ثبت
ث - ب - ت
KÖK- 18 geçiş
- 17 ayet
- 17 sîga
- 12 sözlük
Sibat(Te) kayış demektir. Bir şeyi başka bir şeye bağlamış olmak anlamında sabit oldu anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sibat(Te) kayış demektir. Bir şeyi başka bir şeye bağlamış olmak anlamında sabit oldu anlamındadır.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR602 harfثَبَتَ الشيءُ ثَباتاً وثبوتاً؛ وأَثْبَتَهُ غيره وثَبَّتَهُ، بمعنىً. ويقال: أَثْبَتَهُ السُقْمُ، إذا لم يفارقه. وقوله تعالى: "لِيُثْبِتوكَ" أي يَجْرَحوكَ جِراحةً لا تقوم معها. وتثَبَّتَ الرجلُ في الأمر، واسْتَثْبَتَ بمعنىً. ورجل ثَبْتٌ، أي ثابتُ القلب. قال الشاعر:
ثَبْتٌ إذا ما صيحَ بالقوم وَقَرْ
ويقال أيضاً: فلانٌ ثَبْتُ الغَدَر، إذا كان لا يزلُّ لسانه عند الخصومات. ورجل له ثَبَتٌ عند
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.437 harfت ث ب
ثبت
استعمل من وجوهه : ( ثبت ) .
ثبت : ثعلب عن ابن الأعرابي يقال للجراد إذا رَزّ أَذْنَابَه لِيبيضَ : ثَبَتَ وأَثْبَتَ وتَثَبَّتَ .
وقال الليث : يقال : ثَبَتَ فلانٌ بالمكان يَثْبُتُ ثُبُوتاً فهو ثَابِتٌ إذا أقام به ، وتَثَبَّت في رأيه وأَمْرِه إذا لم يَعْجَل وتَأَنَّى فيه ، واسْتَثبَتَ في أمره إذا شاوَرَ وفحص عنه ، وأُثْبِتَ فلانٌ فهو مُثْبَتٌ إذا اشتَدَّتْ به عِلَّتُهُ وأَثْبَتَتْهُ جِراحهُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.192 harf(باب الثاء والباء وما يثلثهما)
(ثبت) الثاء والباء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي دَوامُ الشيء. يقال: ثَبَتَ ثباتاً وثُبُوتاً. ورجل ثَبْتٌ وثبيت. قال طَرَفَةُ في الثَّبيت:
فالهَبيت لا فؤادَ لـه *** والثّبيت ثبته فَهَمُه([1])(ثبج) الثاء والباء والجيم كلمةٌ واحدةٌ تتفرّع منها كَلِمٌ، وهي مُعْظَمُ الشيءِ ووَسَطُهُ. قال ابنُ دريد: ثَبَج كلِّ شيءٍ وسطُه. ورجل أثْبَجُ وامرأةٌ ثَبْجاء، إذا كان عظيمَ الجوفِ.
(باب الثاء والباء وما يثلثهما) (ثبت) الثاء والباء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي دَوامُ الشيء. يقال: ثَبَتَ ثباتاً وثُبُوتاً. ورجل ثَبْتٌ وثبيت. قال طَرَفَةُ في الثَّبيت: فالهَبيت لا فؤادَ لـه *** والثّبيت ثبته فَهَمُه([1])(ثبج) الثاء والباء والجيم كلمةٌ واحدةٌ تتفرّع منها كَلِمٌ، وهي مُعْظَمُ الشيءِ ووَسَطُهُ. قال ابنُ دريد: ثَبَج كلِّ شيءٍ وسطُه. ورجل أثْبَجُ وامرأةٌ ثَبْجاء، إذا كان عظيمَ الجوفِ. وثَبَجَ الرّجُل، إذا أقْعَى على أطراف قدمَيْهِ كأنّه يستنجي وَتَراً([2]). قال الراجز: إذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ *** ثَبَجْتُ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ([3])وهذا إنما يُقال لأنّه يُبْرِزُ ثَبَجَه. وجمع الثَّبَجِ أثْباجٌ وثُبُوج، وقومٌ ثُبْج جمع أثْبَجَ. وتَثَبَّجَ الرجلُ بالعصا إذا جعَلَها على ظهره وجعل يديه من ورائها. وثَبَجُ الرّمْل مُعْظَمُه، وكذلك ثَبَجُ البَحْر. فأمّا قولهم ثبّج الكلامَ تثبيجاً فهو أن لا يأِتيَ به على وَجْهِهِ. وأصله من الباب، لأنه كأنه يجمعه جمعاً فيأتي به مجتمعاً غير ملخَّص ولا مفصّل. (ثبر) الثاء والباء والراء أصولٌ ثلاثة: الأول السهولة، والثاني الهلاك، والثالث المواظبةُ على الشيء. فالأرض السَّهلة هي الثَّبْرَة. فأمّا ثَبْرةُ فموضعٌ معروف. قال الراجز: نجيْتُ نَفْسِي وتركت حَزْرَه *** نِعم الفَتَى غادرتُه بِثَبْرَه * لن يُسْلِمَ الحُرُّ الكريمُ بِكْرَهْ([4]) *
قال ابنُ دُريد: والثَّبْرَةُ ترابٌ شبيه بالنُّورَة إذا بلغ عِرْقُ النَّخْلةِ إليه وقف، فيقولون: بلغت النخلةُ ثَبْرَةً من الأرض. وثَبِيرٌ: جبل معروف. ومَثْبِرُ النّاقة: الموضع الذي تطرح فيه ولدها. وثَبَرَ البحرُ جَزَرَ، وذلك يُبْدِي عن مكان ليِّنٍ سَهل. وأما الهلاكُ فالثُّبُور، ورجل مثبور هالك. وفي كتاب الله تعالى: ﴿دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُوراً﴾ [الفرقان 13]. وأمّا الثالث فيقال: ثابَرْت على الشيء، أي واظَبت. وذكر ابنُ دريدٍ: تثابَرَتِ([5]) الرِّجالُ في الحرب إذا تواثَبَتْ. وهو من هذا الباب الأخير. (ثبن) الثاء والباء والنون أصلٌ واحد، وهو وعاء من الأوعية. قالوا: الثَّبْنُ اتِّخاذُك حُجْزَةً في إزارك، تجعل فيها ما اجتنيْتَه من رُطبٍ وغيره. وفي الحديث: "فليأكُلْ ولا يتَّخِذْ ثِبانا". وقال ابن دريد قياساً ما أحسبه إلاّ مصنوعاً، قال: المَثْبَنَة: كيسٌ تتخذ فيه المرأة المرآةَ وأداتَها. وزعم أنها لغة يمانية([6]). (ثبي) الثاء والباء والياء أصلٌ واحد، وهو الدَّوام على الشيء. قاله الخليل. وقال أيضاً: التَّثْبِيَة الدَّوام على الشيء، والتثبِية الثَّناءُ على الإنسان في حياته. وأنشَدَ لِلبيد: يُثَبِّي ثناءً مِنْ كريم وقولُه *** ألا انعَمْ على حُسْن التحيّةِ واشربِ([7])فهذا أصلٌ صحيح. وأمّا الثُّبَةُ فالعُصْبة من الفُرسان، يكُونُون ثُبَةً، والجمع ثُبَاتٌ وثُبُونَ. قال عمرو: فأمّا يَومَ خَشْيَتِنا عليهمْ *** فتُصْبِحُ خيلُنا عُصَباً ثُبِينا([8])قال الخليل: والثُّبَة أيضاً ثُبَةُ الحوض، وهو وَسطه الذي يثوب [إليه الماء([9])]. وهذا تعليلٌ من الخليل للمسألة، وهو يدلّ على أنّ الساقط من الثبَة واوٌ قبل الباء؛ لأنّه زعم أنّه من يثوب. وقال بعد ذلك: أمّا العامّة فإنهم يصغِّرونها على ثُبَيَّة، يَتْبعون اللَّفظ. والذين يقولون ثُوَيبة في تصغير ثُبَةِ الحوض، فإنهم لزموا القياسَ فردُّوا إليها النقصان في موضعه، كما قالوا في تصغير رَوِيَّة رُوَيِّئة([10]) لأنها من روّأت. والذي عندي أنَّ الأصلَ في ثبة الحوض وثُبةِ الخيل واحدٌ، لا فرق بينهما. والتصغير فيهما ثُبَيّة، وقياسهُ ما بدأْنا به الباب في ذكر التثبية، وهو من ثبَّى على الشيءِ إذا دام. وأمّا اشتقاقه الرّويّة([11]) وأنها من روّأت ففيه نظر. --------------ـــــ ([1]) وهذه أيضاً رواية الديوان 19 وما سيأتي في (هبت). ويروى: "قلبه قيمه" كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت). ([2]) هذا يطابق ما في الجمهرة (2: 199) وزاد في الجمهرة: "يقال استنجيت من هذه الشجرة غصناً إذا أخذته منها، ومن متن البعير وتراً. وكل شيء أخذته من شيء فقد استنجيته منه". ([3]) البيتان في الجمهرة واللسان (ثبج). ([4]) الرجز لعتيبة بن الحارث بن شهاب، وكان قد فر عن ابنه يوم ثبرة، قتلته بنو تغلب فقال ما قال. انظر الجمهرة (1: 200) ومعجم البلدان (ثبرة). قال ابن دريد: "حزرة ابنه. وكان بكره". ورواه في اللسان عن ابن دريد: "بثبرره" وقال: "إنما أراد بثبرة فزاد راء ثانية للوزن". وهو نقل غريب. ([5])في الأصل: "ثابرت"، صوابه من الجمهرة (1: 200) واللسان (ثبر). ([6]) انظر الجمهرة (1: 204). ([7]) ديوان لبيد 35 فينا سنة 1880 واللسان (ثبا). ([8]) هذه الرواية تطابق رواية الزوزني في المعلقات. وكلمة "عليهم" ساقطة من الأصل. ورواية التبريزي: فأما يوم خشيتنا عليهم *** فنصبح غارة متلبينا وأما يوم لا نخشى عليهم *** فنصبح في مجالسنا ثبينا ([9]) التكملة من المجمل واللسان. ([10]) في الأصل: "ربه رؤبة". وانظر اللسان (19: 68). ([11]) في الأصل "الرية". وانظر التنبيه السابق.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.202 harf- الثبات ضد الزوال، يقال: ثبت يثبت ثباتا، قال الله تعالى: ﴿يا أيها الذين آمنوا إذا لقيتم فئة فاثبتوا﴾ [الأنفال/45]، ورجل ثبت وثبيت في الحرب، وأثبته السقم (قال ابن فارس: وأثبته السقم:إذا لم يكد يفارقه)، ويقال ذلك للموجود بالبصر أو البصيرة، فيقال: فلان ثابت عندي، ونبوة النبي صلى الله عليه وسلم ثابتة، والإثبات والتثبيت تارة يقال بالفعل، فيقال لما يخرج من العدم إلى الوجود، نحو: أثبت الله كذا، وتارة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR890 harfث ب ت
فلان ثابت القدم من رجال ثبت.
ورجل ثبت الجنان وثبت الغدر إذا لم يزل في خصام أو قتال.
وفارس ثبت وثبيت.
قال العجاج: ثبت إذا مـا صيـح بالقـوم وقـر ورجل ثبت وثبيت: عاقل متماسك وقيل: هو القليل السقط في جميع خصاله وقد ثبت ثباتة.
وفلان له ثبت عند الحملة أي ثبات.
قال: وعندهم مصادق مـن وقائعنـا فمـا لهـم لدي حملاتنا ثبت وهو ثبت من الأثبات إذا كان حجة لثقته في روايته.
ووجـدت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.342 harfثَبَتَ الشيءُ يَثْبُتُ ثَباتاً وثُبوتاً فهو ثابتٌ وثَبِيتٌ وثَبْتٌ، وأَثْبَتَه هو، وثَبَّتَه بمعنىً.
وشيء ثَبْتٌ: ثابتٌ. ويقال للجَرَاد إِذا رزَّ أَذْنابَه ليَبِيضَ: ثَبَتَ وأَثْبَتَ وثَبَّتَ. ويقال: ثَبَتَ فلانٌ في المَكان يَثْبُتُ ثبُوتاً، فهو ثابتٌ إِذا أَقام به.
وأَثْبَتَه السُّقْم إِذا لم يُفارِقْهُ.
وثَبَّتَه عن الأَمْر كَثَبَّطه.
وفرس ثَبْتٌ: ثَقِفٌ في عَدْوِه. ورجل ثَبْتُ الغَدْرِ إِذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR407 harf* ث ب ت * * ثبتَ * الشيء من باب دخل و * ثَبَاتاً * أيضا و * أثْبَتَهُ * غيره و * ثَبّتَهُ * أيضا و * أَثْبَتَهُ * السقم إذا لم يفارقه وقوله تعالى ﴿ليثبتوك﴾ أي يجرحوك جراحة لا تقوم معها و * تَثَبّتَ * في الأمر و * اسْتَثْبَتَ * بمعنى ورجل * ثَبْتٌ * بسكون الباء أي * ثابتُ * القلب ورجل له * ثَبَتٌ * عند الحملة بفتح الباء أي ثبات وتقول لا أحكم بكذا إلا بثبت بفتح الباء أي بحجة و * الثَّبيِتُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.715 harfثبت الشيء، يثبت، ثباتا بالفتح، وثبوتا بالضم، فهو ثابت، وثبيت، وثبت بفتح فسكون. شيء ثبت: أي ثابت. وأثبته هو، وثبته، بمعنى. ويقال: ثبت فلان في المكان، يثبت، ثبوتا: إذا أقام به، فهو ثابت. والثبيت، كأمير: الفارس الشجاع الصادق الحملة، كالثبت بفتح فسكون. وقد ثبت الرجل ككرم، ثباتة ككرامة، وثبتة بالضم: أي صار ثبيتا. الثبيت، أيضا: الثابت العقل. قال العجاج
ثبت إذا ما صيح بالقوم وقر والثبيت:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.042 harfثَبَتَ
1 ثَبَتَ ثاب ثبت ثبتت , (S, M, A, &c.,) aor. ثَبُتَ , (M, Msb,) inf. n. ثُبُوتٌ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and ثَبَاتٌ, (S, M, Mgh, K,) or this latter is a simple subst., (Msb,) [unexplained in the S and M and A and K, as being well known,] It (a thing, S, M, Msb) continued, subsisted, lasted, endured, remained, remained fixed or stationary, stood, or rested; it was, or became, permanent,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.608 harfثَبَتَ
ثَبَتَ U ( n. ac. ثَبَاْت 22 , ثُبُوْت 27 ),
a. Continued, lasted, endured; was or became fixed, stationary, immovable, permanent.
b. Was established, proved, authenticated, confirmed.
c. [ 'Ala ], Became binding on; was proved against.
d. [ 'Ala ], Persevered, persisted in.
ثَبُتَ
ثَبُتَ U ( n. ac. ثَبَاْتَة 22t , ثُبُوْتَة 27t ),
a. Was firm in intellect or judgment; was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.412 harfثبت
ثَبَتَ - يَثْبُتُ - ثُبُوْت - ثابِت - أَثْبَتَ - يُثْبِتُ - ثَبَّتَ - يُثَبِّتُ - تََثْبيْت
ثَبَتَ - يَثْبُتُ + كائن أو شيء + في مكان: بقي وظل وأقام في مكانه لا يفارقه رغم ظروف حركية خاصة محيطة به تدفعه للتحرك منه
ثَبَتَ - يَثْبُتُ + أمر+ في خصام أو محاججة: بقي وظل وأقام في مكانه لا يدحض رغم سعي الخصم لزعزعته ودفعه وإزالته
ثُبُوْت: على
Sîgalar(17)
- وَثَبِّتْVe sabitle(وَفَعِّلْ)×2
- الثَّابِتِSabit(الْفَاعِلِ)×1
- تَثْبِيتًاSabitlemek(تَفْعِيلًا)×1
- ثَابِتٌSabit(فَاعِلٌ)×1
- ثَبَّتْنَاكَSeni sabitledik(فَعَّلْنَاكَ)×1
- ثُبُوتِهَاOnun sabit olması(فُعُولِهَا)×1
- فَاثْبُتُواÖyleyse sabit olun(فَافْعُلُوا)×1
- فَثَبِّتُواHemen sabitleyin(فَفَعِّلُوا)×1
- لِنُثَبِّتَSabitlememiz için(لِنُفَعِّلَ)×1
- لِيُثَبِّتَSabitlemesi için(لِيُفَعِّلَ)×1
Mücavir kökler109 mücavir (136 toplam)
- قدم
5 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- فأد
2 ortak ayet · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- طلل
1 ortak ayet · Öyleyse çisenti
- فرع
1 ortak ayet · Firavn, “Ferea”, ağaç dalıdır
- وعظ
2 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- أمن
7 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- بنن
1 ortak ayet · Parmak ucu demektir
- رتل
1 ortak ayet · Tırtıl demektir
- نعس
1 ortak ayet · Uyuklamak
- جالوت
1 ortak ayet · Câlut
- محو
1 ortak ayet · Hemen sildik
- نصر
3 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
Geçtiği ayetler(17)
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Ve sabitleCalut ve askerlerine karşı çıktıkları zaman, dediler ki: Ey Rabbımız, üzerimize sabır yağdır, ayaklarımıza sebat ver ve bizi kafirler güruhuna karşı muzaffer kıl.
وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Ve sabitleSadece: Ey Rabbımız, günahlarımızı ve işimizdeki israfımızı bize bağışla, sebatımızı artır; kafirler güruhuna karşı bize yardım et, diyorlardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رسخ, قرر, مكث |
| Zıt Kök | زول |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yerinde kalarak sarsılmaması, süreklilik kazanması ve zeval bulmaması |
| Çekirdek Özet 2 | İmanın, kalbin, adımların ve ilahi kelamın şüphe, baskı ve sarsıntı anlarında yerinde tahkim edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, bilgi ve ahlakın kaygan zeminlerden arındırılarak kalıcı hakikate bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel hareketsizlik veya donukluk olarak anlayıp bilişsel, ahlaki ve ontolojik tahkik boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثب | Bir noktaya yerleşme, ağırlık koyma, tutunma ve geri adım atmama; nitekim ثبر bir şeyin engellenip hapsedilmesi ve ثبط ise hareketin kırılarak yerinde durdurulması anlamını taşır | ت | Çekirdeğin içerdiği tutunma ve durdurma eylemine kesinlik, süreklilik, sınırlanmış kalıcılık ve zevale karşı direnç boyutu katarak kökü sarsılmaz bir kararlılık haline dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır imi ve antlaşma (türetme imge) | ت imgesinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş olup belirlenen sınıra veya çizgiye kararlılıkla basmayı, hedefe yönelişi temsil eder |
| ب | Ev, çadır | Mekân tutma, bir kabın veya sınırın içine girme, barınma ve yerleşiklik kazanma hareketini ifade eder |
| ت | İşaret, çarpı, son sınır | Varılan nihai noktayı mühürleme, süreci bağlama ve kesinleşmiş sınırın dışına taşmama durumunu anlatır |
| ثبت | Bir çadırın veya yapının sınırlarını kazıklarla mühürleyip fırtınaya karşı sarsılmaz kılınması | Sınırları belirlenmiş bir alana yerleşerek orayı sabitleyen ve ayrılmayı imkânsız kılan nihai tahkimat hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin zemine çakılması, çekirgenin yumurtlamak için kuyruğunu toprağa saplayıp kıpırdamadan durması (ثبت الجراد إذا رز أذنابه ليبيض) ve hastalıktan yatağa düşen kimsenin yerinden kalkamaması (أثبته السقم) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında akıllı ve soğukkanlı insanı tanımlarken kökü kullanır: فالهبيت لا فؤاد له / والثبيت ثبته فهمه |
| Erken Arapça kullanım | Recez şairi el-Accâc kavmin paniğe kapıldığı anda dirayet gösteren kimseyi överken şöyle der: ثبت إذا ما صيح بالقوم وقر |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça ثبت kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde bir durumun kesinleşmesi, yerine oturması ve sarsılmaz kılınması yönündeki semantik tabana dayanır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu fonetik dizilimin yerine benzer semantik alanı karşılayan kökler öne çıksa da, kökün taşıdığı temel nükve olan nesnenin zevalden korunarak yerinde berkimesi Güney Arapçası ve erken Arap lehçelerinde açık biçimde izlenir. Kökün içerdiği fonetik yapı, dişsil-sızıcı ث ile dudaksıl ب harfinin birleşmesiyle ağırlığın bir noktaya bırakılmasını, ardından gelen patlamalı ت sesiyle bu durumun mühürlenip tescillenmesini simgeler. Dolayısıyla kök, tasavvur düzeyindeki bir şeyin maddi veya hukuki zeminde gerçeklik kazanması ve kalıcılaşması sürecini ifade eder.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerinde kalma, zeval bulmama ve dayanma | Çekirgenin kuyruğunu toprağa saplamasından savaş meydanında ayağın kaymamasına ve oradan kalbin tahkikine uzanan fiziksel-zihinsel genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortak leksikal tabaka | Varlığın yerinde durması, kaybolmaması ve delille ispatlanması doğrultusunda semantik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan genetik denkliğe dair spekülasyondan uzak güvenilir veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثبت | Anlamlı | Sabit olmak, yerinde kalmak | Sarsılmadan durmak, zevale uğramamak, ispat etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ثتب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| بثت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| بتث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| تثب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| تبث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثبت | Merkez | Kararlılık ve zeval bulmama | Bir şeyin sarsıntı ve dış etkilere rağmen yerinde durması, kesinleşmesi | Hem fiziksel duruşu hem de akli ve ahlaki sarsılmazlığı içerir |
| رسخ | Komşu | Derinleşerek yerleşme | Köklerin veya bilginin zemine derinlemesine nüfuz etmesi | ثبت kökünden farkı, derinlemesine nüfuz etme ve kök salma boyutunun baskın olmasıdır |
| قرر | Komşu | Sükûnet bulma ve durulma | Hareketin durup yatışması, bir yerde huzurla kalması | ثبت direniş ve tahkime odaklanırken, bu kök hareket sonrası sükûna odaklanır |
| مكث | Komşu | Süre bakımından bekleme | Bir yerde zaman geçirerek kalma ve oyalanma | ثبت sarsıntıya direnci gösterirken, bu kök zaman içi kalış süresini anlatır |
| زول | Zıt | Yerinden kayma ve yok olma | Bir şeyin bulunduğu konumdan ayrılarak ortadan kalkması | Bir şeyin yerinden oynaması, bozulması ve devamlılığını yitirmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثبت | Sabit ve kalıcı olmak | Bir durumun değişmeden sürmesi ve tahkim edilmesi | Kesin |
| Latince | Stare, stabilire, firmare | Ayakta durmak, sağlamlaştırmak | Fiziksel dik duruşu ve pekiştirmeyi karşılar; felsefi tahkik nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Establish, stabilize, persevere | Sağlamlaştırmak, yerinde durmak | Süreklilik ve sarsılmazlığı verir; ahlaki kökleşme bağlamını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Befestigen, feststehen, beharren | Pekiştirmek, sabit durmak | Maddi sağlamlık ve kararlılığı iyi karşılar; kalbi tahkimat boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Affermir, stabiliser, consolider | Güçlendirmek, istikrara kavuşturmak | Yapısal pekişmeyi içerir; varoluşsal sebat yönünü tali kılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاثْبُتُوا / وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا | Savaşta ve fiziki tehdit anında sebat göstermek | Düşmanla karşılaşıldığında kaçmama ve yılgınlığa düşmeme bağlamı; Bakara 2:250, Enfâl 8:45 |
| القَوْلِ الثَّابِتِ | Tevhid inancı ve değişmez hakikat sözü | Dünya ve ahirette müminin şüpheye düşmeden tutunduğu sarsılmaz kelime; İbrâhîm 14:27 |
| لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ | Kalbin vahiy ile takviye edilip mutmain kılınması | Peygamberin iç dünyasının sarsıntılardan korunması bağlamı; İsrâ 17:74, Furkân 25:32 |
| لِيُثْبِتُوكَ | Kişiyi hareket edemez hale getirmek, hapsetmek veya bağlamak | Müşriklerin Peygamber'i hapsetme veya etkisiz kılma planı; Enfâl 8:30 |
| وَيُثَبِّتُ | İlahi yardım ile ayakların ve kalplerin kaymasının engellenmesi | Allah'ın dinine yardım edenlere verilen güç ve sarsılmazlık vaadi; Muhammed 47:7 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsbat ve sübût kavramları | Allah'ın sıfatlarının varlığının tespiti ve hakikatin şüpheye yer bırakmayacak biçimde kesinleşmesi | Varlık ve sıfatların hakiki mevcudiyeti yönünde anlam daralması |
| Fıkıh | Hükümlerin ve hakların sübûtu | Bir hakkın veya suçun delillerle (beyyine) mahkemede sabit olması ve kesinleşmesi | Hukuki geçerlilik, tescil ve kesin delille sabit olma boyutu |
| Tefsir | القول الثابت ve kalbin tesbiti | Vahyin parça parça inmesinin ve kelime-i tevhidin mümin psikolojisindeki kalıcı etkisi | İman ilkelerinin içselleştirilip sarsıntıya dirençli kılınması |
| Hadis | Rivayet ricalinin niteliği (sebt / esbât) | Hadis nakleden ravilerin hafıza, dikkat ve güvenilirlik bakımından en üst düzeyde olması | Güvenilirlik, rivayette hatasızlık ve yanılmazlık vasfı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve teslimiyet | Akidenin sarsılmazlığı | Şüphe ve imtihan karşısında sapmayı engelleme | Dinin temeli olan imanın vesvese veya baskıyla yok olmasını önleyen içsel omurga | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıta dayalı bilgi (ispat) | Varsayımı kesin bilgiye dönüştürme | Şüphe içeren önermelerin sağlam delillerle tahkik edilip doğrulanması | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve mücadele | Direniş ve sebat | Çözülme ve dağılmayı durdurma | Baskı, tehdit veya savaş anında yöneticilerin ve toplumun konumunu koruması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve akit düzeni | Fiyat ve sözleşme istikrarı | Belirsizlik ve dalgalanmayı engelleme | Akitlerin bağlayıcılık kazanması ve kurumsal güven ortamının oluşturulması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge noktası ve kararlılık (stabilite) | Fizikte veya dinamik sistemlerde bir yapının dış pertürbasyonlara maruz kaldığında orijinal durumuna geri dönmesi veya konumunu koruması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik ve kurumsal dayanıklılık (resilience) | Sosyolojide kurumların, psikolojide bireyin travma ve baskı karşısında dağılmayıp temel işlevlerini sürdürmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel duruş, askeri cesaret veya donuk bir gelenekçilik olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bilginin delille temellenmesi, kalbin vahiy ile mutmain olması, ahlaki ilkelerin sarsılmaması ve dilin hakikati mühürlemesini kapsayan bütüncül bir tahkikat halidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dinamik bir şuur ve bilinçli bir direnç olan istikamet halini, düşünsel körlük ve değişime kapalı bir durağanlık (statizm) zannetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhatapta inşa etmek istediği kişiliğin temel vasfı olan zihinsel ve ahlaki kararlılığı tanımlar; imanın kuru bir iddia değil, sarsıntılara karşı dirençli bir hakikat olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele ve cihat anında sebatı emreden ayetlerde, vahyin peยeyderpey indiriliş hikmetini açıklayan nüzul ayetlerinde ve kelime-i tevhidin etkisini anlatan mesellerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın salt duygusal veya geçici bir coşku olduğu yanılgısını düzeltir; hakiki imanın zorluk ve fitne anlarında ayakların kaymamasıyla (sebat) ölçüleceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kazığın veya nesnenin toprağa çakılarak sarsılmaz hale getirilmesi, yerinden oynamaması.
- Soyut anlamDüşünce, inanç ve eylemin dış tesirlere, şüphelere ve tehditlere karşı konumunu muhafaza etmesi, tahkik edilmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin iç tutarlılığını ve dengesini dış bozucular karşısında koruyan kurumsal ve ontolojik istikrar ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , sistemin sebat ve sabitleşme derecesini; , sisteme dışarıdan uygulanan bozucu kuvvet ve baskıları; , bu baskı karşısında sistemin konumundaki sapmayı temsil eder. Dış kuvvet sonsuza yaklaşırken sapma oranının tersinin sıfırdan büyük kalması, konumun zamana göre değişimini () sıfırda tutarak sarsılmazlığı ve zevale karşı direnci matematiksel olarak ifade eder.