حالكم كنْتُم في الناس كالشَّامة في الجسَد تَظْهرون للناظِرين؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في بعض كتب الغريب مَرْوِيّاً مَشْروحاً، والمعروف في الرواية: إِنكم قادِمون على أَصحابكم فأَصْلِحوا رِحالَكم، قال: والظاهر، والله أَعلم، أَنه سَهْوٌ. وفي حديث خديجة، رضوان الله عليها: فوالله إِنك لتَكْسِبُ المَعْدُوم وتُطْعِم المأْدوم. وقول امرأَة دُرَيد بن الصِّمَّة حين طلَّقها: أَبا فلان، أَتُطَلِّقُني؟ فوالله لقد أَبْثَثْتَك مَكْتُومي، وأَطْعَمْتُك مَأْدُومي، وجئتُك باهِلاً غير ذات صِرارٍ؛ إِنما عَنَت بالمَأْدُومِ الخُلُق الحسَن، وأَرادت أَنها لم تَمْنَع منه شيئاً كالناقة الباهِلة التي لم تُصَرَّ ويأْخُذ لبنَها مَن شاء. وأَدَمَ القومَ: أَدَمَ لهم خُبْزَهم؛ أَنشد يعقوب في صفة كلاب الصيد: فهي تُباري كلَّ سارٍ سَوْهَقِ، وتُؤْدِمُ القوم إِذا لم تُغْبقِ (* قوله «فهي تباري إلخ» هكذا في الأصل هنا، وتقدم في مادة سهق عل غير هذا الوجه وأتى بمشطورين بين هذين المشطورين). وقولهم: سَمْنُهم في أَديمهم، يعني طَعامَهم المَأْدُوم أَي خُبزهم راجع فيهم. التهذيب: من أَمثالهم: سَمْنُكم هُرِيقَ في أَدِيمِكم أَي في مَأْدُومِكم، ويقال: في سِقائكم. والأَدِيمُ: الجِلْد ما كان، وقيل: الأَحْمَر، وقيل: هو المَدْبوغُ، وقيل: هو بعد الأَفيق، وذلك إِذا تَمَّ واحْمَرَّ، واستعاره بعضهم للحرب فقال أَنشده بعضهم للحرث بن وَعْلة: وإِيَّاك والحَرْبَ التي لا أَدِيمها صحيحٌ، وقد تُعْدَى الصِّحاحُ على السُّقْمِ إِنما أَراد لا أَدِيمَ لها، وأَراد على ذَوات السُّقْم، والجمع آدِمَةٌ وأُدُمٌ، بضمتين؛ عن اللحياني؛ قال ابن سيده: وعندي أَن من قال رُسْل فسكَّنَ قال أُدْمٌ، هذا مطرد، والأَدَمُ، بنصب الدال: اسم للجمع عند سيبويه مثل أَفِيقٍ وأَفَقٍ. والآدامُ: جمع أَدِيمٍ كَيَتيمٍ وأَيْتام، وإِن كان هذا في الصفة أَكثر، قال: وقد يجوز أَن يكون جمع أَدَمٍ؛ أَنشد ثعلب:إِذا جَعَلْت الدَّلْوَ في خِطامِها حَمْراءَ من مكَّة، أَو حَرَامِها، أَو بعض ما يُبْتاع من آدامِها والأَدَمَةُ: باطنُ الجلْد الذي يَلي اللحم والبَشَرةُ ظاهرها، وقيل: ظاهرهُ الذي عليه الشعَر وباطنه البَشَرة؛ قال ابن سيده: وقد يجوز أَن يكون الأَدَم جمعاً لهذا بل هو القياس، إِلاَّ أَن سيبويه جعله اسماً للجمع ونَظَّره وأَفَيقٍ، وهو الأَدِيمُ أَيضاً. الأَصمعي: يقال للجلد إِهابٌ، والجمع أُهُبٌ وأَهَبٌ، مؤنثة، فأَما الأَدَمُ والأَفَقُ فمذكَّران إِلاّ أَن يقْصد قَصْد الجلودِ والآدِمَة فتقول: هي الأَدَمُ والأَفَقُ. ويقال: أَدِيمٌ وآدِمَةٌ في الجمع الأَقلّ، على أَفعِلة. يقال: ثلاثة آدِمةٌ وأَربعة آدِمةٍ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قال لرجل ما مالُكَ؟ فقال: أَقْرُنٌ وآدِمةٌ في المَنِيئةِ؛ الآدِمةُ، بالمدّ: جمع أَديم مثل رَغِيف وأَرْغِفة، قال: والمشهور في جمعه أُدَم، والمَنِيئةُ، بالهمز: الدِّباغ. وآدَمَ الأَدِيمَ: أَظهر أَدَمَتَهُ؛ قال العجاج: (* قوله «قال العجاج» عبارة الجوهري في صلب: والصلب، بالتحريك، لغة في الصلب من الظهر، قال العجاج يصف امرأة: ريا العظام فخمة المخدّم * في صَلَبٍ مثل العِنانِ المُؤْدَمِ) : في صَلَبٍ مثل العِنانِ المُؤْدَمِ وأَدِيمُ كل شيء: ظاهِرُ جلْدِه. وأَدَمَةُ الأَرض: وجهُها؛ قال الجوهري: وربما سمي وجْهُ الأَرض أَديماً؛ قال الأَعشى: يَوْماً تَراها كَشِبْه أَرْدِية الــعَصْب، ويوماً أَدِيُمها نَغِلا ورجل مُؤْدَمٌ أَي مَحبْوب. ورجل مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ: حاذقٌ مُجَرَّب قد جمع لِيناً وشدَّةً مع المعرفة بالأُمور، وأَصلُه من أَدَمَةِ الجلد وبَشَرَته، فالبَشرةُ ظاهِرةُ، وهو مَنْبتُ الشعَر. والأَدَمةُ: باطِنُه، وهو الذي يَلي اللَّحْم، فالذي يراد منه أَنه قد جَمع لينَ الأَدَمةِ وخُشونَة البَشرة وجرَّب الأُمورَ؛ وقال ابن الأَعرابي: معناه كريم الجلْدِ غلِيظُه جَيِّده؛ وقال الأَصمعي: فلان مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ أَي هو جامع يصلُح للشدَّة والرَّخاء، وفي المثل: إِنما يُعاتَبُ الأَدِيمُ ذو البَشرةِ أَي يُعادُ في الدِّباغِ، ومعناه إِنما يُعاتَب من يُرْجَى وفيه مُسْكةٌ وقُوَّةٌ ويُراجَع مَن فيه مُراجَعٌ. ويقال: بَشَرْتُه وأَدَمْتُه ومَشَنْتُه أَي قَشَرْته، والأدِيمُ إِذا نَغِلَتْ بَشَرَته فقد بَطَل. ويقال: آدَمْتُ الجلد بَشَرْتُ أَدَمَتَهُ. وامرأَة مُؤدَمَةٌ مُبْشَرَةٌ: إِذا حسن مَنْظَرُها وصحَّ مَخْبَرُها. وفي حديث نَجبَة: ابنتُك المُؤْدَمَة المُبْشَرة. يُقال للرجل الكامل: إِنه لَمُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ، أَي جمع لينَ الأَدَمِة ونُعُومَتَها، وهي باطن الجِلْد، وشدَّة البشرة وخُشونَتها، وهي ظاهره. قال ابن سيده: وقد يقال رجل مُبْشَرٌ مُؤْدَمٌ وامرأَة مُبْشَرة مُؤْدَمَةٌ فيُقدِّمون المُبْشَر على المؤدَم، قال: والأَول أَعرف أَعني تقديم المُؤْدَمِ على المُبْشَر. وقيل: الأَدَمةُ ما ظهر من جلدة الرأْس. وأَدَمَةُ الأَرض: باطِنُها، وأَدِيُمها، وَجْهُها، وأَدِيمُ الليل: ظلمته؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:قد أَغْتَدِي والليلُ في جَرِيمِه، والصُّبْحُ قد نَشَّمَ في أَدِيمهِ وأَدِيمُ النهار: بَياضُه. حكى ابن الأَعرابي: ما رأَيته في أَدِيمِ نَهارٍ ولا سَوادِ لَيْلٍ، وقيل: أَدِيمُ النهار عامَّته. وحكى اللحياني: جئتُك اديمَ الضُّحي أَي عند ارتفاع الضُّحى. وأَديمُ السماء: ما ظهَر منها. وفلان بَرِيءُ الأَدِيمِ مما يُلْطخ به. والأُدْمَةُ: السُّمرةُ. والآدَمُ من الناس: الأَسْمَرُ. ابن سيده: الأُدْمةُ في الإِبل لَوْنٌ مُشْرَب سَواداً أَو بياضاً، وقيل: هو البياضُ الواضِحُ، وقيل: في الظِّباء لَوْنٌ مُشْرَبٌ بياضاً وفي الإِنسان السُّمرة. قال أَبو حنيفة: الأُدْمةُ البياضُ، وقد أَدِمَ وأَدُمَ، فهو آدمُ، والجمع أُدْمٌ، كسَّروه على فُعْل كما كسَّروا فَعُولاً على فُعُل، نحو صَبور وصُبُرٍ، لأَن أَفْعَل من الثلاثة (* قوله «لأن أفعل من الثلاثة إلخ» هكذا في الأصل، ولعله لان أفعل من ذي الثلاثة وفيه زيادة كما أن فعولا إلخ). وفيه كما أَن فَعُولاً فيه زيادة وعدة حُروفه كعِدَّة حُروف فَعُول، إِلاَّ أَنهم لا يثقِّلون العين في جمع أَفْعَل إِلاَّ أَن يُضطَرَّ شاعر، وقد قالوا في جمعه أُدْمانٌ، والأُنثى أَدْماءُ وجمعها أُدْمٌ، ولا يجمع على فُعْلان؛ وقول ذي الرمة: والجِيدُ، من أُدْمانَةٍ، عَتُودُ عِيبَ عليه فقيل: إِنما يقال هي أَدْماءُ، والأُدْمان جمع كأَحْمَر وحُمْران، وأَنت لا تقول حُمْرانة ولا صُفْرانة، وكان أَبو عليّ يقول: بُنَيَ من هذا الأَصل فُعْلانة كخُمْصانة. والعرب تقول: قُرَيْش الإِبلِ أُدْمُها وصُهْبَتُها، يذهبون في ذلك إِلى تفضيلها على سائر الإِبلِ، وقد أَوضحوا ذلك بقولهم: خَيرُ الإِبل صُهْبُها وحُمْرُها، فجعلوهما خيرَ أَنواع الإِبل، كما أَنّ قُرَيْشاً خيرُ الناس. وفي الحديث: أَنه لمَّا خرج من مكة قال له رجل: إِن كنتَ تُريد النساء البيضَ والنُّوقَ الأُدْمَ فعَلَيْكَ بَبَنِي مُدْلِجٍ؛ قال ابن الأَثير: الأُدْم جمع آدم كأَحْمَر وحُمْر. والأُدْمة في الإِبل: البياض مع سواد المُقْلَتَيْن، قال: وهي في الناس السُّمرة الشديدة، وقيل: هو من أُدْمة الأَرض، وهو لَوْنُها، قال: وبه سمي آدم أَبو البَشَر، على نبينا وعليه الصلاة والسلام. الليث: والأُدْمةُ في الناس شُرْبةٌ من سَواد، وفي الإِبِل والظِّباء بَياض. يقال: ظَبْيَة أَدْماء، قال: ولم أَسمع أَحداً يقول للذُّكور من الظِّباء أُدْمٌ، قال: وإن قيل كان قياساً. وقال الأَصمعي: الآدَمُ من الإِبل الأَبْيض، فإِن خالطته حُمْرة فهو أَصْهب، فإِن خالَطَتِ الحُمْرة صَفاءً فهو مُدَمّىً. قال: والأُدْمُ من الظِّباء بيضٌ تَعْلوهُنّ جُدَدٌ فيهنَّ غُبْرة، فإِن كانت خالصة البَياض فهي الآرامُ. وروى الأَزهري بسنده عن أَحمد بن عبيد بن ناصح قال: كُنّا نأْلَف مجلِس أَبي أَيوب بن أُخت الوزير فقال لنا يوماً، وكان ابنُ السكيت حاضراً: ما تَقولُْ في الأُدْمِ من الظِّباء؟ فقال: هي البيضُ البُطون السُّمْر الظُّهور يَفْصِل بين لَوْنِ ظُهورِها وبُطونها جُدَّتان مِسْكِيَّتان، قال: فالتفت إِليَّ وقال: ما تقول يا أَبا جعفر؟ فقلت؟ الأُدْمُ على ضَرْبين: أَما التي مَساكنها الجِبال في بِلاد قَيسْ فهي على ما وَصَف، وأَما التي مَساكنها الرمْل في بلاد تَميم فهي الخَوالِص البَياض، فأَنكر يعقوب واستأْذن ابنُ الأَعرابي على تَفِيئَةِ ذلك فقال أَبو أَيوب: قد جاءكم مَن يفصِل بينكم، فدَخَل، فقال له أَبو أَيوب: يا أَبا عبد الله، ما تقول في الأُدْم من الظِّباء؟ فتكلَّم كأَنما يَنْطِق عن لسان ابن السكِّيت، فقلت: يا أَبا عبد الله، ما تقول في ذي الرمة؟ قال: شاعر، قلت: ما تقول في قصيدته صَيْدَح (* قوله «في قصيدته صيدح» هكذا في الأصل والتهذيب وشرح القاموس، ولعله في قصيدته في صيدح لأنه اسم لناقة ذي الرمة ويمكن أن يكون سمى القصيدة باسمها)؟ قال: هو بها أَعرف منها به، فأَنشدته: من المُؤْلِفاتِ الرَّمْل أَدْماءُ حُرَّةٌ، شُعاعُ الضُّحى في مَتْنِها يَتَوَضَّح فسكت ابنُ الأَعرابي وقال: هي العرب تقول ما شاءت. ابن سيده: الأُدْمُ من الظِّباء ظِباء بيضٌ يَعْلوها جُدَدٌ فيها غُبْرة، زاد غيره: وتسكُن الجِبال، قال: وهي على أَلْوان الجبال؛ يقال: ظَبْية أَدْماء؛ قال: وقد جاء في شعر ذي الرمة أُدْمانة؛ قال: أَقُول للرَّكْب لمَّا أَعْرَضَتْ أُصُلاً: أُدْمانةٌ لمْ تُرَبِّيها الأَجالِيدُ قال ابن بري: الأَجاليد جمع أَجْلاد، وأَجْلاد جمع جَلَد، وهو ما صَلُب من الأَرض، وأَنكر الأَصمعي أُدْمانة لأَن أُدْماناً جمعٌ مثل حُمْران وسُودان ولا تدخله الهاء، وقال غيره: أُدْمانةٌ وأُدْمان مثل خُمْصانة وخُمْصان، فجعله مُفرداً لا جمعاً، قال: فعلى هذا يصح قوله. الجوهري: والأُدْمة في الإِبِلِ البياض الشديد. يقال: بعير آدَم وناقة أَدْماء، والجمع أُدْمٌ؛ قال الأَخْطل في كَعْب بن جُعَيْل: فإِنْ أَهْجُهُ يَضْجَرْ كما ضَجْرَ بازِلٌ من الأُدْمِ، دَبْرَت صَفْحَتاه وغارِبُهْ ويقال: هو الأَبيضُ الأَسودُ المُقْلَتَيْن. واختُلف في اشتِقاق اسم آدَم فقال بعضهم: سُمِّيَ آدَم لأَنه خُلِق من أَدَمةِ الأَرض، وقال بعضهم: لأُدْمةٍ جعلَها الله تعالى فيه، وقال الجوهري: آدَمُ أَصله بهمزتين لأَنه أَفْعَل، إِلا أَنهم لَيَّنُوا الثانية، فإِذا احتَجْت إِلى تحريكها جعلتها واواً وقلت أَوادِم في الجمع، لأَنه ليس لها أَصل في الياء معروف، فَجُعِلَ الغالبُ عليها الواو؛ عن الأَخفش؛ قال ابن بري: كل أَلِفق مجهولة لا يُعْرَف عَمَّاذا انْقِلابُها، وكانت عن همزة بعد همزة يدعو أَمْرٌ إِلى تحريكها، فإِنها تبدَل واواً حملاً على ضَوارب وضُوَيْرب، فهذا حكمُها في كلام العرب إِلا أَن تكون طَرفاً رابعةً فحينئذ تبدل ياءً؛ وقال الزجاج (*قوله «وقال الزجاج إلخ» كذا في الأصل، وعبارة التهذيب: وقال الزجاج يقول أهل اللغة في آدم إن اشتقاقه من أديم الأرض لأنه خلق من تراب): يقول أَهلُ اللغة إِنَّ اشْتِقاق آدم لأَنه خُلِق من تُراب، وكذلك الأُدْمةُ إِنَّما هي مُشَبَّهة بلَوْن التُّراب؛ وقوله: سادُوا الملُوكَ فأَصْبَحوا في آدَمٍ، بَلَغُوا بها غُرَّ الوُجوهِ فُحُولا جعل آدمَ اسْماً للقَبيلة لأَنه قال بَلَغوا بها، فأَنّث وجمَع وصرف آدم ضرورة؛ وقوله: الناسُ أَخْيافٌ وشَتَّى في الشِّيَمْ، وكلُّهم يَجْمَعُهم بيتُ الأَدَمْ قيل: أَراد آدَم، وقيل: أَراد الأَرض؛ قال الأَخفش: لو جعلت في الشعر آدَم مع هاشم لجَاز؛ قال ابن جني: وهذا هو الوجه القويُّ لأَنه لا يحقِّق أَحدٌ همزةَ آدَم، ولو كان تحقيقُها حَسَناً لكان التحقيقُ حَقيقاً بأَن يُسْمَع فيها، وإِذا كان بَدلاً البتَّة وجَب أَن يُجْرى على ما أَجْرَتْه عليه العرب من مُراعاة لفظِه وتنزيل هذه الهمزة الأَخيرة منزلةَ الأَلفِ الزائدة التي لا حظَّ فيها للهمزة نحو عالم وصابر، أَلا تَرهم لما كسّروا قالوا آدَم وأَوادِم كسالِم وسَوالِم؟ والأَدَمانُ في النَّخْل: كالدَّمانِ وهو العَفَن، وسيأْتي ذكره؛: وقيل: الأَدَمانُ عَفَن وسَوادٌ في قلْب النَّخْلة وهو وَدِيُّه؛ عن كُراع، ولم يقل أَحَد في القَلْب إِنه الوَدِيُّ إِلاَّ هو. والأَدَمان: شجرة؛ حكاها أَبو حنيفة، قال: ولم أَسمعها إِلا من شُبَيْل بن عزرة. والإِيدامةُ: الأَرضُ الصُّلْبة من غير حجارة مأْخوذة من أَديم الأَرض وهو وَجْهُها. الجوهري: الأَياديمُ مُتون الأَرض لا واحد لها؛ قال ابن بري: والمشهور عند أهل اللغة أَن واحدتها إِيدامة، وهي فيعالة من أَدِيم الأَرض؛ وكذا قال الشيباني واحدتها إِيدامةٌ في قول الشاعر: كما رَجَا من لُعابِ الشمْسِ، إِذَ وقَدَتْ، عَطْشانُ رَبْعَ سَراب بالأَيادِيمِ الأَصمعي: الإِيدامةُ أَرض مُسْتَوِية صُلْبة ليست بالغَليظة، وجمعها الأَياديمُ، قال: أُخِذَتِ الإِيدامةُ من الأَديمِ؛ قال ذو الرمَّة: كأَنَّهُنَّ ذُرى هَدْيٍ محوبة عنها الجِلالُ، إِذا ابْيَضَّ الأَياديمُ (* قوله «كأنهن ذرى إلخ» الشطر الاول في الأصل من غير نقط، وكتب في هامش الأصل وشرح القاموس: كأنهن ذرى هدي بمجوبة ثم شرحه شارح القاموس بمثل ما هنا، ولعل عنها في البيت بمعنى عليها كما يؤخذ من تفسيره). وابْيِضاضُ الأَياديمِ للسَّراب: يعني الإِبل التي أُهْدِيَتْ إِلى مكة جُلِّلَتْ بالجِلال. وقال: الإِيدامةُ الصُّلْبة من غير حجارة. ابن شميل: الإِيدامةُ من الأَرض السَّنَد الذي ليس بشديد الإشْراف، ولا يكون إِلا في سُهول الأَرض، وهي تنبت ولكن في نَبْتِها زُمَرٌ، لِغِلَظِ مكانها وقِلَّة اسْتقْرار الماء فيها. وأُدمى، على فُعَلى، والأُدَمى: موضع، وقيل: الأُدَمى أَرض بظهر اليمامة. وأَدام: بلد؛ قال صخر الغيّ: لقد أَجْرى لِمَصْرَعِه تَلِيدٌ، وساقَتْه المَنِيَّةُ من أداما وأُدَيْمَةُ: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة: كأَن بَني عَمْرو يُرادُ ، بدارهم بِنَعْمانَ، راعٍ في أُدَيْمَةَ مُعْزبُ يقول: كأَنهم من امتناعِهم على مَن أَرادهم في جَبَل، وإِن كانوا في السَّهْل.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR695 harf
* أ د م * * الأدَمُ * بفتحتين جمع * أدِيمٍ * وقد يجمع على * آدِمَةٍ * كرغيف وأرغفة وربما سمي وجه الأرض * أدِيماً * و * الأَدَمَةُ * باطن الجلد الذي يلي اللحم والبشرة ظاهرها و * الأدْمةُ * السمرة و * الآدَمُ * من الناس الأسمر والجمع * أُدْمَان * و * الآدَمُ * من الإبل الشديد البياض وقيل هو الأبيض الأسود المقلتين يقال بعير * آدَمُ * وناقة * أدْماءُ * والجمع * أُدْم * و * آدَمُ * أبو البشر و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR21.127 harf
| | ( * ! الأُدْمَةُ ، بالضَّمّ : القَرابَةُ والوَسِيلَةُ ) | إلى الشَّيْء نقله الجوهريّ عن الفَرّاء ، | يقال : فُلانٌ * ! أُدْمَتِي إِليك ، أي : | وَسِيلَتِي ، ( ويُحَرَّكُ . و ) الأُدْمَةُ أيضًا : | ( الخُلْطَةُ ) ، يقال : بَيْنَهُما * ! أُدْمَةٌ | ولُحْمَة ، أي : خُلْطَة . ( و ) قيل : | ( المُوافَقَة ) والأُلْفَة . | ( * ! وَأَدَمَ ) اللّهُ ( بَيْنَهُم * ! يأْدِمُ ) * ! أَدْمًا : ( لَأَمَ ) |
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR16.701 harf
Madde başı: ادمأَدَمَ الخُبْزَ 1 أَدَمَ الخُبْزَ ذ , aor. اَدِمَ , (M, Msb, K,) inf. n. أَدْمٌ; (M, Msb;) and ↓ آدمهُ, (Msb, K,) inf. n. اِيدَامٌ; (TK;) He mixed the bread with أُدْم [or seasoning; i. e. he seasoned it]; (M, K;) he made the swallowing of the bread to be good, or agreeable, by means of اِدَام [or seasoning]. (Msb.) You say also, أَدَمَ الخُبْزَ بِاللَّحْمِ, aor. اَدِمَ , [he seasoned the bread,
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR955 harf
Madde başı: ءدمأَدَمَ أَدَمَ I ( n. ac. أَدْم 1 ), a. Seasoned, flavoured ( bread ). b. [ Bain ], Reconciled, made peace between. c. Pared ( hide ). d. Was a pattern, example. أَدِمَ أَدِمَ A ( n. ac. أَدَم 4 ) أَدُمَ U ( n. ac. أُدُوْم 27 ) a. Became brown, tawny, bronzed. أَدْم أَدْم 1 , a. Agreement, companionship, intercourse. b. see 23 . أُدْم أُدْم 3 , a. see 23 (a) . أُدْمَة أُدْمَة 3t ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR41.317 harf
Madde başı: ءدمءدم أَدَمَ - يَأْدِمُ - آدَم - ابْنَي آدم - بَنِي آدم أدَمَ - يَأدِمُ + كائن + شيئين أو بين شيئين أو أكثر: يخلط بينهم مع تأليف وتنسيق: يخلطهم ببعضهم خلطاً فيه تآلف وتناسق وتجانس وتكامل بحيث يخرج من الخلط شيء جميل حسن طيب آدَم: على وزن " فـاعـَل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " أدَمَ - يـَأدِمُ " : الكائن الذي نتج من خلط وتأليف بين عدد من
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler40 mücavir (155 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بلس

    5 ortak ayet · Belas kıl keçesi demektir

  2. سجد

    7 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

  3. بنو

    8 ortak ayet · Oğullar

  4. ملك

    7 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder

  5. جنن

    6 ortak ayet · Bahçe demektir

  6. شجر

    3 ortak ayet · Ağaç

  7. حيث

    3 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir

  8. ذرر

    3 ortak ayet · Zerre toz demektir

  9. أكل

    4 ortak ayet · Ekel pas demektir

  10. أبي

    2 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır

  11. قول

    13 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  12. لبس

    2 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…

Geçtiği ayetler(25)

  1. وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    AdemAllah, Adem’e bütün isimleri öğretmiş, sonra onları meleklere göstererek: Eğer sadıklardan iseniz, bunların adlarını bana söyleyin, buyurmuştur.

  2. إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ

    AdemŞüphe yok ki Allah, Ademi, Nuh’u, İbrahim soyunu ve İmran soyunu seçti. Alemlere üstün kıldı.

  3. إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

    AdemGerçekten Allah katında İsa’nın durumu, Adem’in durumu gibidir. Allah o’nu topraktan yarattı. Sonra o’na; ol dedi, o da oluverdi.

  4. وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ …

    AdemOnlara Adem’in iki oğlunun kıssasını doğru olarak anlat. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da; birininki kabul edilmiş, diğerininki kabul edilmemişti. O: Andolsun seni öldüreceğim, deyince, (kardeşi) : Allah, ancak müttakilerden kabul eder, demişti.

  5. يَابَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْءَاتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

    AdemEy ademoğulları; size çirkin yerlerinizi örtecek bir giyimlikle, bir de sizi süsleyecek elbise gönderdik. Takva örtüsü ise daha hayırlıdır. Bunlar; Allah’ın ayetlerindendir. Belki onlar öğüt alırlar.

  6. يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ …

    AdemEy ademoğulları, şeytan, ana ve babanızı ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak nasıl cennetten çıkardıysa; sakın size de bir fitne yapmasın. O da, taraftarları da sizin onları görmediğiniz yerden sizi görürler. Biz, şeytanı; iman etmeyenlerin velileri yaptık.

  7. يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

    AdemEy ademoğulları; her mescide güzel elbiselerinizi giyinerek gidin; yeyin için ama israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

  8. يَابَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

    AdemEy ademoğulları; içinizden size ayetlerimizi anlatan peygamberler gelince, her kim ki sakınıp düzelirse; artık onlar için bir korku yoktur ve onlar üzülecek de değillerdir.

  9. وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ …

    AdemHani Rabbın; ademoğullarının sülbünden soyunu çıkarmış ve kendilerini nefislerine şahid tutmuş. Ben, sizin Rabbınız değil miyim? demişti. Onlar da demişlerdiki: Evet, biz buna şahidiz. Kıyamet günü: Bizim bundan haberimiz yoktu, demeyesiniz.

  10. وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا

    AdemAndolsun ki Biz, ademoğlunu mükerrem kıldık. Karada ve denizde taşıdık. Ve onları temiz nimetlerden rızıklandırdık. Yaratmış olduklarımızdan çoğuna onları üstün kıldık.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأدم
YapıÜçlü kök
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerبشر, أنس, خلق
Zıt Kökنفر
Çekirdek Özet 1İki şeyin birbirine kaynaması, uyuşması, katık olma ve yeryüzünün dış yüzeyi
Çekirdek Özet 2Yeryüzü toprağının yüzeyinden yaratılan, zıt unsurları bünyesinde uzlaştıran ilk insan ve insan türü
Çekirdek Özet 3Farklı tabiatları çatışmadan bir arada tutabilen ontolojik ve toplumsal uyum, hilafet kabiliyeti
Kritik Hata RiskiÂdem lafzını yalnızca tarihsel ve biyolojik bir şahıs adına indirgeyerek kökün yeryüzü yüzeyi, unsurların terkibi ve fıtrî uyum anlam katmanlarını göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أدGüç, ağırlık, dayanıklılık ve birbirine bağlama çekirdeği taşıyan bu kök أدد ve أدي örneklerinde olduğu gibi ağır iş, kuvvet ve yerine ulaştırma anlamı verirمKuşatıcılık, akış ve terkip bildiren mim harfinin eklenmesiyle soyut ağırlık ve kuvvet; yeryüzü yüzeyine yayılma, farklı unsurların bir araya gelip tat vermesi, uyuşma ve katık olma yönünde yumuşayıp genişlemiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أöküz başı; güç, öncülük, başlangıçYaratılışın başlangıcı, öncülük vasfı ve ilahî iradenin ilk taşıyıcısı olma potansiyeli
دkapı; giriş, geçiş, hareketHalden hale geçiş, potansiyelden fiile açılan eşik ve topraktan hilafete aralanan kapı
مsu; akış, çokluk, derinlikTerkip, akışkanlık, zıt unsurların kaynaşması ve yeryüzü zeminini bütünüyle kuşatan hayat
أدمÖncü ve başlatıcı gücün bir eşikten geçerek akışkan ve birleştirici bir terkiple yeryüzü yüzeyinde somutlaşması; zıt unsurların dengeli bir uyumla birleşmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin yüzü, derinin üst tabakası (edîm), yeryüzünün dış kabuğu (edemetü'l-arz) ve ekmeğin kuru sertliğini giderip ona tat veren katık (idâm)
Cahiliye şiiri kullanımıGāyetü'd-Dubeyriyye'ye ait dizede kök, insanlar arasındaki kaynaşma ve uyum sağlayıcı unsur olarak şöyle zikredilir: كانوا لِمَنْ خالَطَهُمْ إِداما / Ayrıca bir diğer beyitte sevgi ve uyuşma anlamında şöyle geçer: والبيضُ لا يُؤْدِمْنَ إلاّ مُؤْدَمَا
Erken Arapça kullanımHz. Peygamber'in evlenmek isteyen Muğîre b. Şu'be'ye söylediği hadiste iki tarafın uyuşması ve kaynaşması anlamında geçmektedir: لو نظرت إليها فإنه أحرى أن يؤدم بينكما / Ayrıca deriden mamul eşyalar ve yeryüzü yüzeyi için edîm kelimesi erken dönem rivayetlerinde yaygın olarak kullanılmıştır

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve erken hadis mecmuaları.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin en temel ve kadim katmanlarından birini temsil eden أدم kökü, merkezi Sami havzasında doğrudan toprak, yeryüzü rengi, insan bedeni ve türün adı ile eşleşir. İbranicede 'ādām (insan, Âdem), 'ădāmāh (işlenebilir toprak, yer kabuğu, zemin) ve 'ādom (kızıl, esmer, kızıla çalan toprak rengi) kelimeleri doğrudan bu kökle birleşir. Fenike ve Ugarit dillerinde ʾdm biçimi insan ve beşeriyet kavramını karşılar. Akadca metinlerde yer alan adamatu (koyu renkli kan, kızıl balçık) ve admu (genç canlı, yavru) sözcükleri kökün hem renk tonu hem de canlı varlığın zeminle ilişkisi bağlamındaki arkaik köklerini teyit eder. Arapçada ise kök iki ana koldan zenginleşmiştir: Birincisi yeryüzünün dış yüzeyi ve esmer/toprak rengi; ikincisi ise iki nesnenin veya kişinin birbirine uyması, ekmeğe katık yapılması, uyum ve sulhtur. Bu semantik süreklilik, insanın yeryüzü toprağının renginden ve yüzeyinden derlenip zıt nitelikleri uzlaştıran bir canlı olarak var kılındığı Sami köken algısını yansıtır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönYüzey kabuğu, katık ve uyumEdemetü'l-arz (yer kabuğu), edîm (deri yüzeyi) ve idâm (katık) kelimelerinden hareketle zıtların uzlaşması ve yüzeyde şekillenme anlamı gelişmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice, Fenikece, Ugaritçe ve Akadca ortaklığıİbranice 'ādām (insan) ve 'ădāmāh (toprak), Ugaritçe ʾdm (insan) kelimeleriyle tam ses ve anlam denkliği gösterirKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik zeminKökün Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerindeki yaygınlığı kesin olmakla birlikte Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında benzer fonetik yapılar zayıf veya dolaylıdırMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أدمAnlamlıUyum, katık, yüzeyYeryüzü kabuğu, iki şeyin uzlaşması ve insanHedef kök; Kur'an'da geçer
أمدAnlamlıSüre, sınır, gayeBir şeyin nihai sınırı, zaman dilimi ve ölçüsüKur'an'da geçer; hedef kökle sınır ve yüzey bakımından uzaktır
دأمAnlamlıYüklenmek, örtmekBir şeyin üzerine hücum edip çökmesi veya üstünü örtmesiKitâbü'l-Ayn'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez
دمأAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız kök anlamı taşımadığı belirtilmiştirKök olarak oluşmayan; Kur'an'da geçmez
مأدAnlamlıSalınmak, yumuşamakTaze ağaç dalının rüzgarda esnemesi, yumuşaklık ve tazelikKur'an'da geçer; esneklik ve yumuşama yönüyle ilgilidir
مدأAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıBağımsız bir semantik alan oluşturmamıştırKök olarak oluşmayan; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أدمMerkezVarlık yüzeyi, terkip ve hilafetYeryüzü toprağının terkibinden süzülen, akıl ve ilahî emanetle donatılmış ontolojik insanBütün zıtlıkları tevhit potansiyelinde barındıran insan türü
بشرKomşuDış görünüş ve biyolojik bedenVarlığın duyusal yüzeyi, ten yapısı ve biyolojik benzerlik yönünü vurgularİnsanın ruhanî veya ahlakî değil, yalın fiziki ve beşerî cephesini belirtir
أنسKomşuSosyallik ve ünsiyetVarlığın yalnızlıktan kurtulup yakınlık kurabilme ve idrak edebilme yönünü öne çıkarırKarşılıklı ilişki kurabilme, alışma ve medeniyet üretme vasfı
خلقKomşuBiçimlendirme ve takdirVarlığın yoktan var edilip belirli bir ölçü ve surete kavuşturulması fiilidirİnsanın ontolojik yaratılış sürecini ve maddî takdirini kapsar
نفرZıtKaçış, uyumsuzluk ve dağılmaBirbiriyle uyuşup kaynaşmanın aksine ürkerek uzaklaşma, uyumsuzluk ve dağılmayı anlatırKökün çekirdeğindeki uyuşma, katık olma ve ülfet vasfının tam karşıtıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأدمUyum, yüzey, toprak türüİki unsurun kaynaşması, yer kabuğu ve insan türüKesin
LatinceHomo, humanus, humusİnsan, topraktan olanHumus (toprak zemin) kelimesi ile homo (insan) arasındaki etimolojik bağ kökün Arapçadaki toprak-insan ilişkisiyle birebir örtüşür; ancak katık/uyum boyutunu dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceMan, mankind, reconcile, seasonİnsan türü, uzlaştırmak, katık yapmakİnsan cinsini ifade eder; uzlaşma ve tat verme anlamları ancak farklı fiillerle kısmen karşılanırGüçlü
AlmancaMensch, versöhnen, Erdenmenschİnsan, uzlaştırmak, topraktan varlıkİnsanın yeryüzü kökenini ve ontolojik uzlaşma kabiliyetini birden çok kavramla aktarırGüçlü
FransızcaHomme, réconcilier, assaisonnerİnsan, bağdaştırmak, çeşnilendirmekVarlığın beşerî yönünü ve iki farklı şeyin uyum içinde birleşmesini ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Ernout-Meillet Dictionnaire étymologique de la langue latine, Kluge Etymologisches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Âdem (özel şahıs)İlk insan, ilk peygamber ve hilafet emanetini yüklenen muhatapMeleklerin secdeye çağrıldığı, isimlerin öğretildiği ve cennetten yeryüzüne inişin anlatıldığı bağlamlar (Bakara 2:31, 2:35, Âl-i İmrân 3:33, 3:59)
Âdem (imtihan prototipi)İblis'in düşmanlığına maruz kalan, unutabilen ve tövbe ile arınan beşer prototipiYaratılış kıssası ve şeytanın aldatışı eksenindeki uyarı ayetleri (A'râf 7:19, Tâhâ 20:115, 20:120)
Benî Âdemİnsan soyu, medeniyet kurucusu ve ahlakî mükellefiyet sahibi insan türüİnsanlığa genel hitaplar, ziynet, fıtrat misakı ve takva elbiseleri bağlamındaki evrensel çağrılar (A'râf 7:26, 7:31, 7:172, İsrâ 17:70, Yâsîn 36:60)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHilafet, ismet ve cebr-ihtiyar meselesiHz. Âdem'in günahı (zelle), cennetten indirilmesi, irade özgürlüğü ve insan nev'inin meleklerden üstünlüğüBütün isimlerin öğretilmesiyle akıl ve tefekkür sahibi mükellef varlık
FıkıhEhliyet, fıtrat ve beşeriyet hukukuBenî Âdem olmaktan kaynaklanan dokunulmazlıklar (ismet-i âdemiyyet), fıtrî haklar ve mükellefiyet ehliyetiİnsan olmanın getirdiği tabii haklar ve sorumluluk alanı
TefsirKıssa tahlili ve ontolojik hilafetYeryüzünün halifesi kılınma (halîfe), toprağın yüzeyinden yaratılma ve isimlerin talimiİnsanın yeryüzü nizamını kurma ve ıslah etme yetkisi
HadisYaratılış keyfiyeti ve insanlar arası eşitlikHz. Âdem'in yeryüzünün farklı topraklarından yaratılması, insanların tarağın dişleri gibi eşit olması ve eşler arası ülfetKaynaşma, tevazu ve ontolojik eşitlik ekseni

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniFıtrat ve tevhit misakıHalife varlıkSorumluluk üstlenme ve ilahî iradeyi temsilFarklı fıtrî temayülleri tevhit ekseninde birleştirme yeteneğiKesin
İlmiİsimlerin öğretilmesi (ta'lîm-i esmâ)Kavramsal idrak öznesiEşyayı tanıma ve bilgi üretmeParçalı bilgileri birleştirip sentez yapabilme zihniyetiKesin
SiyasiYeryüzünde nizam kurma (hilafet)Adaletli yöneticiBozgunculuğu engelleyip sulhü tesis etmeZıt toplumsal unsurları bir arada tutan uzlaştırıcı iradeGüçlü
İktisadiYeryüzü kaynaklarını imarEmeğin ve tasarrufun failiToprağı işleme ve iktisadî değer üretmeYer kabuğunun imkanlarını toplum yararına katık yapmaGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz geçişi ve yüzey gerilimi (arayüz dinamiği)Farklı maddelerin sınır yüzeyinde birleşmesi (arayüz/edîm) ve heterojen bileşenlerin homojen bir çözelti veya alaşım oluşturması hareketiyle tam bir yapısal özdeşlik taşırGüçlü
Beşeri bilimlerToplumsal entegrasyon ve sözleşme (bütünleşme)Ayrı çıkarlara, tabiatlara ve sınıflara sahip bireylerin bir arada barış içinde yaşamasını sağlayan ortak hukuk ve normatif çimento işleviKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiÂdem lafzını yalnızca biyolojik bir ilk ferde veya sadece sembolik bir mite hapsederek kelimenin temsil ettiği türsel zemin, yer kabuğu ile organik bağ ve uzlaşma kodlarını yok saymak
Kur'an içi daha geniş anlamYeryüzü zemininde çatışmayı değil barışı ve imarı kuracak potansiyelde yaratılan, ilahî kelamın doğrudan muhatabı olan kolektif ve ahlakî insanlık makamı
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın yeryüzüyle olan fıtrî ve ekolojik sorumluluğunu koparmak; hilafeti kuru bir tahakküme indirgeyerek insanın yaratılışındaki zıtları uzlaştırma ve adaletle yönetme emanetini tahrif etmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın gayesini, insanın melekler ve evren karşısındaki müstesna konumunu, hilafet emanetini ve zıtlıkları tevhitte eritme yeteneğini izah eden temel ontolojik anahtardır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yaratılış kıssaları, İblis ile olan çatışma sahneleri, Benî Âdem'e hitap eden fıtrat, adalet, takva ve ahlak ilkelerini bildiren ayet kümelerinde esastır
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanı salt biyolojik bir rastlantı veya melekî saflıktan büsbütün mahrum bir şer odağı sayan aşırı uçları düzeltir; insanın yeryüzü toprağından gelip meleklerin secde ettiği bir akıl ve irade terkibi olduğunu ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYeryüzü toprağının dış katmanı, derinin yüzeyi ve farklı gıdaları birbirine kaynaştırarak lezzet katan katık.
  • Soyut anlamZıt kutupları, farklı mizaçları ve tabiatları bir nizam dahilinde uzlaştırma, toplumsal ve ahlakî ahenk kurma.
  • Sistematik karşılıkİlahî isimlerin tecellilerini üzerinde toplayan, yer kabuğunun imkanlarını adalet ve hikmetle imar eden hilafet sistemi.
  • LaTeX modeliH=∫Ω(κ⋅T) dΩ  ⟺  ∑i=1nui→ΦΨ
  • LaTeX açıklamasıFormülde Ω yeryüzü sathını ve yer kabuğunu, T toprak ve maddî unsurları, κ ise bu unsurları birleştiren katık ve uyum katsayısını temsil eder; bunların integrali ile hilafet zemini H vücut bulur. Denklemin sağ tarafında ise ayrık ve zıt unsurların (ui), ilahî isimlerin talimi ve hilafet fonksiyonu (Φ) aracılığıyla tevhidi ve ahenkli bir ontolojik bütünlüğe (Ψ) dönüşmesi modellenmiştir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا